تىلەكتەس ەسپولوۆ: ماقسات – الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتكە كوشۋ

– تىلەكتەس يساباي ۇلى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەزەكتى قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا «اگروونەر­كاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرۋ كەرەك» دەپ اتاپ كور­سەت­كەن. وسىعان بايلانىستى, بۇگى­ندە اوك-ءتىڭ الەۋەتى قالاي پايدالا­نىلۋ­دا, جالپى, وسى سالانىڭ دامۋىن قازىرگى تاڭدا قانداي ماسەلەلەر تەجەۋدە؟

– قازاقستان وراسان ۇلتتىق بايلىق­قا يە, ونىڭ 85%-ى تابيعي-رەسۋرس­تىق الەۋەتكە تيەسىلى. ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋا­شى­لىق جەرلەردىڭ كولەمى – 215 ملن گا, بۇل الەم­دىك رەسۋرستاردىڭ 4%-تەن استامىن قۇرايدى. بۇگىندە اوك جالپى ءونىمى 11,0 ملرد اقش دوللار نەمەسە ەلدىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى – 7,8%-ىن قۇرايدى, ياعني سوڭعى 10 جىلدا اۋىلشارۋاشىلىعىنداعى ءوندىرىس كولەمى شامامەن 4 ەسەگە ءوستى. 

اوك ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى مىندەتتى شەشەدى. سوندىقتان سالانى ساۋىقتىرۋعا بايلانىستى ءتۇرلى شارالار قولعا الىنۋدا. ماسەلەن, اۋىلشارۋاشىلىعىنداعى ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا سوڭعى جىلدارى استىق داقىلدارىنىڭ ەگىستىك القاپتارى قىسقارىپ, مايلى جانە مال ازىقتىق داقىلداردىڭ, كوكونىستەر­دىڭ جانە قانت قىزىلشاسى القاپتارى­نىڭ كولەمى ارتۋدا. اتاپ ايتقاندا, ەگىس­تىك القاپتارى: مايلى داقىلدار – 3,0 ملن, مال-ازىقتىق داقىلدار – 4,5 ملن, قانت قىزىلشاسى – 11 ەسەگە (1,1 مىڭ گا-دان 12,6 مىڭ گا-عا), كوكونىس-باقشا داقىلدارى مەن كارتوپ – 462 مىڭ, جەمىس-جيدەكتىڭ القاپتارى 100 مىڭ گا وسەدى. سوڭعى 5 جىلدا مال ازىقتىق داقىلداردىڭ ەگىستىك كولەمىنىڭ ءوسۋى ەت ءوندىرىسىن 13,7%, ءسۇت ءوندىرىسىن 10,0% ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال سۋارمالى القاپتاردىڭ اۋماعى 1,5 ەسەگە, ال 1 گا-دان تۇسەتىن تابىس 2,7 ەسەگە وسەدى. سونى­مەن قاتار اوك-ءتىڭ زور مۇمكىندىگىنە قاراماستان, جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەر بويىنشا يمپورت ساقتالۋدا. ءونىم يمپورتىندا ەڭ جوعارى ۇلەس سالماق ىرىمشىكتەر مەن سۇزبەگە (51%), سارىمايعا (36,4%), شۇجىق ونىمدەرىنە (46%), ەت جانە ەتتى-وسىمدىك كونسەرۆىلەرىنە (40%) تيەسىلى. ىشكى تۇتىنۋدا قۇراق قانتىنىڭ يمپورتى – 55,0%, ال دايىن قانتتىڭ ۇلەسى – 42%. قولدانىستاعى قانت زاۋىتتارىنىڭ وندىرىستىك قۋاتتارى 37,0% جۇكتەلگەن. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكادا جەمىس-كوكونىس كونسەرۆىلەرى دە يمپورتتالادى. ىشكى تۇتىنۋداعى ونىڭ ۇلەسى – 84,0%, ال جەمىس-كوكونىستەردى وڭدەيتىن زاۋىتتار تەك 27,0% جۇكتەلگەن. ەلباسىنىڭ كەيىنگى جولداۋىندا بەرىلگەن تاپسىرماسىنا سايكەس, وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى قولداۋعا الداعى 3 جىلدا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا 500 ملرد تەڭگە بولىنەتىن بولادى. سالانى تىكەلەي مەملەكەتتىك قولداۋ (سارى سەبەت) دەڭگەيى دە تومەن, بۇل جالپى ءونىمنىڭ قۇنىنا شاققاندا بەلارۋس ەلىندە 10,9%, رەسەيدە 4,7% بولسا, قازاقستاندا 4,4% قۇرايدى. ال دسۇ كەلىسىمى بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ شەكتى دەڭگەيى 8,5% بولۋى ءتيىس, ياعني اوك الەۋەتىن ءتيىمدى جانە تولىق پايدالانۋ ءۇشىن وسى ماسەلەلەردى كەڭ اۋقىمدا قاراستىرىپ, شەشۋ كەرەك. قازاقستاندىق عالىم­داردىڭ ەسەپتەۋىنشە, جاقىن جىل­داردا اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ ماتە­ريال­دى-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ, مال­شارۋا­شىلىق فەرمالاردى, قايتا وڭدەۋ­شى جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدى ساقتايت­ىن كاسىپورىنداردى سالۋ جانە ت.ب. ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ ءۇشىن 13 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا قاجەت بولادى. بۇل سوما قوماق­تى بولعاندىقتان, ۇكىمەت تەك بيۋدجەت قۇرالدارىن ەمەس, جەكە ينۆەستورلاردى دا تارتۋى قاجەت. 

– 2017-2021 جىلدارعا ارنال­عان اوك-ءتى دامىتۋدىڭ مەملەكەت­تىك باع­دار­لاماسىنىڭ وزەكتى­لىگى تەحنو­لو­گيا­ل­ىق قايتا جاراقتاندىرۋ­دى تالاپ ەتەدى. ال ونى عىلىم مەن ءبىلىمسىز ىسكە اسى­رۋ مۇمكىن ەمەس. اتالعان باع­دار­لا­ما ا­يا­سىندا وتاندىق اگرار­لىق عىلىم مەن ءبىلىمدى قالاي جاڭا فورمات­قا كوشىرۋگە بولادى؟

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول­داۋىن­داعى اوك-ءتى دامىتۋ بويىنشا تاپ­­سىر­ماسىن ورىنداۋ ءۇشىن اشم اوك-ءتى دا­مى­تۋدىڭ باسىم باعىتتارىنا ساي, كەلەسى شارالاردى قولعا الىپ وتىر. اوك سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋ­دىڭ قول­جە­تىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى جانە جاڭا قارجى قۇرال­دارىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇر­گى­زىلۋدە. بيزنەستىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن ين­­نو­­­ۆا­تسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ ترانس­فەر­ت­ىن ەسەپكە الا وتىرىپ, اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىمدى رەفورمالاۋ قولعا الىندى. قىزمەتتەرى مەن مامانداندىرىلعان سالالارى قايتالاناتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارىنىڭ سانىن 23-تەن 12-گە قىسقارتىپ, ال تاجىريبەلىك ستانسالار سانىن 12-دەن 19-عا دەيىن ارتتىرۋ كوز­دەلىپ وتىر. كورپوراتيۆتىك باس­قارۋ ستان­­دارت­­تارىن ەنگىزۋ ارقىلى ۇلتتىق اگرار­­­لىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالى­عى­نىڭ قۇ­­رى­لىمىن وڭتايلاندىرۋ بويىن­شا جۇ­مىس جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. جەكە شارۋا­شى­لىق­تار بازاسىندا دا تاجى­ري­بەلىك-كور­سە­تىلىم ءىس-شارالارى جۇرگىزىلەتىن بولادى.

بيىل اشم شەشىمىمەن ۋنيۆەرسيتەتكە 2: «جەمىس-جيدەك جانە ءجۇزىم شارۋا­شى­لىعى» عزي, «كارتوپ جانە كوكو­نىس شارۋا­شىلىعى» عزي سەنىمگەرلىك باس­قارۋعا بەرىلىپ, ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتىنە قارايتىن «ەسىك مەملەكەتتىك دەندرولوگيالىق پاركى» ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سەنىمگەرلىك باسقارۋىنا بەرىلەتىن بولادى. اگرارلىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارت­تىرۋ ماقساتىندا اگرارلىق سەكتور­دى جاڭا ءبىلىم مەن پراكتيكالىق داعدىلاردى مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ 3 اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىن شوعىرلاندىرۋ ۇسىنىلدى. بۇل مىندەت «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» ۇلگىسىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنا جەتەك­شى الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى قامتيدى.

قازىرگى تاڭدا وقۋ ورنىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وزىن­دىك تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن. وسى­نىڭ اياسىندا «عىلىمي تالانتتاردى» (وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر) تارتۋ, ءبىلىم الۋ جانە اوك باسىم باعىت­تارى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇر­گىزۋ ءۇشىن قاجەتتى رەسۋرستاردى شوعىرلان­دى­رىپ, ءتيىمدى مەنەدجمەنت قولدانۋ قاجەت.

– اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملە­كەت­تىك قولداۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن اتاپ ءوتتىڭىز. قازىرگى تاڭدا سالانى سۋبسيديا­لاۋ ەرەجەلەرىنە قانداي تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋدە؟

–  2021 جىلعا قاراي اۋىلشارۋاشى­لى­عىندا جۇمىس ىستەيتىن ءبىر ادامعا شاق­قاندا ەڭبەك ونىمدىلىگى 3,3 مىڭنان 10,8 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن جەتۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا اۋىل كاسىپكەرلەرىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ شارالارىن ارتتىرىپ, قولدانىستاعى قارجى قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ جانە جاڭالارىن ەنگىزۋ بويىنشا شارالار جوسپارلانعان. اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جولىمەن سۋبسيديالاردىڭ ء تيىم­سىز تۇرلەرى قىسقارىپ, ولاردى الۋ راسىم­دەرى بارىنشا جەڭىلدەتىلەدى. ساق­تان­دىرۋ ماسەلەلەرى تولىق قايتا قارالادى. مىندەتتى ساقتاندىرۋدان ەرىكتى ساق­تان­دىرۋعا, ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن سۋبسيديالاۋدان ساقتاندىرۋ سىياقىلارىن سۋبسيديالاۋعا كوشۋ جوسپارلانۋدا. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن ەنگىزۋ سالانىڭ نەسيەگە قابىلەتتىلىگىن جوعا­رىلاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اوك سۋبەكتىلەرىن ءارى قاراي نەسيەلەۋ ءۇشىن نەسيە سەرىكتەستىكتەرىنىڭ بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاردى تارتۋعا مۇمكىنشىلىكتەر تۋعىزىلادى, ياعني بۇدان كەيىن بيۋدجەتكە تاۋەلدى بولمايدى. سۋبسيديالاۋعا جاسالعان تالداۋ تاۋارلى-سپەتسيفيكا­لىق سۋبسيديالاردىڭ ءتيىمسىز بولعانىن كورسەتتى. سەبەبى وسىعان دەيىن ەگىستىك القابىنىڭ كولەمىنە قاراي سۋبسيديا الىپ كەلگەن تاۋار وندىرۋشىلەر تۇسىمدىلىكتى ارتتىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە قارجىنى ۇنەمدەۋ تۋرالى ويلانبايتىن جانە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا ەگىس­تىك جەرلەردىڭ بار-جوعىن ناقتى تەكسەر­مەستەن, گەكتارلىق سۋبسيديالاۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداعان جايتتار دا ورىن العان بولاتىن.

بۇگىندە اشم بوس قارجىنى نەسيە جانە ليزينگ بويىنشا پايىزدىق سىيا­قى مولشەرلەمەسىن ارزانداتۋعا جانە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋعا, ەڭ الدىمەن فەرمەرلەردى تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق قايتا جابدىقتاۋعا با­­عىت­­تاعان. ۇسىنىلعان شارالاردىڭ بار­­لىعى جاسىل سەبەتكە ەنە وتىرىپ, دسۇ تا­لاپتارى اياسىندا شەكتەۋسىز قول­دا­نى­لادى. اشم دەرەكتەرى بويىنشا قازاق­ستانداعى اۋىلشارۋاشىلىعىن سۋب­سيديالاۋدىڭ جىلدىق كولەمى وسى سالانىڭ جالپى ءونىمىنىڭ 4-5% قۇرايدى, بۇل قالىپتى دەڭگەيدەن 4,1% تومەن. ال اۋىلشارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قول­داۋ دەڭگەيى جالپى اۋىلشارۋاشىلىعى ءونىمى­نىڭ قۇنىنا شاققاندا شۆەيتساريادا – 79%, جاپونيادا – 74%, نورۆەگيا مەن يسلانديادا – 72%, ەۋرووداق ەلدەرىندە – 46%, تۇركيادا – 31%, پولشادا – 25%, كانادادا – 23%, اقش-تا – 15%, ۆەنگريادا – 14%, مەكسيكادا – 13%, چەحيادا – 12%, اۋستريادا – 9%, ورتاشا العاندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىندا 38% قۇرايدى.

قازاقستاندا اۋىلشارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋدا جانە وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ ەركىن ساۋداسىنا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا اۋستراليانىڭ كەرنس قالاسىندا 1986 جىلى قۇرىلعان كەرن توبىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ تاجىريبەسى قولدانىلادى. وسى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, جاناما شارالار فەرمەرلەردى ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرادى. ال تىكەلەي جانە بۇرمالاۋشى دوتاتسيالار شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋدىڭ ورنىنا ونى ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرادى نەمەسە زيانىن تيگىزەدى, ياعني شارۋا­شىلىقتى ءتيىمسىز جۇرگىزۋگە الىپ كەلەدى. كەرن توبى ەلدەرىنىڭ فەرمەرلەرىنە مەم­لە­كەتتىك قولداۋ مەيلىنشە از كورسە­تىلەدى. برازيليادا بۇل كورسەتكىش فەرمەر­لىك شارۋاشىلىقتاردىڭ جەكە تابىسى كولەمىنىڭ 2,6%, اۋستراليا مەن جاڭا زەلانديادا 1% جۋىعىن قۇرايدى.

اۋىلشارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ­داعى باسىمدىقتارعا يمپورت الماستىرۋ مەن ەكسپورتقا باعدارلانۋ جاتادى. رەفورمالاۋ ناتيجەسىندە سۋبسيديالاۋدىڭ 54 ءتۇرى 34-كە قىسقارادى. جاڭا قۇرال – اگرارلىق قولحاتتى ەنگىزۋ ينۆەستورلار مەن نەسيە بەرۋشىلەردىڭ ءونىمدى ناقتى جيناپ الۋعا دەيىن, بولاشاق ءونىمدى كەپىلگە قويۋ ارقىلى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سالىقتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ ورنىنا بىرىڭعاي اۋىلشارۋاشىلىق سالىعىن ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. سۋبسيديالاردىڭ قىسقارۋى اۋىلشارۋاشىلىعىن ىنتالان­دىرۋعا بولىنەتىن قارجى كولەمىنىڭ ازايۋى دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. بۇل تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋ, تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, گەنەتيكانى جاقسارتۋ, تۇقىم, گەربيتسيدتەر, تىڭايتقىشتار الۋ, كەڭەسشىلەر تارتۋ, اوك ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا ازىرلەمەلەرگە جۇمسالادى. 

– قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەر­سيتەتى الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋدا. بۇل باعىتتا قانداي اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا؟

– ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى جانە الەم­دەگى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, كوبىنە ءبىلىم مەن عىلىمعا تاۋەلدى, وسى جولدا ۋني­ۆەر­سيتەتتەر شەشۋشى ءرول اتقارادى. اق­پاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەح­نولو­گيالار, بيوتەحنولوگيالار مەن جاڭا ماتە­ريالدار, ياعني عىلىم مەن تەحنيكا­نىڭ جەدەل دامۋى – ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقى­نىن ۇدەتىپ, ونى ۇلعايتاتىن ەداۋىر الە­ۋەت­تى قامتاماسىز ەتەدى. قازۇاۋ وتان­­­دىق اۋىلشارۋاشىلىق ءبىلىم مەن عى­­لىم­­دى جان-جاقتى دامىتۋدا جۇيە­لى جۇ­­مىس جۇرگىزىپ, ەلدىڭ مامان­دار­عا سۇ­را­ن­ى­سىنا سايكەس ءبىلىم بەرۋ باع­دار­­ل­ا­ما­لارى سپەكترىن تۇراقتى تۇردە كەڭەي­تۋدە. ماماندار دايىنداۋدىڭ ساپالىق دەڭ­گەيىن ارتتىرىپ, تەك قازاق­ستاندا ەمەس, شەت مەملەكەتتەردە دە ءوزىن مويىنداتىپ كەلەدى. 2017 جىلى ۋنيۆەرسيتەت Webometrics Ranking of World Universities رەيتينگ كورسەتكىشتەرى بويىنشا قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا 3-ورىندى يەلەندى. بۇل رەيتينگ مادريدتە ورنالاسقان يسپانيا ۇلتتىق زەرتتەۋ كەڭەسىنىڭ (CSIC) Cybermetrics Lab بازاسىندا جاريالانعان. رەيتينگ كورسەتكىشتەرىندە ينتەرنەتتە عىلىمي قىزمەت ناتيجەلەرى اشىق جاريالانادى جانە الەم بويىنشا 12 مىڭنان استام ۋني­­ۆ­ەر­سيتەتتىڭ ۆەب-ينديكاتورلارىن قام­­تاماسىز ەتەدى. UI Green Metric عالام­دىق رەيتينگىسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەت 423 ورىندى يەلەنىپ, الەمدەگى 500 توپ-ۋني­ۆەر­­سيتەتتەر قاتارىنا ەندى. ين­­دو­­نە­زيا ۋني­ۆەرسيتەتىندە نەگىزى قالان­­عان بۇل رەي­تينگتىك پلاتفورما «ەكولوگيالىق تازا» ساياساتتى ەنگىزۋگە جانە ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە ءىس-ارەكەت وزگەرىستەرىن باسقارۋعا ارنالعان. 2018 جىلى QS Quacquarelli Symonds (انگليا) رەيتينگىسىندە ۋنيۆەرسيتەت 651ورىندى يەلەندى. بۇل باعالاۋ جۇيەسىنە ساي, جوعارى وقۋ ورنى عىلىمي-زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى بەدەلدىلىك, وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ ستۋدەنتتەر سانىنا قاتىناسى, سىلتەمە جاساۋ يندەكسى, شەتەلدىك ستۋدەنتتەر مەن شەتەلدىك وقىتۋشىلاردىڭ ۇلەسى سەكىلدى كورسەتكىشتەر بويىنشا باعالانادى. جۋىردا عانا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى پايدالانۋ» سالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى حالىقارالىق KazSEE ينجەنەرلىك ءبىلىم اسسوتسياتسياسىنىڭ ەۆرو-باكالاۆر, ەۆرو-ماستەر ساناتتارى بويىنشا ساپا سەرتيفيكاتىنا يە بولدى. 

بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت ەلدىڭ اوك سالاسىنا قاجەتتى جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايىنداۋدا كوشباسشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى. ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىم, ءبىلىم جانە ءوندىرىس ينتەگراتسياسى ەلىمىزدە 2002 جىلى «اگرودامۋ» عىلىمي-وندىرىستىك كونتسورتسيۋمى قۇرىلعان كەزدەن باس­تالىپ, بۇگىندە «ەكستەنشن» جۇيەسى ەنگىزىلدى. سونداي-اق 22 مىڭنان اسا شارۋا قوجالىقتارىن قامتيتىن قازاقستانداعى جالعىز «جوعارى فەرمەرلەردىڭ مەكتەبى» قىزمەت كورسەتەدى. وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ۋنيۆەرسيتەت 2010 جىلدان باستاپ جوبالىق باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن پايدالانا وتىرىپ, الەمنىڭ عىلىمي ورتالىقتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 13 حالىقارالىق ساراپشى­لارى­مەن بىرلەسە وتىرىپ ۇلتتىق زەرت­تەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيا­لانۋ بو­يىن­شا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. 2015 جىلى ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىزدەگى جوعا­رى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا العاش­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ تاۋەلسىز باس­قارۋ­دى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جاڭا ۇيىم­داس­تىرۋ-قۇقىقتىق فورمادا قايتا قۇرىلىپ, بعم قاراماعىنان اشم قۇزىرىنا ءوتىپ, سول جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە 8 يننوۆاتسيالىق ور­تالىعى, 6 عزي, 31 يننوۆاتسيالىق زەرت­حانادان تۇراتىن ۇزدىك حالىقارالىق تاجى­ريبەلەر مەن تەحنولوگيالار تارتۋ ءۇشىن اگروتەحنولوگيالىق حاب قۇرىلدى. 

قازىرگى تاڭدا قازۇاۋ عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ فرانچايزينگى ترانسفەرتى نەگىزىن­دە الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت مودە­لىن قۇرۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل باعىت­تا شەتەل­دىك جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىن­دارى­­نىڭ تاجىريبەسى زەرتتەلدى. مىسالى, بري­تاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ازيا ەلدەرىنىڭ 700 مىڭنان استام ستۋدەنتى ءوز ەلدەرىنەن شىقپاي-اق ءبىلىم الادى. بريتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدەردە وزدەرىنىڭ ديپلومدارىن ارىپتەس جوعارى وقۋ ورىندارى ارقىلى ۇسىنادى. ولار جەرگىلىكتى وقۋ ورىندارىندا بريتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تولىق باعدارلاماسىن مەڭگەرىپ, وقىپ, ديپلومىن الىپ شىعادى. مالايزيا سياقتى ەلدەر شەتەلدىك جوعا­رى وقۋ ورىندارىنىڭ فرانچايزينگ باعدار­لامالارىن ءوز ۋنيۆەرسيتەتتەرىن جىلدام دامىتۋ قۇرالى رەتىندە قولدانادى. قازاقستاندا مۇنداي فرانشيزا تاجىريبەسى بار. ماسەلەن, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ديۋك ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش) بيزنەس ءبىلىم بەرۋ بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. 

بۇگىندە قازۇاۋ ءوزىنىڭ يننوۆا­تسيا­­­­­لىق دامۋ جولىندا الەمدەگى اگرار­لىق جو­عا­رى وقۋ ورىندارى اراسىندا 1-ورىن­­­دا تۇرعان ۆاگەنينگەن ۋنيۆەر­سي­­­تەتى­­­­نىڭ (ني­دەر­لاندى) جانە QS رەي­تين­گىن­دە 8-ورىندا تۇرعان ميچيگان ۋني­ۆە­ر­سيتە­تى­نىڭ (اقش) تاجىريبەسىنە سۇ­يە­نە­دى. جۋىردا ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ عا­لىم­دارى ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتىندە بو­لىپ, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە كەلىپ, ءبىلىم الۋشىلاردى بىر­لەسە وقىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن اي­قىن­دادى. ءبىز ازىق-ت ۇلىك تەحنولوگياسى, ازىق-ت ۇلىك ەپيدەميولوگياسى جانە قوعام­دىق دەنساۋلىق ساقتاۋ, وسىمدىكتانۋ ما­ما­ندىقتارى بويىنشا ماگيسترانتتار­دى تولىعىمەن online رەجىمىندە وقىتا الامىز. سوندا 3-4 جىلدان كەيىن تۇلەكتەرىمىز ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديپلومىن الىپ شىعاتىن بولادى. سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار online رە­جىمىندە مودۋلدىك ءبىلىم بەرۋ كۋرس­تارى بويىنشا ءبىلىم الا الادى. ولار كاسى­بي تاجىريبەلەرى مەن زەرتحانالىق جۇ­مىس­تارىن ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلى­­مي ور­تالىقتارىندا وتكىزەدى. اۋىل كاسىپ­­­كەر­­لەر­ىنىڭ دە online رەجىمدە وز­دەرى­نىڭ سۇراۋلارى بويىنشا بىلىكتىلىك­تەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىكتەرى بار. حالىق­ارالىق LabEX فورماتىنداعى زەرت­تەۋ باع­دار­لامالارى اياسىندا اقش-تىڭ كور­نەل, ميچيگان جانە نەۆادا ۋني­ۆەر­سي­تەت­تەرىمەن جالپى قۇنى 1 ملرد تەڭگە بول­اتىن بىرلەسكەن جوبالار جاسالادى. فران­شيزانى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە ءتيىم­سىز ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازايتۋ, رەي­تين­گىلىك كورسەتكىشى تومەن وقىتۋ­شى­لاردى قىسقارتۋ, ۇلگەرىمى ناشار ستۋ­دەنت­تەردى وقۋدان شىعارۋ مەحا­نيزمدەرى قاراستىرىلادى. 

قازىرگى ۋاقىتتا قوس ديپلومدىق باع­دار­لامالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا الەكساندراس ستۋلگينسكيس ۋنيۆەرسيتەتى (ليتۆا), برەست مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتى (بەلورۋسسيا), پۋترا ۋنيۆەر­سيتەتى (مالايزيا), نيترداعى سلوۆاتس اگرار­لىق ۋنيۆەرسيتەتى (سلوۆاكيا), ۆاينش­تەفان ۋنيۆەرسيتەتىمەن (گەرمانيا) باكالاۆ­ريات پەن ماگيستراتۋرا دەڭگەيىندە «سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى پايدالانۋ», «تاعام قاۋىپسىزدىگى», «بيوتەحنولوگيا», «ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تەحنولوگياسى», «قايتا وڭدەۋ وندىرىستەرىنىڭ تەحنولوگياسى», «اگرارلىق تەحنيكا جانە تەحنولوگيا», «ەكونوميكا», «جەردى مەليوراتسيا­لاۋ, باپتاۋ جانە قورعاۋ», «اگرارلىق مەنەدجمەنت» ماماندىقتارى بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالۋدا. بۇقارالىق اشىق ونلاين-كۋرستاردى دامىتۋ بو­يىنشا جۇمىستار قولعا الىنىپ, «جاڭا ماماندىقتار اتلاسى» نەگىزىندە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ازىرلەنۋدە. 

2017 جىلى ازيا دامۋ بانكىنىڭ قول­داۋى­مەن  سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باس­قارۋ بويىنشا ورتالىق (سۋ حابى) قۇرىل­دى. ورتالىقتىڭ 15 زەرتتەۋ زەرتحاناسى رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالار­دى پاي­دا­لانا وتىرىپ سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى باس­قارۋ ماسەلەلەرىن كەشەندى شەشۋمەن اينا­لىس­ادى. جەر حابى اياسىندا اقش اۋىلشارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىمەن (USDA) بىر­لەسە ساندىق الگورتيمدىك تال­داۋ جۇ­يە­سىن پايدالانا وتىرىپ جايى­لىم­دىق  جەرلەردىڭ توزۋىن زەرتتەۋ جانە باعالاۋ ادىستەمەسىن ەنگىزۋ جوباسى ىسكە اسۋدا. اگروبيزنەستى ستراتەگيالىق زەرت­تەۋ ورتالىعى قۇرىلعان, مۇندا ستۋ­دەنت­تەر ەكىنشى كۋرستان باستاپ اگرو­قۇرى­لىم­داردىڭ ناقتى دەرەكتەرى بويىنشا بيزنەس-جوسپارلار ازىرلەپ ۇيرەنەدى. ديپلومدىق جانە وزىندىك جۇمىستارى وندىرىسكە ەنگىزى­لەتىن ستارتاپ-جوباعا اينالادى. بيىل عانا 200 ستارتاپ ۇسىنىلىپ, 10 جوبا 150-دەن 1000 اقش دوللارى كولەمىندەگى سىياقىعا يە بولدى. 

ستۋدەنت, ماگيسترانت, PhD دوكتو­رانتتاردى وقىتۋ بارىسىندا, سونداي-اق قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرىندە ەلدەگى بارلىق 177,5 مىڭ شارۋا (فەرمەر) قوجالىقتارىنىڭ 80% شوعىرلانعاندىقتان, اوك ماماندارىن قايتا دايىنداۋدا زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ماقساتىندا سيتۋاتسيالىق ورتالىق اشىلدى. سيتۋاتسيالىق ورتالىقتى قوسىم­شا جابدىقتاۋ اۋىلشارۋاشىلىعى سالا­لارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, اگرارلىق سەكتورداعى اقپاراتتىق-ساراپتاۋ جانە بولجاۋدى جاقسارتۋعا, GIS تەحنولوگيالار, باعدارلامالىق تالداۋ جانە ۇلكەن دەرەكتەردىڭ اناليتيكاسى نەگىزىندە جەدەل باسقارۋ شەشىمدەرىن ءتيىمدى, ءارى دەر كەزىندە قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 

قازۇاۋ شىعىس فينليانديا ۋنيۆەر­سي­تەتى­مەن بىرلەسە تاماق ونەركاسىبى ءۇشىن قوسديپلومدىق باعدارلاما بويىنشا ماگيستر­لەر دايىندايدى. اعىمداعى جىل­دىڭ قازان ايىندا مەملەكەتارالىق دەڭ­گەيدە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ فين­ليان­دياعا ءىس-ساپارىندا شىعىس فين­ليان­ديا ۋنيۆەرسيتەتىمەن ماگيسترلەر مەن PhD دوكتورلاردى بىرلەسە دايىنداۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. 

2018-2027 جىلدارى ەت ءونىمىن ءوندىرۋ مالشارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسى اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ-تاجىريبەلىك شارۋاشىلىعى بازاسىندا برازيليا, ارگەنتينا, جاڭا زەلانديا, اۋستراليا, اقش جانە تاعى باسقا سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا كوشباسشىعا اينالعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ەسەبىنەن «ۇلگىلى فەرما» ايماقتىق تاجىريبەلىك-وقىتۋ ورتالىعى قۇرىلادى. ساندىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان 3 فەرمانىڭ ەكەۋى – ءىرى قارا, بىرەۋى – قوي فەرماسى. الىن­­عان مالىمەتتەر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سي­تۋا­تسيا­لىق ورتالىعىنىڭ سەرۆەرىندە وڭ­دە­لىپ, ناتيجەلەرى فەرمەرلەرگە ءموبيل­دى قۇرىلعىلار ارقىلى جىبەرىلىپ وتىرادى. 

الماتى قالاسىندا اعىمداعى جىلدىڭ 9-قاراشا كۇنى اۋىلشارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىندە اگرارلىق ءبىلىم مەن عىلىم­نىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋعا ارنال­عان حالىقارالىق فورۋم وتەدى. دەپۋ­تاتتىق كورپۋس, جەتەكشى اگرارلىق كاسىپورىندار, سالالىق وداقتاردىڭ وكىلدەرى, شەتەلدىك جانە وتاندىق جوو مەن عى­لىمي ورتالىق­تاردىڭ جانە باسقا دا مەكە­مە­لەردىڭ كورنەكتى عالىمدارى, ساراپ­شى­لارى ءبىر الاڭدا باس قوساتىن بولادى.

قازۇاۋ الدىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ مىندەتى قويىلعان. بۇل ماقساتتاعى جوبالارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرىپ, وزىق شەتەل­دىك تاجىريبەلەردى ۋنيۆەرسيتەتكە جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا جوعا­رى وقۋ ورىندارىنا ەنگىزۋ بارىسىن جەدەلدە­تەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇلەكتەردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشىن 95%-عا جەتكىزۋ, ال ەلىمىزدىڭ اوك-تەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. ءبىزدىڭ ۇجىم وسى ماڭىز­دى مىندەتتىڭ تابىستى ورىندالۋىنا بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن بولادى.

اڭگىمەلەسكەن المات ءيسادىل