بۇل جادىگەر قازىر باي-ولكە ايماقتىق (موڭعوليا) ورتالىق مۋزەيىنىڭ قور ساقتاۋ بولىمىندە تۇر. 747-ءشى ءنومىرلى, «تت» ماركالى تاپانشانىڭ انىقتامالىق قۇجاتىندا: «پيستولەت قارۋدى يوسيف ۆيسساريونوۆيچ ستالين ازامات قاشقىنباي مالىك ۇلىنا سىيلادى. 1943 جىل. 15 قاڭتار» دەگەن تۇسىندىرمە جازۋ بار ەكەن.
ستالين تاپانشا سىيلاپ جۇرگەن قاشقىنباي كىم؟ قاشەكەڭ شەتەل قازاقتارىنان شىققان ءىرى قايراتكەردىڭ ءبىرى. 1918 جىلى تۋعان. باي-ولكە ايماقتىق ءىس باسقارۋ ورنىندا ساقتالعان جانە قايراتكەر ءوز قولىمەن تولتىرعان ارحيۆتىك دەرەكتە: 16 جاسىندا العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعانى جازىلىپتى. ءۇش سىنىپتىق ءبىلىم العاننان كەيىن ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسقان. ونى وقىتقان ۇستازى سەمەيلىك بەردىقوجا جولتاەۆ دەيتىن كومينتەرن وكىلى ەكەن.
قازاق قايراتكەرىن قىرىق جىلدان استام ەل باسقارعان يۋمجاگين تسەدەنبال قاتتى قۇرمەتتەيتىن بولعان. ول ءوزىنىڭ ءبىر ەستەلىگىندە: «مەن قاشقىنبايدى ەرەكشە قادىرلەيمىن. ول ەل باسقارۋعا لايىق كەمەڭگەر تۇلعا» دەپتى («حالقىنىڭ ادال پەرزەنتى» ەستەلىكتەر جيناعى, ۇلان-باتىر, 2004 جىل. 79-بەت).
ويتكەنى قاشقىنباي مالىك ۇلى ءوز داۋىرىندە ءۇش دۇركىن ۇلى قۇرىلتايعا دەپۋتات بولىپ سايلانعان. ۇلى قۇرىلتاي توراعاسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان. زامانداسى اباي رامازان ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە: «قاشقىنباي موڭعولدىڭ ءتورت ۇلى پاتشاسىنىڭ ءمورىن ۇستاعان ادام. ۇلى قۇرىلتايدىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعاندا قۇرىلتاي اپپاراتىندا ساقتاۋلى شىڭعىس حاننىڭ مورىنە, ءحىح عاسىردا موڭعولدى بيلەگەن بوعدا حاننىڭ مورىنە, 1924 جىلدان 1950 جىلدار ارالىعىندا بارلىق قۇجاتتاردى زاڭداستىرعان كىشى قۇرىلتاي مورىنە جانە ءوز داۋىرىندەگى ۇلى قۇرىلتاي مورىنە يەلىك جاساپ, ءار ءداۋىردىڭ تاريحي قۇجاتتارىن كەپىلدەندىرىپ وتىرعان» – دەپ جازىپتى. ياعني ءتورت پاتشانىڭ ءمورىن ۇستاعان قازاق.
ەندەشە ق.مالىك ۇلى ستالينمەن قالاي كەزدەسىپ ءجۇر, ەندى سوعان توقتالايىق. قاشەكەڭ ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقاندا موڭعول ەلى اتىنان مايدانعا كومەك اكەلىپ, 4 اي مايدان شەبىندە سولداتتارمەن بىرگە وكوپتا جاتىپ, سوعىستى ءوز كوزىمەن كورگەن. بۇل ساپارى جايىندا قايراتكەر 1985 جىلى جەڭىستىڭ 40 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا ء«ومىر ورنەكتەرى» دەيتىن كولەمدى ەستەلىك جازىپتى. وسى ەستەلىكتەن ءۇزىندى كەلتىرسەك: «...1942 جىلدىڭ كۇزىندە مەنى ۇلان-باتىرعا شاقىردى. قىزىل ارمياعا كومەك اپاراتىن توپتىڭ قۇرامىنا ەنگىزىپتى. دەلەگاتسيانى مارشال ح.چويبالسىن باستاپ ءجۇردى. مەن بايولكەلىكتەر جيناپ بەرگەن ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەكتى سولداتتارعا ۇلەستىردىم. وسى راسىمنەن كەيىن دەلەگاتسيانى ي.ستالين قابىلداپ, قوناقاسى بەردى. ول كىسى مەنىڭ قازاق ەكەنىمدى ءبىلىپ, ىقىلاس تانىتىپ, تاپانشاسىن سىيلادى. ەكەۋمىز بىرگە فوتوعا تۇستىك. فوتونى تۇسىرگەن ادام قايتار جولدا نەمىستەردىڭ اۋە شابۋىلىنان قازا تاپتى. بارلىق قۇجاتتار ورتەنىپ كەتتى» دەپ جازىپتى.
قازاق قايراتكەرى قاشقىنباي مالىك ۇلى 1986 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. مارقۇمنىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاق-جۇراعاتى قازىر قاراعاندى وبلىسىنىڭ وساكاروۆ اۋدانى مەن تەمىرتاۋ قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»