ەلباسى رۋحاني جاڭعىرۋداعى ۇلتتىق سانانىڭ رولىنە باسا نازار اۋدارىپ, بىرنەشە مىندەتتى ايقىنداپ بەردى. ونىڭ ەڭ نەگىزگىسى – ۇلتتىڭ تەرەڭ تاريحىنان باستاۋ الاتىن رۋحاني ۇستانىمدى ساقتاپ قالۋ. قۇندىلىقتارىمىز بەن وزىق ءداستۇرىمىزدى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ العىشارتىنا اينالدىرا ءبىلۋ. ەلباسىنىڭ يدەياسى تاريحقا دەگەن كوزقاراستى تۇزەتۋ مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاپ, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ جايلى بولىپ وتىر.
قازاق ەلىنىڭ كەز كەلگەن ايماعىنان ەجەلگى, ورتا عاسىرلارعا جانە جاڭا زامانعا قاتىستى تاريحي جادىگەرلەردى نەمەسە دەرەكتەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ماسەلە سونى تانىپ ءبىلىپ, تابىلعان مالىمەتتەردى جۇيەلەپ, زەردەلەپ, جاستار تاربيەسىندە ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋدى ۇيرەنۋدە. مەملەكەت باسشىسى «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ ءمانىن تۇسىندىرە كەلىپ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. تانىمال تاريحشى مامبەت قويگەلديەۆ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن اۋىلدىق جەردەگى مەكتەپتەردە ۇيىمداستىرۋدىڭ قىزىقتى باعدارلاماسىن ۇسىنادى. ماسەلەن, مەكتەپتەگى تاريحشى مۇعالىمدەر: «بۇل اۋىلدا قانداي زيرات بار؟ اۋىل قاشان پايدا بولعان؟ نەگىزىن قالاعان كىمدەر؟ بۇل اۋىل قانداي جولدان ءوتتى؟ اۋىلدا قانداي مىقتى اۋلەتتەر بار؟ ولاردىڭ تاريحى قالاي جالعاستى؟» دەگەن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋى كەرەك. ال گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى: «اۋىلداعى تاۋ, توبە, وزەن, كوشە قالاي پايدا بولعان؟ باستاۋىن قايدان الادى, سوڭى قايدان تۇيىقتالادى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى. ءتىل جانە ادەبيەت ءپانى ۇستازدارى: «بۇل تاۋ مەن وزەن نە سەبەپتى بۇلاي اتالادى؟ ەتيمولوگيالىق ءمانى قايدا جاتىر؟» دەگەن ماسەلەنىڭ تامىرىن اجىراتادى. بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى بولسا: «اۋىلدا قانشا ءتۇرلى وسىمدىكتەر وسەدى, ونىڭ ىشىندە دارىلىك شوپتەر بار ما, بۇل وسىمدىكتەر باسقا ايماقتاردا كەزدەسە مە؟» دەگەن ساۋالدى زەرتتەيدى. وسى ساۋالداردىڭ نەگىزىندە ەلجاندىلىققا, ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەۋ باستالادى. سوندا ەل تۋرالى تۇسىنىك تەرەڭنەن قالىپتاسادى. تاريحشى عالىمنىڭ وسى ۇسىنىستارىنىڭ ءوزى-اق جەرگىلىكتى جەردە ولكەتانۋشىلىق جۇمىستاردى قالاي ۇيىمداستىرۋعا بولاتىنىنا باعىت بەرىپ تۇر.
بۇگىندە جالپىۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا, ءوزىنىڭ اۋىلىنا, تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جانە جەتكىنشەكتەر بەلسەندىلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا ءبىلىم وشاقتارىندا «تاربيە جانە ءبىلىم», «اتامەكەن», «رۋحاني قازىنا» سىندى شارالار ىسكە اسىرىلۋدا. سونداي-اق «قازاقستان تاريحى», «گەوگرافيا» جانە «قازاق ادەبيەتى» ساباقتارىن مۇراجايلاردا وتكىزۋ قولعا الىندى. ولكەتانۋ ماتەريالدارى ءبىلىم الۋشىنىڭ شىعارماشىلىق قىزمەت تۇرلەرىن (بەلگىلى تاقىرىپ بويىنشا اقپارات جيناۋ, ونىڭ ىشىندە ەستەلىك جازبالاردى دايىنداۋ, ولكەتانۋلىق فاكتىلەردى تالداۋ جانە باعالاۋ, ولارعا قاتىستى سىني كوزقاراستى نەگىزدەۋ جانە ت.ب.) مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىلىم الۋشىلارعا ەلىنىڭ تاريحىن كوزىمەن كورىپ, سەزىنۋ ءۇشىن مۇمكىندىگىنشە مۇراجايلارعا, تاريحي ەسكەرتكىش ورناتىلعان نەمەسە تاريحي-ارحەولوگيالىق ورىندارعا ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرعان ورىندى. سەبەبى «تۋعان جەر» تاريحىن زەردەلەۋدە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن جاڭا مالىمەتتەرمەن تولىقتىرىپ, ناقتىلايتىن, تەوريالىق ءبىلىمدى تاجىريبەمەن بايلانىستىراتىن سىنىپتان تىس جانە مەكتەپتەن تىس تاريحي ولكەتانۋ ماڭىزدى. بۇل وقۋ پروتسەسىن جوعارى ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرەدى.
مىسالى, 11 سىنىپتاعى «قازاقستانداعى 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى» تاقىرىبىنداعى ساباعىمدى بوكەي ورداسى تاريحي مۋزەي كەشەنىندە مۋزەي قىزمەتكەرى گ.ەلەمەسوۆامەن بىرىگىپ وتكىزدىم. وندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسى بويىنشا قىسقاشا تۇسىنىك بەرىلىپ, ءارى قاراي وقۋشىلار 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ سەبەپتەرى, سيپاتى, قوزعاۋشى كۇشتەرى جانە تاريحي ماڭىزى تۋرالى سۇراقتارعا تولىمدى جاۋاپ بەرىپ, بەلسەندىلىك تانىتتى. ءوز ولكەمىزدەگى كوتەرىلىس وشاقتارى مەن باسشىلارى س.مەڭدەشەۆ, ءو.ءدىنبايان ۇلى جايىندا مۋزەي كەشەنى قىزمەتكەرى گ.قۋانىشقىزى جان-جاقتى باياندادى. قىسقاسى, ەكسكۋرسيا ادىسىمەن وتكەن بۇل دارىستەن شاكىرتتەر كوپتەگەن قوسىمشا ماعلۇماتقا قانىقتى. مۇراجايداعى تاريحي دەرەكتەر مەن اقپاراتتار دا جەتكىنشەكتەردىڭ تۋعان ولكەمىزدى تەرەڭىرەك تانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا تۋريستىك ەكسپەديتسيا جاساقتارىنىڭ «مەنىڭ وتانىم – قازاقستان» اۋداندىق سلەتىندە مەكتەپ كومانداسى جۇلدەلى ءىى ورىندى يەلەندى.
ءبىلىم الۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك نورمالار مەن دۇنيەتانۋلىق قۇندىلىقتاردىڭ تاريحي تامىرىن ءبىلۋى, حالقىنىڭ تاريحي تاجىريبەسىن ءتۇسىنۋى سانالى تۇردە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى انىقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءوزىن تۇلعالىق انىقتاۋى ۇلتتىق مادەنيەت پەن تاريحي ءداستۇردى قابىلداۋىمەن تىعىز بايلانىستى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, رۋحاني جاڭعىرۋ تالابىنا سايكەس قازىرگى قوعام مەن وتكەندى بايلانىستىراتىن تاريحي سانا وسكەلەڭ ۇرپاققا بۇگىنگى وقيعالاردىڭ ءمانى تۋرالى تۇسىنىك قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. تاريحي سانا – بۇل تاريحتى ءبىلۋ, تاريحي تاجىريبە مەن ونىڭ ساباقتارىن ۇعىنىپ ءتۇسىنۋ, الەۋمەتتىك بولجاۋ ءوز ءىس-ارەكەتى ءۇشىن تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى ءتۇسىنۋ. وعان قوسا وقۋ-تاربيە پروتسەسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولاتىن تاريحي ءبىلىم تۇلعانىڭ, ازامات پەن پاتريوتتىڭ قالىپتاسۋىنا جاردەمدەسۋى ءتيىس.
سوندىقتان دا «قازاقستان تاريحى» ءپانى ءبىلىم الۋشىلاردى تاريحي وقيعالارمەن تانىستىرىپ قانا قويماي, وعان قوسا عاسىرلار بويى ۇلى دالا كەڭىستىگىندە قالىپتاسقان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تۇسىنۋگە جەتەلەيدى.
ەربولات ابسەيىتوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ ستاندارتتاۋ جانە سەرتيفيكاتتاۋ
كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى