وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن كونەكوزدەردەن ەستىگەن «اعىن سۋدا وتكەلەك, كەرۋەن جولدا كەپتەلەك بار» دەگەن ماتەلدىڭ ايتار ويىن انىقتاپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «ايتارىم بار» ايدارىمەن جاريالاعان ەدىم.
گازەتتە ماتەلدىڭ ماعىناسى بىلاي ءتۇسىندىرىلدى: «اعىن سۋ تاسىپ كەتتى, وتكەل جوعالدى» دەپ جاسىما, ءبىر وتكەلەك بولادى, «كەرۋەن جولدا كەلە جاتىرمىن دەپ تاسىما» ءبىر كەپتەلەك بولادى». مۇندا «وتكەلەك» – تاسىعان سۋدا جاڭا پايدا بولعان, سۋ تاسقىنى باسەڭدەپ, وزەن ءوز ارناسىنا تۇسكەن سوڭ جوعالاتىن ۋاقىتشا وتكەل, ال «كەپتەلەك» – كۇتپەگەن جاعدايدا پايدا بولعان كەدەرگىگە كەزىككەن كەرۋەننىڭ تۇرىپ قالۋىنان پايدا بولعان تىعىرىق. كەدەرگى جويىلعان سوڭ كەپتەلەك تە جوعالادى.
بۇل ءسوزدى تەلەجۇرگىزۋشى كەزىندە نۇرلان وكا ۇلى ۇنەمى قولداناتىن, «جاس الاش» گازەتى تىلدىك قورىنا قوستى. «ايقىن» اپتالىعى كولىك پەن كوشە ماسەلەسىن ايتقاندا بۇل ءسوزدى اينالىپ وتپەدى. راديودان دا ايتىلىپ قالادى. بىراق جۇرتتىڭ ءبارى قولدانىپ كەتە قويعان جوق. ءىىم جول پوليتسياسى قىزمەتىنىڭ كوشەلەردەگى جارنامالىق تاقتالارىندا «كەپتەلىس» دەگەن جازۋ تۇر. كەي جۋرناليست تا سولاي قولدانادى.تۇسىنگەن ادامعا «كەپتەلىس» دەگەن ءسوز ورىستاردىڭ «پروبكا»دەگەن ءسوزىنىڭ اۋدارماسى ەمەس. تىكەلەي اۋدارسا, «پروبكا» ءسوزى «تىعىن» دەگەن ماعىنا بەرەدى. قازاق ۇعىمىندا تىعىندى نىعىزداپ كىرگىزەدى, ول ىدىستىڭ اۋزىن تولىق بىتەيدى. تىعىندى كۇشپەن سۋىرماساڭ سۋىرىلمايدى. كەيدە ورىستىق سانادان شىعا الماعاندار «كولىك تىعىنى» دەپ قولدانباق بولادى. تىعىن لوگيكا بويىنشا كەرى شىعارىلادى. ال كولىك اتاۋلى كوشەدە تىعىندالىپ قالسا, ءبارى كەرى جۇرمەيدى, جول اشىلعان سوڭ العا قاراي جىلجيدى.
ال «كەپتەلىس» دەگەن ءسوزدىڭ قالا كولىك قاتىناستارىنىڭ رەتسىزدىگىنەن پايدا بولعان كۇتپەگەن تىعىرىققا تىرەلگەن, كەپتەلۋگە ءماجبۇر بولعان جاعدايعا بايلانىستى تۋعاندىعىن الدىمەن ەسكە سالامىز. بۇل جاساندى ءسوزدىڭ ماعىناسىن ىزدەسەك, ول – ماقساتتى تۇردە, ءبىر جەرگە ارنايى كەلىپ تىعىرىققا تىرەلۋ, جينالۋ ارەكەتىنىڭ جيىنتىق اتاۋى. ويتكەنى «-ءىس» قوسىمشاسى ادامداردىڭ سانالى تۇردە اتقاراتىن قيمىلدارىنا, ارەكەتتەرىنە قاتىستى عانا قولدانىلادى. ەشكىم سانالى تۇردە, ادەيى بارىپ كوشەدە كەپتەلمەيدى. كۇتپەگەن ساتتە كوشەدە كەپتەلىپ قالسا, ول ۇزاققا بارمايدى, ازدان سوڭ العا مىندەتتى تۇردە جىلجيدى.
ءاسىلى, قازاقتىڭ كەيىن پايدا بولعان وسى «كەپتەلىس» دەگەن ءسوزىن ورىستىڭ «زاتور» دەگەن ءسوزىنىڭ بالاماسى ساناتىندا قولدانۋعا كەلەدى. ال ەندى قازاق تىلىندە «-ەك» جۇرناعى «كەپتەل» دەگەن تۇبىرگە جالعانىپ تۇراقسىزدىق, ۇشقالاقتىق, اپساتتىك, كەزدەيسوقتىق ماعىنا ۇستەيدى. سوندىقتان, «كەپتەلەك» – ۋاقىتشا عانا تىعىرىقتى مەڭزەپ تۇرعان اتاۋ. ءتول تىلىمىزدە كونەدەن كەلە جاتقان ءسوزدى قايتا جاڭعىرتۋعا كەيدە رۋحىمىز جەتپەي, سول باياعى بويكۇيەزدىك مىنەزبەن «پروبكا» دەگەندى ءجيى قولدانامىز. ويتكەنشە ءبىر ءسوز بولسا دا قايتا قولدانىسقا الايىق. ءتول ءتىلىمىز ءبىر سوزگە جاڭعىرسىن, ءسويتىپ, ۇلتىق كودىمىزدىڭ ءبىر جاسۋشاسى قايتا اشىلسىن.
ونىڭ ۇستىنە, بۇل اتاۋدى مەملەكەتتىك تەرمينكوم 2008 جىلى «پروبكا» دەگەن ءسوزدىڭ قازاقشا بالاماسى رەتىندە بەكىتىپ تە قويعان بولاتىن!
ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى
الماتى