بيىلعى ەڭبەك دەمالىسىن تۋريستىك اگەنتتىكتەرگە جۇگىنبەي ءوز قولىمىزعا العانبىز. تۇركيانىڭ بۋرسا قالاسىنداعى تەرمالدى قاينارلاردىڭ دەنساۋلىققا پايداسى زور دەگەن سوڭ سوندا بەت الدىق. جالپى, بۋرسا وسمانداردىڭ العاشقى استاناسى بولعان جەر, مۇندا دا ۋلىدااگ- ۇلىتاۋ بار ەكەن. تۇركىلەردىڭ حانى قونىس تەپكەن ورنىن اسا بيىك بولماسا دا ۇلىتاۋ دەپ اتايتىن بولعان-اۋ ءسىرا دەپ ويلاپ قويدىق. تاۋ سونشالىقتى بيىك ەمەس, ءبىزدىڭ كوكشەتاۋ بيىكتەرى ءتارىزدى.
تۇستەن كەيىن بۋرساداعى سالىنعانىنا 600 جىلدان اسقان ۇلى دجامي مەشىتىنە بارعانبىز. بۇل سول زاماندا بايازيد سۇلتان بۇيرىعىمەن əلەمدەگى ەڭ جىلدام, باس-اياعى 4 جىلدىڭ ىشىندە سالىنعان سəۋلەت ەسكەرتكىشى. بىزدەگى مەشىتتەردەگىدەي اياقكيىم قوياتىن ۇياشىقتار, əيەلدەرگە ارنالعان ۇزىن جامىلعىلار, ءجاسوسپىرىم قىز بالالارعا دەگەن وزدەرى ەتەك دەيتىن يۋبكالار, ورامالدارى بار. مەشىتتىڭ دəل ورتاسىندا دəرەت الۋعا ارنالعان سۋ بۇرقاعى مەشىتكە وزگەشە ءبىر əسەمدىك, ءəرى ءبىر جايلىلىق بەرەدى. سونداي-اق ءبىر بايقاعانىم, مەشىت ىشىندە الاسا عانا, بيىكتىگى 20 سم شاماسىندا اعاشپەن بولىنگەن بولىكتەر بار دا, ناماز وقيتىندار سولاردىڭ ىشىنە ورنالاسىپ الىپ عيبادات, قۇلشىلىعىن جاساسا, بىلايعى جۇرتشىلىق مەشىت ءىشىن ارالاي بەرەدى.
مەشىتتە ەلدىڭ ءبəرىنىڭ نازارىن اۋداراتىن ءبىر دۇنيە بار ەكەن. ول سۇلتان سەليمنىڭ مەشىتكە جاساعان سىيى. مىسىردا ارنايى سۇلتانعا ارنالىپ تەرىنى التىن جىپتەرمەن ويۋلاپ, كەرەمەت ەتىپ بەزەندىرىلگەن بۇل اسىل جاپقىشتىڭ تۇرعانىنا دا 600 جىل بولىپتى. جالپى, مەشىت ىشىنە كىرگەندە ءبىر جەڭىلدىكتى سەزىنەسىڭ, نەشە جىلدىق ەسكى تاريح سەنىڭ ەڭسەڭدى كوتەرىپ, اللاعا سان عاسىر ۇزىلمەي جاسالىپ كەلگەن قۇلشىلىق رۋحىنا سۇڭگىپ, بەرەكەت پەن تىنىشتىق رۋحىنا مالىنىپ قايتاسىڭ.
ۇلىتاۋعا باردىڭ با؟..
ءبىر كۇندى تۇرىكتەر ۋلىدااگ دەيتىن ۇلىتاۋعا ارنادىق. تۇركيادا بۇدان دا بيىك تاۋلار بولعانىمەن ەڭ بيىگى 2,5 مىڭ مەترگە تاياۋ وسى تاۋدى عانا ۇلى دەپ اتاپتى. وسمان يمپەرياسىن تەربەگەن العاشقى بەسىك وسى تاۋدان باستاۋ العاندىعىنان ءسىرə ۇلى اتانعان شىعار. ۇلىتاۋ ورماندى كورىندى. اسپانمەن تالاسقان قاراعايلاردىڭ بۇتاعى دا, جاپىراقتارى دا قالىڭ ەكەن. مىنە, سول قالىڭ قاراعايدى قاق جارعان سەرپانتيندى تاۋ جولى يرەلەڭدەپ بيىكتەرگە باستاي بەرەدى. بۇرىلىستاردىڭ شالتتىعى سونداي قانشا سىلتەۋىش باعدار تۇرسا دا دəل تۇسىنا جەتكەنشە بايقامايسىڭ. ەكى كولىك قانا سياتىن تاۋ جولىندا جىلدامدىقتى ۇدەتپەستەن 200 ليراعا اپارىپ كەلەمىن دەگەن تاكسيدىڭ ىشىندە جان-جاعىمىزعا كوز سالۋمەن دىتتەگەن جەرگە دە جەتتىك. كەمەردەگى تاحتالى تاۋىنداعىداي مۇندا دا اسپالى جول جاساپ قويىپتى. بىراق ونداعىداي بىردەن 80 ادام سياتىن فۋنيكۋلەر ەمەس, ءبىزدىڭ شىمبۇلاق باسىنا شىعاتىنداي ەكى كىسىلىك وتىرعىشتارعا جايعاسىپ تاۋ بيىگىنە شىقتىق. مۇندا سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, اس-سۋ بەرىپ قىزمەت كورسەتۋ جولعا قويىلعان. اينالاڭ تولى əسەمدىك, قالاداعى ىستىقتاي ەمەس سالقىن ساف اۋا, ءمىنسىز قىزمەت ءبəرى قولايلى.
تاكسيست كەلە جاتىپ: – مىنا جەردە, تىم تاياۋدا وسمانلى زامانىنان بەرى 700 جىلعا تاياۋ ءوسىپ تۇرعان الىپ شىنار اعاشى بار, چوك گيۋزال دەگەن سوڭ, جارايدى دەدىك. شىنىندا دا شىنار ناعىز الىپتىڭ ءوزى ەكەن. ءيىر-ءيىر بۇتاقتارىنىڭ جۋاندىعىنىڭ ءوزى 100 جىلدىق اعاشتارداي, داليىپ, كەڭ كوسىلىپ جاتقان اعاشتىڭ ساياسى تولعان ادام. كولەڭكەسىنە جاعالاي دəم ىشەتىن كافەلەر ورىن تەپكەن. ءسويتىپ ءبىر ەمەس, ەكى جەرگە اپارعان تاكسيگە 230 ليرانى تولەپ, كورگەن-بىلگەنىمىزگە تويىپ قالاعا قايتتىق.
ايتپاقشى تاكسيستىڭ ەسىمى ورال ەكەن. باعزىدا ءبىزدىڭ بابالارىمىز ورالدان كەلىپتى, سونىڭ قۇرمەتىنە ەسىمىمدى تاۋدىڭ اتىمەن اتاعان. ءبىز اكرابا (تۋىسپىز) مەنىڭ ەڭ ۇلكەن ارمانىم بارلىق تۇركىنىڭ بىرىگۋى, سوندا چوك بۋيىك, چوك گيۋزال بولامىز, دەيدى قاراپايىم كولىك جۇرگىزۋشىسى. قولىنان مەملەكەتتەردى تۋىستىراتىنداي مۇمكىندىگى جوق كىشكەنتاي ادامداعى ۇلكەن ارماننىڭ, ماقساتتىڭ بيىگى قانداي دەسەڭىزشى؟!
ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى سويلەيدى
ءƏمىر تەمىر كورەگەننىڭ قى-نۋلى əسكەرىنىڭ تەگەۋرىنىنە شىداماي جەڭىلگەننىڭ ءبىرى وسمان پاديشاحى بايازيد I بولاتىن. وسماننىڭ قايقى قىلىشىنان تامعان قانعا تالاي قالا, مەملەكەت بويالىپ, دəۋىرلەپ تۇرعان شاعىندا ءبىر تۇركىنىڭ ءجۇرىپ تۇرعان دəۋرەنىن ەكىنشى ءبىر تۇركى توقتاتقان. ال اقساق تەمىردىڭ وسمان يمپەرياسىنىڭ باتىسقا جۇرگىزەر بيلىگىن 100 جىلعا كەيىن شەگەرگەنى انىق. XV عاسىردىڭ باسىندا بايازيد انكارا سوعىسىندا ءƏمىر تەمىردەن جەڭىلىپ قانا قويماي, ۇلدارىمەن تۇتقىنعا تۇسەدى. ال دəۋلەت حاتۋننان تۋعان ۇلى مەحمەدتى ءبىر جاناشىر پاشا جاسىرىپ قالادى دا كەيىن بايازيد ۇلدارىنىڭ يمپەريانى ءبولىپ الىپ بيلەۋ نيەتىن توقتاتىپ, وسمانلى بيلىگىن بەكىتە تۇسكەن ءوزى ءبىلىمدى, جۇمساق مىنەزدى, الايدا العا قويعان ماقسات جولىندا تەگەۋرىندىلىك پەن اقىلىن قوسا جۇمسايتىن وسى مەحمەد I پاديشاح, چەلەبي بولىپ شىقتى. ول ول ما, تاريحتا فاتيح اتانعان وسى سۇلتان ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ باسىنا قونعان باعىن ۇشىرىپ, وسمان يمپەرياسىنىڭ تəجىنە قوندىردى. كونستانتينوپولدە ازان ايتىلىپ, يسلام ءدىنىنىڭ جاڭا قورعاۋشىلارى بولىپ, تاريح جۇزىنە تۇركىلەر شىقتى. مىنە, دəل وسى فاتيح, وسى مەحمەد سۇلتان بۋرسادا ءوزى سالدىرعان جاسىل مەشىتتىڭ جانىندا سالىنعان əسەم كۇمبەز استىندا ۇل-قىزدارىمەن بىرگە جاتىر.
الدىمەن مارقۇمدار جاتقان كەسەنەگە كىردىك. سونشالىقتى ءبىر ۇيلەسىم, كەراميكاعا سالىنعان بوياۋلارى ءəرىن بەرمەگەن جاسىل, كوك بوياۋلارى باسىمدىققا يە, وزگەشە ءبىر گارمونيامەن قيۋلاسقان كەسەنەگە تىزە بۇگىپ, قۇران باعىشتادىق. ال تۇرىكتەر تۇرەگەپ تۇرىپ وقىپ, بەت سيپايدى ەكەن.
ودان سوڭ جاسىل مەشىتكە ەندىك. كىرگەننەن كوز تارتار مəرمəر حاۋىز الدىڭىزدان شىعادى. ال قاق ماڭداي قاعباعا باعىتتالىپ, ونداعى قۇسنيحاتپەن جازىلعان سۇرەلەر, جاۋھارداي سۇلۋلىق وزىنە باۋرايدى.
ومىرىمدە تالاي مەشىتتى كوردىم, بىراق دəل وسى مەشىتتەگىدەي تازالىق دەيمىن بە, اۋراسىنىڭ جەڭىلدىگى مە əيتەۋىر ءبىر تىلسىم, تۇنىقتىقتى سەزىنىپ مەشىتتى قيا الماي, شىعىپ كەتكەن سوڭ ىشىنە ەكى كىشكەنتايدى الىپ قايتا كىرگەنمىن. ەگەر بۋرساعا جولىڭىز تۇسسە كونستانتينوپولدى ىستانبۇل ەتكەن پاديشاح سالدىرعان جاسىل مەشىتكە سوقپاي كەتپەڭىز.
حاسەكي حيۋررەم
تاڭەرتەڭنەن اياڭداي باسىپ, جان-جاعىمىزعا بارلاي كوز تاستاپ, ىستانبۇلدىڭ تەرەڭ تاريحي تاستارىنا ورىلگەن كوشەلەرىنىڭ اۋاسىن جۇتا بەتتەگەنىمىز سۋلەيمانيە مەشىتى بولدى. وتەلدەن قاشىق بولماعان سوڭ 15-20 مينۋتتىڭ ىشىندە مەشىتكە دە كەلىپ جەتتىك. «سۋلەيمان كانۋني مەشىتى» دەپ تاسقا جازىلعان جازۋدى وقىپ ىشىنە ەنگەندەگى سۇلۋلىققا كوزىڭ قارىعانداي. سəۋلەتشى سيناننىڭ ولمەس تۋىندىسىنىڭ كوركىن كوزبەن كورمەسە, سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. مەشىت ءىشى سامالاداي. الايدا ونى جارىق ەتىپ تۇرعان كوكتە جانعان جۇلدىزداي توبەڭىزدى كومكەرە, شەڭبەر-شەڭبەر بولعان شامدالىلار عانا ەمەس, بىرنەشە تولىق جəنە جارتى كۇمبەزدەرگە جاعالاي قوندىرىلعان تەرەزەلەردەن تۇسكەن سəۋلە. ال ول تەرەزەلەردى əدەتتە مەشىتتەردە كەزدەسە بەرمەيتىن əسەم ورنەكتەلگەن سامالدىق-بالكوندار تىزبەگى əدىپتەپتى. جالپى, سۋلەيمانيە مەشىتى سيمۆوليكاعا تولى. الىستان مەنمۇندالاعان 4 مۇنارا سۋلەيمان پاديشاحتىڭ ىستانبۇلدى استاناسى ەتكەن ءتورتىنشى بيلەۋشى ەكەنىن, ال əر كۇمبەزدەگى 10 بالكون سۋلەيماننىڭ ديناستياداعى ونىنشى پاديشاح ەكەنىن بىلدىرەدى.
بۋرساداعى مەحمەد چەلەبي –فاتيح پاديشاح مەشىتىندەگىدەي ەمەس, مۇنداعى سەزىم مەن ءتۇيسىنۋ مۇلدە بولەك. مۇنداعى سۇلۋلىق تا, سىر دا وزگەشە. جان-جاعىڭا كوز تىككەندە اسقاقتىقتىڭ, كەربەز كەرىم سۇلۋلىقتىڭ, ونەر تۋىندىسىنىڭ عاجايىبىنان جانارىڭ جارق ەتە تۇسەدى. بەكزاتتىق, سالتانات, جارىققا قۇبىلعان سان ءتۇستى بوياۋلار, تەمىرگە سالىنعان ورنەكتەردەگى ءۇزىلىپ تۇسەردەي ۇيلەسىم مەن نəزىكتىكتى تۇرعىزۋعا قاتىسقان بارلىق اللانىڭ قۇلدارىنا كەۋدەڭدى العىس كەرنەيدى.
مەشىتتەن شىعىپ سۋلەيمان پاديشاحتىڭ مəڭگىلىك مەكەنى – تيۋربەسىنە بەتتەدىك. مəرمəر تابالدىرىقتى اتتاپ اۋلاسىنا وتكەندە الدىمىزدان قۇلپىتاستاردىڭ كوپ قاراسى قارسى الدى. ءبəرىن ءتىزۋ مۇمكىن ەمەس, əيتەۋىر باس ءۋəزىر يبراگيم پاشا, پاديشاحتىڭ حيۋررەمنەن تۋعان قىزى ميحريماحتىڭ كۇيەۋى رۇستەم پاشا جəنە كوپتەگەن وسمان تاريحىندا ەسىمدەرى بەلگىلى جاندار جەرلەنىپتى. ال كانۋنيدىڭ ءوزى جəنە بالالارى, ودان كەيىن ەل بيلەگەن ەكى بىردەي سۋلەيمان پاديشاح جاتقان ورىن وتە ەڭسەلى ەكەن. مارقۇمدارعا قۇران باعىشتاپ, ودان گورى كىشىرەكتەۋ حاسەكي حيۋررەم جاتقان تيۋربەگە كىردىك. پاديشاحتىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, يمپەريانىڭ كەيىنگى تاريحىنىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتكەن حيۋررەم سۇلتان جانىندا نەمەرەسى شاحزادە مەحمەد پەن سۋلەيماننىڭ قارىنداسى حاتيدجە سۇلتاننىڭ قىزى حانىم سۇلتان جاتىر ەكەن.
بارلىق تيۋربەلەردى ارالاعانداعى زاڭدىلىق ەگەر جەرلەنگەن سۇلتان ءنəسىلدى ەركەككىندىكتى بولسا باس كيىمى تۇرادى ەكەن, ال əيەلدەرگە ونداي ەش بەلگى قويىلمايدى ەكەن.
قالا ىشىندەگى قالا
توپقاپىنى قالا ىشىندەگى قالا دەۋگە əبدەن سىياتىنداي. ايا سوفيادان ونشا قاشىقتا دا ەمەس ءوزى, جاياۋلاساڭ 10 مينۋتتىڭ شاماسىندا توپقاپىنىڭ سىرتقى قاقپاسىنا جەتەسىڭ. 700 مىڭ شارشى مەتر جەردى الىپ, 5 شاقىرىمعا سوزىلىپ, 4 سارايدان تۇراتىن, بىرنەشە مەشىتى, حامامى, كىتاپحاناسى, گارەمى, يانىچارلار تۇراتىن جəنە باسقا دا قوسىمشالارى بار, و باستا كونستانتينوپولدى تىزەرلەتكەن فاتيح پاديشاح سالدىرعان توپقاپى تاريح كۋəسى. 1856 جىلى جاڭا ساراي دولماحباحچەگە كوشكەنگە دەيىن ءىV عاسىر 25 پاديشاح ءəمىر جۇرگىزگەن توپقاپىعا كىرۋ بيلەت الۋعا دەگەن كەزەكتەن باستالادى. ءبىر ادامعا 40 ليرا, گارەمگە – 25, قۇلاققابى بار اۋديو گيدىڭىز – 30 ليرا تۇرادى. Əر ادامعا 95 ليرادان جۇمساپ ىشكە كىرگەن سوڭ دا زالدارعا وتۋگە دە كەزەك بار. كۇن بولسا ىستىق, ال شولدەسەڭىز ونىڭ قامىن ەرتەرەك ويلاۋ كەرەك ەكەن. Əنشەيىندە ءبىر ليرادان 0,5 ل سۋ ىشەسىڭ, ال مۇندا ول 20 ليرادان. 4 بوتەلكە سۋ الدىق ەسەپتەي بەرىڭىز.
توپقاپى – ناعىز شىعىستىق بيلەۋشى سارايى. «سۇلەيمان سۇلتان», «كوسەم سۇلتان» كينوحيكاياتتارىندا كورىپ, كوڭىلگە جاتتالعان ساراي كورىنىستەرى, سول بوياۋ, سول سالتانات. ال ەكسپوناتتارى قانداي؟ پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.س. ءمورى, ساحابالار ساقال-شاشىن باسقاندا شاشاۋىن شىعارماي جيناپ وتىرعان ساقالى, اسىل تاستارمەن بەزەندىرىلگەن قىلىش, قارۋ, كوزدىڭ جاۋىن الار فارفور سەرۆيزدەر, جارقىراعان جۇلدىزداي ءزۇبارجات دەيسىز بە, ءبىرى مəنىمەن, ءبىرى سəنىمەن قۇندى سانسىز جəدىگەرلەر. پاديشاح كەڭەس وتكىزەتىن جەر, شەتەلدىك ەلشىلەر قابىلدايتىن بولمە, تاعى تۇرعان سالتاناتتى ورىن نە كەرەك بىرىنەن-ءبىرى وتكەن سايىن كونە سىر سىيدىرعان ساراي قىزىعى وزىنە تارتا بەرەدى, تارتا بەرەدى.
مىنا ءبىر بولىكتە ساراي ەمشىلەرى تۇرىپ, پاديشاح پەن ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىن ەمدەپ, ءتۇرلى شوپتەردەن دəرىلەر مەن دəرۋمەندەر دايارلاپتى. جالپى, توپقاپىدا 300-دەي بولمە بولىپ, زامانىندا 5000 ادام تىرشىلىك ەتىپ, العاشقى ەكى ورامدا əسكەر مەن ءتۇرلى قىزمەت كورسەتۋشىلەر, ال سوڭعى ەكى بەلدەۋىنە ەڭ جاقىندارى عانا كىرە الىپتى.
گارەم. بۇل ناعىز لابيرينت. ۇزىن دəلىزدەردەن جان-جاققا بۇرىلىس-قيىلىسى بار مۇنداعى بولمەلەر سانسىز كورىندى. گارەم حيۋررەم سۇلتانعا جاسالعان قاستاندىقتان ءبىر رەت ورتەنىپ, سۇلتان سۋلەيماننىڭ بۇيرىعىمەن قازىرگى قالپىندا قايتا سالىنىپتى. جالپى, گارەمنىڭ تىرشىلىگىندە حاسەكي حيۋررەم الار ورىن ەرەكشە بولىپتى. گارەمدە 100-دەن استام بولمەلەر بار كورىنەدى, بىراق ولاردىڭ دەنى جابىق تۇر.
تۇرلەرى وزگە بولسا دا...
ءوڭ-تۇستەرىنە ۇڭىلسەڭ ءتۇرلى, و باستا گرەك, ارميان, سەرب, ەۆرەي, گرۋزين سياقتى سان ۇلتتىڭ قانى بارداي, بىراق قازىر قاراساڭ ءبəرى تۇرىك. ءبىر تىلدە سويلەيتىن, تۇرىك دەسە كوزدەرى جانىپ, قالاسىنىڭ əر جەرىندە تۋىن جەلبىرەتكەن كەۋدەلەرىن ەشكىمگە باستىرمايتىن اردا جۇرت وزدەرىنىڭ تۇرىك بولىپ تۋعانىنا ماقتانادى. ءبىزدىڭ ەلدە دە ءومىر ءوز لەگىمەن ءجۇرىپ جاتىر. بىزدە دە قۇراندى قانشا جۇرت بار. ولار وزدەرىن قازاقپىز دەي مە؟ ءبىر مەملەكەتتىڭ بالالارى ەكى الىپبيمەن وقىسا قىرىق قۇراقتىڭ كوكەسىن سوندا كورەرمىز-اۋ. قاشان قازاق ەلىندەگى بارشا جۇرت قازاقپىز دەپ, قازاق بولىپ تۋعانىنا ماقتانار ەكەن؟
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»