تاياۋدا استانادا, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىندا جاپونيانىڭ حوككايدو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سلاۆيان-ەۋرازيالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ پروفەسسورى توموحيكو ۋياما ءدارىس وقىعان بولاتىن. ت.ۋياما – ورتالىق ازيانى, ونىڭ ىشىندە الاش اۆتونومياسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم. جيىننان كەيىن پروفەسسورمەن تىلدەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
– توموحيكو مىرزا, ەلىمىزگە ەڭ العاش 1990-جىلدارى كەلگەن ەكەنسىز. سودان بەرى قازاقستان قالاي وزگەردى؟
– قازاقستانعا تالاي مارتە كەلگەندىكتەن, مۇندا قانشا رەت بولعانىمدى ءوزىم دە ۇمىتىپ قالىپپىن. العاش رەت ەلدەرىڭىزگە 1990 جىلى كەلدىم. سول كەزدەگى قازاقستان مەن بۇگىنگى قازاقستان مۇلدە بولەك. ءار كەلگەندە قازاقستاندى جاڭا قىرىنان تانىپ, دامىپ جاتقانىن بايقايمىن. وزگەرمەيتىن ءبىر نارسە بار. ول – حالىقتىڭ مەيىرىمى. العاش كەلگەنىمدە قوناقجاي حالىق قارسى العان. بۇگىنگە دەيىن قازاق حالقىنىڭ پەيىلى وزگەرگەن ەمەس.
جاڭا مىڭجىلدىققا اياق باسقاندا قازاقستان ەندى-ەندى قارقىن الىپ, دامىپ كەلە جاتقان ەدى. قازىرگى تاڭدا ەلدەرىڭىز الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. قازاقستان ودان ءارى وركەندەي بەرەدى دەپ سەنەمىن.
– الاشتانۋ عىلىمىنا قالاي كەلدىڭىز؟ نەگە بۇل باعىتتى تاڭدادىڭىز؟
– ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە قىزىعۋشىلىعىم ستۋدەنتتىك كەزدە ويانا باستادى. وعان سەبەپ – ورتالىق ازيانىڭ ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىقتارىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسۋى. وسىندا ەكى مادەنيەتتىڭ, كەزەڭدەردىڭ تاريحى ساقتالعان. تاريحقا جۇگىنسەك, ورتالىق ازيادا كوپتەگەن ەلەۋلى وقيعالار بولدى. بۇعان الاشوردا وتە جاقسى مىسال. الاشوردا ۇكىمەتى – باسقا ەلدىڭ وتارىندا بولسا دا, ءوز ساياساتىن, مادەنيەتىن قالىپتاستىرا بىلگەن بىردەن-ءبىر قۇرىلىم. ونداعى قىزۋ ءومىر, باسقا مەملەكەت رەجىمىنىڭ قول استىندا بولۋى, ودان كەيىنگى جاڭا قوعامدىق-ساياسي ءومىر باستاۋى مەنى قىزىقتىردى.
– كوپتەگەن قازاق زيالىلارى, الاشورداشىلار جاپونيانىڭ ساياساتىنا, باسقارۋ مودەلىنە قىزىققانى بەلگىلى. ەكى ەل اراسىندا بايلانىس ورناتۋعا نە كەدەرگى بولدى؟
– سول كەزەڭدە, اسىرەسە اسكەري بيلىكتىڭ كۇشەيگەن ۋاقىتىندا جاپونيانىڭ « ۇلى شىعىس كەڭىستىگى» جوسپارى بولعان. جوبا ورتالىق جانە شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىن بىرىكتىرىپ, ىنتىماقتاستىقپەن دامۋعا نەگىزدەلگەن ەدى. الايدا جاپونيا باسشىلارى ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ, اسىرەسە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ايىرماشىلىعىن ەسكەرمەگەن. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ جاعدايى, تۇرمىسى ءار الۋان بولاتىن. ءار مەملەكەتتىڭ وزىنە ساي ءداستۇرى, قالىپتاسقان ۇستانىمى, باعىتى بار. جاپونيا باسشىلارى بۇدان حابارسىز ەدى. ونىڭ ۇستىنە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ىقپالى باسىم بولعان زاماندا ورتالىق ازيامەن بايلانىس ورناتۋ قيىنعا سوقتى. سوندىقتان ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس دامىعان جوق.
– الاش تاريحىن زەرتتەۋ بارىسىندا, سول كەزدەگى كوشباسشىلاردىڭ, الاشورداشىلاردىڭ ومىرىنەن قانداي ەرەكشەلىكتەر بايقادىڭىز؟
– الاش پارتياسى تىم قاتال رەجىمدە ءومىر ءسۇردى. ول كەزەڭدە كەڭەس بيلىگىنىڭ ىقپالى زور ەدى. سوعان قاراماستان, ولار ءوز پرينتسيپتەرىنە بەرىك بولدى. وتارشىلدىق ساياساتى كەزىنىڭ وزىندە ولمەس ەڭبەك قالدىرىپ, قازىرگى تاۋەلسىزدىككە ىرگەتاس بولعان ىرگەلى ىستەردى تىندىردى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ماعان الاشورداشىلاردىڭ ماسەلەلەردى شەشۋ جولى ۇنايدى. ول كەزدە قازاقتار تاتارلارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا ەدى. ەكى ۇلتتىڭ مامىلەگە كەلۋى, ورتاق توسقاۋىلداردى شەشۋى باسشىلاردىڭ شەبەرلىگى دەپ بىلەمىن. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باسقارۋ جۇيەسى ەۋروپا ەلدەرى مەن جاپونيانىڭ باسقارۋ ساياساتىنىڭ مودەلىندە قۇرىلسا دا, ءتول تاريح پەن مادەنيەتتى ساقتاۋ ۇمىت قالماعان. جاڭالىققا اشىق بولسا دا, ءداستۇردى نەگىز ەتكەن. بارىنەن بۇرىن, باسقارۋ جۇيەسى مودەلىندە رەاليستىك تە, يدەاليستىك تە كوزقاراستى ۇستانا بىلگەنى ۇنايدى. بۇل ولاردىڭ جان-جاقتى, ستراتەگ بولعانىن دالەلدەيدى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا الاشورداشىلار ءوز ماقساتىنا جەتتى مە؟
– الاش باسشىلارى دەربەس مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەگەنى انىق. الايدا ولار كوپ كەدەرگىگە تاپ بولدى. كەڭەس وكىمەتىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ وڭايعا سوققان جوق. ونىڭ ۇستىنە, سول ۋاقىتتا كولچاكشىلاردىڭ دا ىقپالى زور بولىپ تۇرعان ەدى. الاشورداشىلار شەبەر كەلىسىمدەر جۇرگىزە ءبىلدى. وكىنىشكە قاراي, ولار ماقساتتارىنا جەتتى دەي المايمىن. ويتكەنى كەڭەس بيلىگى تاراپىنان جاسالعان توسقاۋىلدار پارتيانىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ورىندالۋىنا كەدەرگى بولدى.
– ال سول ماقسات قازىرگى كۇنى ورىندالدى دەپ ايتا الامىز با؟
– البەتتە, تاۋەلسىز, دامىعان قازاقستانعا قاراپ, ولاردىڭ ارمان-تىلەكتەرى ورىندالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. كەزىندە الاشورداشىلار رەسەي تاراپىنان قىسىم كورەتىن ەدى. قازىر جاعداي مۇلدەم بولەك. قازاقستاننىڭ مۇمكىندىگى مول, حالىقارالىق ارەنادا بەدەلى بار. ال الاشورداشىلار كەزىندە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوزى قيىن بولاتىن.
جالپى, الاشورداشىلاردىڭ ارمان-تىلەگى دە وسىنداي زايىرلى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ بولعانى انىق. ەندەشە, ولاردىڭ كوزدەگەن ماقساتى ورىندالدى.
– ءوز دارىسىڭىزدە مۇستافا شوقايدى مىسالعا الدىڭىز, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ جاپوندىقتار تۋرالى ولەڭىن ايتىپ ءوتتىڭىز. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سەكىلدى قازاق زيالىلارىن «جاپونيا تىڭشىسى» دەپ ايىپتادى. بۇل قانشالىقتى شىندىققا جاقىن؟
– مىرجاقىپ دۋلاتوۆتى ازيا قۇرلىعىنداعى ەرەكشە تۇلعالاردىڭ قاتارىنا قوسامىن. ونىڭ «ويان, قازاق» ولەڭىن ءوز ەڭبەكتەرىمدە مىسالعا الىپ, كەي شۋماقتارىن جاپون تىلىنە دە اۋداردىم. مەنىڭشە, ولارعا تاعىلعان ايىپ نەگىزسىز. مۇنداي جالا مىرجاقىپ دۋلاتوۆقا عانا قاتىستى ەمەس.
پاتشالىق رەسەي كەزىندە جاپونيانىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بايلانىس ورناتۋعا تالپىنىسى ءساتسىز اياقتالدى. ودان كەيىن كەڭەس بيلىگى ورناعاندا قارىم-قاتىناس جاساۋ مۇلدەم قيىندادى. قازاق زيالىلارى مەن جاپونيا اراسىندا قانداي دا ءبىر بايلانىس بولۋى مۇمكىن. بىراق ولاردى «تىڭشى» دەپ ايىپتاۋعا نەگىز جوق.
– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە حيروسيما, ناگاساكي قالالارى اتوم بومباسىنان جاپا شەككەنى بەلگىلى. قازاقستاندا سەمەي جەرىندە اتوم بومباسى سىنالدى. وسى تۇرعىدان العاندا ەكى ەلدى تاعدىرلاس دەۋگە بولادى. تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. جاپونيا تاراپى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ساياساتىن, ەلباسىمىزدىڭ پوليگوندى جابۋ ارەكەتىن قالاي قابىلدادى؟
– ءيا, جاپونيا يادرولىق قارۋدىڭ زيانىن از تارتقان جوق. ارادا 70 جىل وتسە دە زاردابىن شەگىپ جۇرگەندەر ءالى بار. سەمەي ءوڭىرىنىڭ جاعدايى جاپوندىقتارعا ءمالىم. پوليگوندى جابۋ كەزىندە حيروسيماداعى بىلىكتى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى سەمەيگە ارنايى كەلىپ, كومەك كورسەتتى. ەلىمىزدىڭ بىرنەشە قالالارىندا قازاقستاندى يادروسىز ايماققا اينالدىرۋ تاقىرىبىندا كونفەرەنتسيالار ءوتتى. اتوم بومباسىنان جاپا شەككەن مەملەكەت رەتىندە پرەزيدەنتتەرىڭىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ شەشىمىن جاپوندىقتار قولدايدى. ويتكەنى ءبىر كۇندە ءبىر قالانى تۇگەلدەي كۇلگە اينالدىرعان قاسىرەتتى وقيعانىڭ سالدارى جۇزدەگەن جىلدارعا سوزىلادى. ويتكەنى اتوم بومباسى قالانى جەرمەن-جەكسەن ەتىپ عانا قويماي, حالىقتىڭ ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا دا زيانىن تيگىزدى. سەمەي جانە ناگاساكي, حيروسيما قالالارى سول كەزدەگى اۋىر تاعدىردىڭ, يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى دەپ ايتا الامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»