بۇگىنگى قازاقتىڭ ءبىر قاسيەتى – بار مالىن ساتسا دا بالاسىن وقىتادى. ويتكەنى بىلىمگە ءھام بالانىڭ بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا ءتۇبى ەسەلەپ قايتادى دەپ سەنەدى. قوعامنىڭ مۇنداي كوزقاراسىن مەملەكەت تە ەسكەرىپ, جەتكىنشەكتىڭ بولاشاعىنا قاجەت قاراجاتتى تيىنداپ-اق ميلليونعا جەتكىزۋدىڭ جولىن ۇسىندى. ول – ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتى. الايدا, قالتاداعى قارجىنى سۋىرىپ شىعاراردا ءۇمىت پەن كۇدىك قاتار كەلەتىنى كامىل. سودان سانادا بىردەن «مۇنىڭ بولاشاعى بار ما؟» دەگەن سۇراق تۋادى.
قازىرگى تاڭدا اقش, ۇلىبريتانيا, كانادا, سينگاپۋر, بەلگيا, مالايزيا, نيدەرلاند, يسپانيا, شۆەتسيا سياقتى دامىعان ەلدەردى قوسقاندا, 9 ەلدە ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ شوتتارىنىڭ جۇيەسى ءساتتى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال بىزدەگى ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتى 2014 جىلعى 14 قاڭتاردا «مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» زاڭ نەگىزىندە قولعا الىندى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى – قازاقستاننىڭ ءار ازاماتىنا ءوزىنىڭ نەمەسە بالاسىنىڭ اتىنا بولاشاقتا قازاقستاندا ءارى شەتەلدە كاسىپتىك-تەحنيكالىق جانە جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن وقۋ اقىسىن تولەۋگە پايدالانۋعا بولاتىن ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىن اشۋ مۇمكىندىگى. 2018 جىلى وتكەن رەبرەندينگتەن كەيىن ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمدارى «AQYL» دەگەن جاڭا اتاۋعا يە بولعان.
دەپوزيتكە دەگەن ادامداردىڭ سەنىمى قانشالىقتى ەكەنىن سالىمشىلار سانىنان بىلۋگە بولادى. «AQYL» دەپوزيتىنە وسى كۇندە 19 مىڭنان استام ادام اقشاسىن سالىپتى. بۇل نەبارى 5 جىلعى جەتىستىك. «قارجى ورتالىعى» اق وكىلى ءىلياس تۇركىستان بۇل كورسەتكىشتىڭ كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ال وسىعان دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمدارىنىڭ جالپى سوماسى 16 ملرد تەڭگەدەن اسادى. سالىمشىلاردىڭ جىلدان-جىلعا ارتۋىنا ونداعى تالاپ ەتىلەتىن قۇجاتتار قاتارىنىڭ ازدىعى دا سەپتىگىن تيگىزەتىن كورىنەدى. اتالعان دەپوزيتتى اشۋعا ەكى-اق قۇجات جەتكىلىكتى, ياعني جەكە كۋالىك پەن بالانىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگى.
جارايدى, دەپوزيتتى اشۋ وڭاي, قارجىنى سالۋ جەڭىل دەيىك, الايدا ونىڭ پايىزدىق وتەماقىسى دا ءتيىمدى بولۋى كەرەك قوي؟ زەردەلەدىك. قارجى ورتالىعىنىڭ www.fincenter.kz رەسمي سايتىنداعى اتالعان دەپوزيتتىڭ بارلىق ايدارى ورىسشا بولىپ شىقتى. سوندىقتان سايتتا كورسەتىلگەن 8 8000 802 828 نومىرىنە قوڭىراۋ سوعۋىمىزعا تۋرا كەلدى. «AQYL» دەپوزيتى بويىنشا جاۋاپتى مەنەدجەر الپامىس ساتىبالدينمەن قاراپايىم كليەنت رەتىندە سويلەستىك. ماماننىڭ مالىمەتىنشە, سەرىكتەس بانكتەردەگى ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتتەرى بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمە ءارتۇرلى: حالىق بانكى (جتسم 10,4 %), نۇربانك (جتسم 10,5 %), تسەسنابانك (جتسم 8,3 %), ۆتب بانك (جتسم 6,17%)
بانكتەردىڭ پايىزدىق مولشەرى نارىقتىق, سوندىقتان ۋاقىت وتە كوبەيۋى دە, تومەندەۋى دە مۇمكىن. بىراق بانكپەن كەلىسىمشارت جاساسقاندا, پايىزدىق مولشەردى ءبىر قالىپتا ۇستاۋدى قالايتىنىڭىزدى كورسەتۋگە بولادى. سوندا سول جىلدار ىشىندە ەشبىر داعدارىس سىزدەگى پايىزدىق سىياقى مولشەرىنە اسەر ەتپەيدى.
دەگەنمەن, بانكتىڭ پايىزدىق مولشەرى نارىقتا وسسە, كوتەرىڭكى سىياقىدان قالىس قالاتىنىڭىزدى ەسكەرىڭىز.
بانكتىڭ سىياقىسىنان بولەك «AQYL» مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتىنە جىل سايىن جيناقتالعان سومادان 5-7 پايىز ء(ار بانكتە تيىسىنشە ءارتۇرلى) مولشەرىنە تەڭ اقشالاي بالامادا مەملەكەت سىياقىسى قوسا ەسەپتەلەدى. مەملەكەت سىياقى مولشەرىن سالىمشىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراي ەسەپتەيدى, ياعني ول كوپبالالى نەمەسە تۇرمىسى تومەن وتباسىنان بولسا, سىياقى پايىزى جوعارى بولادى. ال مۇنداي كريتەريلەرگە جاتپايتىن سالىمشىعا تيىسىنشە 5 پايىزدىق سىياقى تاعايىندالادى. «وسىلاي, مەملەكەتپەن بىرگە وقۋعا شىعىنداردى ايتارلىقتاي قىسقارتىپ, وتباسىلىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتى ءبىرشاما جەڭىلدەتۋگە جانە بولاشاقتا كەپىلدى تۇردە بالانى وقىتۋعا بولادى», دەيدى مەنەدجەر.
كىم كەپىلدىك بەرەدى؟
«قارجى ورتالىعى» اق وكىلى ءى.تۇركىستان: ء«بىلىم بەرۋ جيناقتاۋ دەپوزيتى – جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرىن مىندەتتى كەپىلدەندىرۋدىڭ نىسانى (10 ملن تەڭگەگە دەيىن). بۇل ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمدارىن اشقان كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنا سەنىمدىلىك بەرەتىندىگى ءسوزسىز», دەيدى. ماماننىڭ مالىمەتىنشە, بۇل دەپوزيت ءارى مەملەكەت تاراپىنان, ءارى باسقاداي ءۇشىنشى تۇلعالار تاراپىنان قانداي دا ءبىر ءوندىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋدەن تولىقتاي زاڭمەن قورعالعان. «ويتكەنى بۇل – مەملەكەتتىك باعدارلاما, سونىڭ ءوزى سالىمشىلارعا سەنىم سىيلايدى», دەيدى ورتالىق وكىلى. وسى رەتتە اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ وپەراتورى – ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «قارجى ورتالىعى» اق ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
قاشان جانە قالاي الامىن؟
«AQYL» دەپوزيتىنىڭ, ناقتىلاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك سىياقى تولەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, قازاقستاندا جانە شەتەلدە كاسىپتىك-تەحنيكالىق جانە جوعارى ءبىلىم الۋ. الايدا, ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتىنىڭ سالىمشىلارى ءوز اقشاسىن قالاعان ۋاقىتتا الا الادى. ايتسە دە, جيناقتالعان قاراجات مەرزىمىنەن بۇرىن ءوز ماقساتىنا ساي جۇمسالماعان جاعدايدا مەملەكەت سىياقىسى قايتارىلادى. سەبەبى بۇل بەلگىلى ءبىر باعىتى بار دەپوزيت, ياعني ءبىلىم الۋ ءۇشىن جينالعان قاراجات بىلىمگە جۇمسالماسا, وندا مەملەكەتتىك سىياقى بەرىلمەيدى, الايدا بانكتىڭ بەرەتىن سىياقىسى قالتاڭىزدا قالادى. ال اقشا ءوز ماقساتىنا جۇمسالسا جانە بالاڭىز گرانتقا ءتۇسىپ كەتسە دە قوس سىياقىنى قاتار يەمدەنە الاسىز.
وسى تۇستا «توتەنشە جاعداي بولىپ قالسا, سالىمشى كەنەتتەن ومىردەن ءوتىپ كەتسە, قالاي بولماق؟» دەگەن زاڭدى ساۋال پايدا بولادى. بۇعان دا جاۋاپ بار. «مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» 2013 جىلعى 14 قاڭتارداعى № 67-V زاڭىنا سايكەس سالىمشى قازا بولعان, سوت ونى ارەكەتكە قابىلەتسىز, حابارسىز كەتكەن دەپ تانىعان, نە قايتىس بولدى دەپ جاريالاعان نەمەسە ول دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى وقۋىن جالعاستىرۋعا قابىلەتى بولماعان جاعدايدا ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىن تومەندەگىدەي تالاپتار بويىنشا وتەي الادى.
ياعني, سالىمشى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جانە جاعدايلاردا ونىڭ زاڭدى وكىلى نەمەسە ونىڭ مۇراگەرلەرى كەز كەلگەن ءۇشىنشى تۇلعانىڭ پايداسىنا اشىلعان (اشىلاتىن) ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىنا جىبەرەدى.
نەمەسە ول مەملەكەت سىياقىسى ساقتالا وتىرىپ, سالىمشىعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ پەن جاعدايلاردا ونىڭ زاڭدى وكىلىنە نەمەسە ونىڭ مۇراگەرلەرىنە سالىم شارتىن بۇزۋ تالاپتارى بويىنشا تولەنەدى. تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت, مەملەكەت سىياقىسىنىڭ ەسەپتەلۋى سالىمشى قازا بولعان, سوتتىڭ ونى ارەكەتكە قابىلەتسىز, حابارسىز كەتكەن دەپ تانۋ تۋرالى شەشىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن, نە ونى قايتىس بولدى دەپ جاريالاعان كۇننەن باستاپ توقتاتىلادى.
10 مىڭ تەڭگەدەن 3 ميلليونداي جينايسىز
تۇتىنۋشى رەتىندە حابارلاسقانىمىزدا, اتالعان دەپوزيت بويىنشا جاۋاپتى مەنەدجەر ا.ساتىبالدين وسى جوبا قولعا الىنعالى بەرى, ياعني 6 جىل بويى سەنىمدىلىك تانىتىپ كەلە جاتقان سالىمشىلار كوپ ەكەنىن ايتادى. دەمەك, بولاشاققا سالىناتىن ينۆەستيتسيانىڭ ءتيىمدى تەتىگى وسى بولىپ تۇر عوي. بۇعان دەيىن كورسەتىلگەن سايتتا دەپوزيتتىڭ كالكۋلياتورىنا سالىپ, ءوز بەتىمىزشە ەسەپتەپ كوردىك. 10 مىڭ تەڭگە. بۇل اقشا بۇگىندە دۇكەنگە ءبىر كىرىپ-شىققاندا-اق ءبىتىپ قالادى. ال ونى اي سايىن دەپوزيتكە سالىپ تۇرساق, قانشا جينالماق؟ بالاڭىز ءبىرىنشى سىنىپتا وقيدى دەيىك, ول 11-سىنىپقا بارعاندا, ياعني 10 جىلدان كەيىن سىزدە 1 ملن 200 000 تەڭگە جينالادى, وعان 10,4 پايىزدىق بانكتىڭ جانە 5 پايىزدىق مەملەكەتتىڭ 1 ملن 706 980 تەڭگە سىياقىسىن قوسىڭىز, سوندا مەكتەپ بىتىرگەن بالاڭىزدىڭ قورىندا 2 ملن 906 980 تەڭگە دايىن تۇرادى. ەگەر بابى مەن باعى قاتار شاۋىپ, بالاڭىز گرانتقا ءتۇسىپ كەتسە, ءوز اقشاڭىزدى قوس سىياقىمەن قوسا ونىڭ بولاشاق وتباسىن قۇرۋعا دايىن ينۆەستيتسيا نەمەسە باسقا يگىلىككە جۇمساۋعا تاماشا مۇمكىندىك. باستىسى, ۇلكەندەر ايتپاقشى, «باردىڭ ەسەبى تابىلار-اۋ, جوقتى قايدان قازايىن؟» دەگەن سۇراق تۋمايدى.
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»