كاسپي تەڭىزىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا − ديپلوماتتاردىڭ, ساياساتكەرلەردىڭ, ساراپشىلاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. ءارتۇرلى فورماتتاعى تالقىلاۋلار 20 جىلدان استام ۋاقىت ءجۇردى. سوڭعى 16 جىلداعى سامميتتەر اشحاباد, تەگەران, باكۋ, استراحاندا ءوتتى, ال اقتاۋدا ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋى ءمانى جاعىنان داۋسىز تاريحي ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى. 12 تامىزدا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى تاريحي كونۆەنتسياعا قول قويدى جانە وسى ارقىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ ايدىنىندا جاڭا قاۋىپسىزدىك كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋدىڭ ىرگەتاسىن قالادى.
مەملەكەتتەر باسشىلارى بىرقاتار ماڭىزدى اسپەكتىلەر بويىنشا كەلىسىمگە كەلدى. اتاپ ايتقاندا, ايماقتىق سۋلاردىڭ 15 ميلدىك ايماعى, ەنى 10 ميل بولاتىن بالىق اۋلاۋ ايماعى مەن جالپى كەڭىستىگى ايقىندالدى. كاسپي ماڭى ەلدەرى ءوز اۋماقتارىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋدى جۇزەگە اسىرا الادى. كاسپي تەڭىزى تۇبىمەن مۇناي قۇبىرلارىن تارتۋ ءىسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ تالاپتارىنا ساي جۇرگىزىلەدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ بەتىنىڭ نەگىزگى بولىگى تاراپتاردىڭ ورتاق پايدالانۋىندا قالادى, ال ءتۇبى جانە جەر قويناۋى حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە كورشى مەملەكەتتەر مەن ولاردىڭ اراسىنداعى كەلىسىم بويىنشا جەر ۋچاسكەلەرىنە بولىنەدى. كاسپي تەڭىزىندەگى شەكارا سىزىقتارىن انىقتاۋ ءادىسىنىڭ ماسەلەسى كونۆەنتسيا اياسىنان تىس قارالادى. ەڭ باستىسى, سۋ قويماسىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى تۇبەگەيلى ماسەلە بويىنشا ساياسي شەشىمگە قول جەتكىزىلدى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كاسپي تەڭىزى ايرىقشا مارتەبەگە يە بولدى جانە وعان 1982 جىلعى اشىق تەڭىزدەر مەن مۇحيت تۋرالى تەڭىز قۇقىعى كونۆەنتسياسىنىڭ ەرەجەلەرى قولدانىلمايدى. ياعني كاسپي تەڭىزى – ىشكى كول رەتىندە تانىلىپ, بەس مەملەكەتتىڭ اۋماعى بولىپ سانالادى. تيىسىنشە, كونۆەنتسيادا كاسپي تەڭىزىنە وڭىردەن تىس دەرجاۆالاردىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ كەلۋىن بولدىرماۋ تۋرالى ەرەجە بەكىتىلگەن.
كاسپيدىڭ وسىنداي ايماقارالىق مارتەبەسىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ۇدەرىسىن ءارى قاراي جىلجىتۋ ماقساتىندا ساراپتامالىق جانە ساياسي پلاتفورمالار بازاسى قۇرىلۋدا.
بۇل – سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ باستاماسىمەن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى – ۋاكىلەتتى وكىلدەرىنىڭ دەڭگەيىندە بەسجاقتى تۇراقتى كونسۋلتاتسيالاردىڭ مەحانيزمى. وسىلايشا حاتتامالىق اسپەكتىلەردىڭ باسىم بولىگىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر پروتسەسى وسىعان جاۋاپتى ۆيتسە-مينيسترلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ورىن الاتىن پراكتيكالىق دەڭگەيگە اۋدارىلادى. ياعني پراكتيكالىق, ۆەدومستۆوارالىق دەڭگەيگە كوشىرىلگەن سوڭ جۇمىس كۇشەيتىلەتىن بولادى. كەلىسىمگە سايكەس العاشقى كونسۋلتاتسيالار كونۆەنتسياعا قول قويىلعان كۇننەن باستاپ التى اي ىشىندە, 2019 جىلدىڭ اقپانىنان كەشىكتىرىلمەي وتكىزىلەدى. كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ءوز ۆەدومستۆولارىنا تىكەلەي باستاپقى قادامدى قالىپتاستىرۋ ادىستەمەسىنە قاتىستى كەلىسىم جوباسىن ازىرلەۋ مەن ۇيلەستىرۋ شارالارىن باستاۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.
وسى تۇجىرىمدامالىق كەلىسىمدەر بويىنشا قازىرگى ۋاقىتتا تولىق كولەمدە ىسكە اسىرىلماي جاتقان كاسپي تەڭىزىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى تۋىندايدى.
كاسپي ءسامميتى قارساڭىندا, 11 تامىز كۇنى قۇرىق مۋلتيمودالدى پورتىنىڭ اشىلۋى ءوتتى, بۇل ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى اياسىنداعى قىتايدىڭ ليانيۋنگان قالاسىنان قازاقستان شەكاراسىنا دەيىنگى قۇرلىقتىق باعىتىنىڭ باتىس نۇكتەسى بولىپ سانالادى.
قازاقستان «باتىس ەۋروپا − باتىس قىتاي» جوباسى بويىنشا رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى 2 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوكولىك جولىن, سونداي-اق قورعاس جاڭا تەرمينالىن سالدى. ەندى قازاقستان ارقىلى سالىنعان جولدار مەن باعىتتاردىڭ ينفراقۇرىلىمى باتىسقا قاراي جەتىپ وتىر.
ازەربايجان پرەزيدەنتى سامميتتە كولىك قوزعالىسىنىڭ تولىق ينتەگراتسياسىن قامتاماسىز ەتەتىن اليات پورتىن اشاتىندىقتارىن جاريالادى. وسىلايشا اقتاۋ سامميتىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە كولىك سالاسى بويىنشا تاعى ەكى كەلىسىم قابىلداندى. ولار جاعالاۋداعى مەملەكەتتەردىڭ ونەركاسىپ, ساۋدا, ەنەرگەتيكا, كولىك جانە لوگيستيكا, يننوۆاتسيا, تۋريزم, اقپاراتتىق جانە باسقا دا سالالارداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىن ودان ءارى نىعايتۋعا جانە دامىتۋعا ۇلەس قوسادى.
بارلىق كەلىسىمدەردىڭ ماڭىزدى بولىگى – كاسپيدىڭ وڭتۇستىك سۋ ايدىنىن دامىتۋ. سوندىقتان دا كەلەسى جىلى ءبىزدىڭ وڭتۇستىك كورشىمىز تۇرىكمەنستاننىڭ ءبىرىنشى كاسپي ەكونوميكالىق فورۋمىن وتكىزۋى دە كەزدەيسوقتىق ەمەس.
كاسپي ايماعى ءۇشىن بارلىق ەلدەر تەڭدەستىرىلگەن تۇردە دامۋى وتە ماڭىزدى, بۇل اسىرەسە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كاسپي تاياۋ شىعىس پەن اۋعانستان اراسىندا ورنالاسقان. وسىعان بايلانىستى اقتاۋ ءسامميتى دە سيرياداعى قاقتىعىس تاقىرىبىن جانە ورتالىق ازيا مەن كاۆكازداعى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن اينالىپ وتپەدى.
سوندىقتان دا قاۋىپسىزدىك تاقىرىبى اقتاۋدا مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا جەكە قارالدى.
سامميتتە تەڭىزدەگى اسكەري سالاعا قاتىستى كاسپي تەڭىزىندەگى سەنىم شارالارىن دايارلاۋ مەن قابىلداۋ تاپسىرىلىپ, تەرروريزمگە, ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى, كاسپي تەڭىزىندەگى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى 2010 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا قول قويىلعان كەلىسىمگە قوسىمشا شەكارالىق ۆەدومستۆولاردىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلدى.
تەڭىز ايلاعىنداعى بارلىق بەس مەملەكەت تەڭىز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ رەسۋرستارىن باسقارۋ بويىنشا جاۋاپتىلىقتى مويىندارىنا الدى.
سامميتتە جۇك تاسىمالداۋ, بالىق اۋلاۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە ماگيسترالدى قۇبىرلاردى توسەۋ تاراپتارمەن كەلىسىلگەن ەرەجەلەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس ەكەندىگى ناقتىلاندى.
وتكەن ءسامميتتىڭ جەكە اسپەكتىسى رەتىندە ەكولوگيالىق ماسەلە قارالدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋىندە ارال تەڭىزىن قۇتقارۋ ماسەلەسى قوزعالدى. كاسپي تەڭىزى دە ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرىن قايتالاماۋى ءۇشىن, ونى قىزعىشتاي قورعاۋ كەرەك.
ءىرى تەڭىز جوبالارىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە ەكولوگيالىق فاكتوردى ەسكەرۋ كەرەك, كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىنىڭ زاقىمدانۋىنا بارلىق تاراپتار جاۋاپتى بولىپ سانالادى.
وسىلايشا سامميتتە پرەزيدەنتتەر قوزعاعان ماسەلەلەردىڭ كۇن ءتارتىبى جان-جاقتى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىمەن بىرگە كاسپي تەڭىزىنىڭ ارەالىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ايماقتىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى.
زارەما شاۋكەنوۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى