ءبورلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى
ءبورلى – ۇكىمەتتەن قارجىلاي كومەك, سۋبۆەنتسيا المايتىن رەسپۋبليكاداعى ساۋساقپەن ساناپ الارلىقتاي ءنارلەندىرۋشى اۋدانداردىڭ ءبىرى. بۇل ءوڭىر ءار جىل سايىن رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنە ءۇش ءجۇز ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات قۇيادى ەكەن. ارينە, مۇنداي سالىق تۇسىمدەرى مەن قارجى اعىنىن قاراشىعاناق كەن ورنىن يگەرۋمەن بايلانىستىرا قاراعان ورىندى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە اياق باستى. ءبورلى اۋدانىنىڭ اكىمى بولات شاكىموۆپەن گازەت ءتىلشىسىنىڭ اڭگىمەسى وسىنداي ورەلى وزگەرىستەر توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– بولات اديەت ۇلى, تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلى ءبورلى وڭىرىنە نە بەردى؟ ايماق بۇرىن قانداي ەدى, بۇگىن قانداي؟ ەڭ الدىمەن وسى ءبىر ساۋال اياسىندا, سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىنە ويشا ءبىر شولۋ جاساپ قايتساق قايتەر ەدى؟
– ءيا, توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن ءبورلى ەگىن ەگىپ, مال ءوسىرىپ, وزىمەن-ءوزى بۇيىعى, توماعا-تۇيىقتاۋ جاتقان ءوڭىر ەدى. كەيىننەن الەم كارتاسىندا قاراشىعاناق كەنىشى نۇكتەسىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى وسى جىم-جىرت تىنىشتىقتىڭ تاس-تالقانى شىعىپ, ءوڭىر ءدۇر سىلكىنىپ سالا بەردى. قازاقستان كارتاسىنان اقساي اتتى اسەم دە ايشىقتى كەنشىلەر قالاسى ويىپ تۇرىپ ورىن الدى. تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن بىرگە ءبورلى بويىنا ينۆەستورلار كەلدى. ينۆەستيتسيالىق قاراجات بۇل ءوڭىردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, ءوسىپ-وركەندەۋىنە داڭعىل جول اشتى. ءبىز بۇل جەتىستىكتەردى, ەڭ الدىمەن, ەلباسىنىڭ الىستى بولجاي بىلەتىن كورەگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ ءتۇسىنەمىز. كەنىشتىڭ يگەرىلۋ تاريحىندا 1997 جىلى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن قول قويىلعان ءونىمدى ءوزارا ءبولىسۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ ورنى ەرەكشە. وسىناۋ قوماقتى ينۆەستيتسيانىڭ كومەگىمەن جاڭا قاراشىعاناق كەشەنى ومىرگە كەلدى.
بۇگىندە ءبورلى اۋدانىنىڭ ۇلەسىنە تۇستاستاي رەسپۋبليكادا وندىرىلەتىن گاز-كوندەنسات شيكىزاتىنىڭ قىرىق توعىز جانە مۇنايدىڭ ون سەگىز پايىزى تيەدى. نەمەسە بۇل جىلىنا ون بەس ميلليارد تەكشە مەتر گاز جانە ون ەكى ميلليون التى ءجۇز مىڭ توننا مۇناي شيكىزاتى وندىرىلەدى دەگەن ءسوز. سالىستىرمالى تۇردە العاندا, بۇل پولشا, ۆەنگريا سەكىلدى شاعىن مەملەكەتتەر ءبىر جىل بويىنا تۇتىناتىن جەر قويناۋى ءونىمىنە پاراپار. ويىمدى ءارى قاراي تارقاتا تۇسەر بولسام, شيكى مۇنايدىڭ ەلۋ پايىزى كاسپي تۇربا قۇبىرى كونسورتسيۋمى ارقىلى شەتەلگە اسادى. قالعان ەلۋ پايىزى اتىراۋ-سامارا گاز قۇبىرى بويىمەن جونەلتىلەدى. ال گاز ىرگەدەگى ورىنبور وبلىسىنداعى گاز وڭدەۋ زاۋىتىنا جىبەرىلەدى. شيكىزات سوندا تەرەڭ وڭدەلگەننەن كەيىن رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ يگىلىگىنە جۇمسالادى.
بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقجايىق وڭىرىنە كەلگەن ساپارىندا قاراشىعاناق-ورال ماگيسترالدى گاز قۇبىرى قۇرىلىسىن باستاپ, اياقتاۋ جونىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. وسىناۋ تاپ-تازا الەۋمەتتىك جوبا وتكەن جىلى ويداعىداي ىسكە استى. سول ارقىلى وبلىستىڭ ءبورلى, تەرەكتى, سىرىم جانە قاراتوبە اۋداندارىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنە كوگىلدىر وتىن جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى تۋدى. كەلەشەكتە قاراشىعاناق گازىن رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىنە جەتكىزۋ جونىندەگى ءومىرشەڭ جوبالاردىڭ ويلاستىرىلىپ جاتقاندىعى دا تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنەمىز.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بارلىق جەردەگىدەي ورال وڭىرىندە دە جابايى ۋربانيزاتسيالىق ءۇردىس ورىن الدى. اتاپ ايتقاندا, سىرىم, قاراتوبە جانە شىڭعىرلاۋ اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ ۇلكەن لەگى وبلىس ورتالىعى مەن كەنشىلەر قالاسى اقساي ماڭىنا قاراي اعىلدى. ءوزىمىز كۋا بولعانداي, مۇندا ولاردى «ناعاشىلارى» كۇتىپ تۇرعان جوق ەدى. جابايى ۋربانيزاتسيا جابايى ءۇي سالۋ داعدىسىن تۋدىرا باستادى. ول جەرلەردە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ءجۇيەلەردىڭ ون ەكىدە ءبىر نۇسقاسى بولمايتىن. وسىنداي ءجون-جوسىقسىز, ەشقانداي ارحيتەكتۋرا مەن قالا قۇرىلىسىنىڭ قالىبىنا سىيمايتىن ۇسقىنسىز قۇرىلىستار مەكەنى «شانحاي» دەپ اتالعانىن دا بىلەتىن ەدىك. سول «شانحايدىڭ» بۇگىنگى جاي-كۇيى قانداي؟
– دۇرىس ايتاسىز. وسى جىلداردا ءوزىڭىز ايتقانداي ستيحيالىق كورىنىستەر ورىن العانى شىندىق. جان-جاقتان اعىلىپ كەلىپ جاتقان اعايىندارىمىزعا توقتاۋ سالۋدىڭ ەشقانداي جوق ەكەنىن دە تەرەڭ تۇيسىنگەنبىز. ءسويتىپ, ءجون-جوسىقسىز, جاپپاي ءجۇرىپ جاتقان جەرگە ەلەكتر ەنەرگياسى مەن سۋ, گاز قۇبىرلارىن تارتۋ جوبالارى بەلگىلەندى. سونىمەن بىرگە «شانحاي» كوشەلەرىنە قيىرشىق تاس جولدار توسەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراعاندا, بۇل باعىتتاعى ىستەر جاڭا تۇرعىنداردىڭ كوڭىلىنەن شىققانىن ايتۋدىڭ ءوزى ءبىر مارتەبە. اقساي قالاسى مەن ونىڭ ماڭايىنىڭ باس جوسپارىنا سايكەس, «شانحايدىڭ» بولاشاعى بۇدان دا جاقسى بولماق. ايتالىق, قىتايداعى شانحاي قالاسى الەمدەگى ەڭ مىقتى دامىپ كەلە جاتقان قالالاردىڭ ءبىرى. «ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, ءدال قىتاي قالاسىنداي بولماعانىمەن, ءبورلى «شانحايى» تاسادا ەش قالماق ەمەس. ونىڭ دامۋى اركەز نازارىمىزدا.
بۇگىندە جابايى ۋربانيزاتسيا, ياعني اعايىندارىمىزدىڭ الدىن الا ازىرلىكسىز, جوسپارسىز كوشۋى كۇرت پىشاق كەسكەندەي تىيىلدى. «ارقادا جىل جاقسى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار» دەپ وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. ياعني, بۇل كورىنىس قاي جەردە بولسىن ەل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جاقسارىپ كەلە جاتقاندىعىن اڭعارتادى. «وتپەلى كەزەڭ» دەپ اتالاتىن جاڭا نارىقتىق قارىم-قاتىناستار تۋعىزعان كۇردەلى كەزەڭ دە تاريح قويناۋىنا كەتىپ بارادى. بۇگىنگى ەل تۇرعىندارىنىڭ ەڭسەلەرى بيىك, كوڭىلدەرى كوتەرىڭكى. ويتكەنى ولار تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ناتيجەلەرى مەن ۋىز ءدامىن تاتا باستادى.
– قالاي ويلايسىز, كەشەگى وتكەن ءبۇكىلالەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستى ءوڭىر تۇرعىندارى سەزىندى مە؟
– قانداي قوعامدىق قۇبىلىس بولسىن, ونىڭ تەرىس اسەرىمەن قاتار, پايداسى دا بولماي قالمايدى. الەمدىك داعدارىس اۋانىنا دا وسىنداي كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلسەك, قازاقى ۇعىمعا سايعاندا, ول بوساپ كەتكەن ايىلدار مەن بەلبەۋلەردى قايتا ءبىر قىناي تارتىپ الۋعا سەپتىگىن تيگىزدى دەۋگە بولادى. بۇل ارادا ەلباسىنىڭ ۇشقىر ويىنان تۋىنداپ, الەۋمەتكە وراسان زور پايداسىن تيگىزگەن «جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ شاپاعاتىن قالايشا ايتپاي قالا الامىز؟! وسى ارقىلى مادەنيەت ۇيلەرى مەن بالالار باقشالارى, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى, باسقا دا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق نىساندار قايتا جاڭعىردى ەمەس پە؟! ءارى وسى ارقىلى رەسپۋبليكانىڭ مىڭداعان تۇرعىندارى تابىس تاۋىپ, وتباسىلىق بيۋدجەتتەرىن تولىقتىرعاندىعىن قايدا قويامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل داعدارىس تۇسىندا تابىلعان تاماشا تاكتيكا بولعانى انىق. سونداي-اق وسى ارقىلى رەسپۋبليكاداعى تۇرالاي باستاعان بىرقاتار شاعىن ءوندىرىس ورىندارى مەن فيرمالار ءتورت اياقتارىنان تەڭ باسىپ كەتتى. ويتكەنى, ولار مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى تاپسىرىستار الىپ, قارجى جاعدايلارىن اجەپتاۋىر تۇزەدى.
تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا بارلىق جەردەگىدەي ءبورلى بويىندا دا يپوتەكالىق جانە ارەندالىق ءۇي قۇرىلىستارى كەڭىنەن قانات جايدى. ءسويتىپ, ەگەمەندى ەل كسرو ءوزىنىڭ جەتپىس جىلدان استام تاريحىندا شەشە الماعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن وڭتايلى جولعا قويدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اۋدان ورتالىعى اقساي قالاسىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اۋىلداردا دا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بۇرىن بولىپ كورمەگەن بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
– ءبورلى اۋدانىنىڭ بۇگىنگى دامۋى مەن ونىڭ كەلەشەكتەگى ءوسىپ-وركەندەۋ جولىنا ءتان باستى باعىتتار قانداي دەپ ەسەپتەيسىز؟
– وڭىردە و باستان اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە قولايلى فاكتورلار قالىپتاسقان بولاتىن. قاراشىعاناق كەنىشىندە مۇناي-گاز شيكىزاتى وندىرىلۋىنە بايلانىستى وسى ءبىر اتا كاسىبىمىز تاسادا قالىپ قويعانداي نەمەسە ەكىنشى-ءۇشىنشى كەزەككە ىسىرىلىپ قالعانداي كۇي كەشىپ كەلگەنىمىز راس. بۇگىندە وسى ەكى تىزگىندى تەڭ ۇستاۋعا باعىت ۇستاپ وتىرمىز. بۇل باعىتتاعى مىندەتتەردى جاقىندا وتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەنى ءمالىم. قازىر ءبورلى ايماعىندا كۇرت قىسقارعان ەگىس كولەمى دە, مال سانى دا ءوسىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ ىسىندەگى قولعا الىنعان ىستەر ءوز الدىنا ءبىر توبە.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن.
سۋرەتتە: ءبورلى اۋدانىنىڭ اكىمى ب.ءا. شاكىموۆ.
باستى ماقسات – ساپالى ءونىم شىعارۋ – دەيدى «نازتۋر» جشس جەتەكشىسى لەسباي ەلەۋسىنوۆ
جۇمساق جيھاز – كەز كەلگەن ۇيگە نەمەسە كەڭسەگە كورىك بەرىپ تۇراتىن تۇرمىسقا قاجەتتى م ۇلىكتەردىڭ ءبىرى. اقساي قالاسىنداعى اتالمىش كاسىپورىن ءساندى دە ساپالى جيھازدار شىعارۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. تاياۋدا ءبىز وسى ۇجىمنىڭ باسشىسى لەسباي ەلەۋسىنوۆپەن كەزدەسىپ, ونىمەن ءوز ءوندىرىسى جونىندە پىكىرلەسكەن ەدىك.
ول ءبىزدى كاسىپورىن اۋلاسىندا جىلى شىرايمەن قارسى الىپ, ءوندىرىس ورنىن ارالاتىپ تانىستىردى. ەڭ الدىمەن جيھازداردى قۇراستىرۋ تسەحىنا باس سۇققانىمىزدا, ون شاقتى جىگىت قايناعان جۇمىس ۇستىندە ەكەنىنە كۋا بولدىق. ولاردىڭ بىرەۋلەرى جيھازدىڭ قاڭقاسىن قۇراستىرىپ جاتسا, كەلەسى توبى ونى پارالونمەن قاپتاپ, سىرتقى «كيىمىن» كيگىزۋمەن اينالىسۋدا. كاسىپورىن جانىنداعى ارنايى اشىلعان سالوننىڭ ءبىر شەتىنە جينالعان دايىن ءونىم – ءارتۇرلى ۇلگىدەگى ديۆاندار مەن كرەسلولار كوزدىڭ جاۋىن الىپ تۇر.
– «جيھازدىڭ ديزاينى جاسالىپ, بەكىتىلگەن سوڭ, سول ۇلگى بويىنشا قاڭقاسىن قۇرايتىن اعاشتار ۇستاحانادا كەسىلىپ-جونىلسا, ءپىشۋ تسەحىندا بەرىلگەن ولشەمدەرگە سايكەس قاپتاۋشى ماتەريالدار دايىندالىپ, ولار تىگىن تسەحىندا قۇراستىرىلادى, پارالون تسەحىندا جيھازدىڭ جۇمساق نەگىزى كەسىلەدى. دايىن بولعان قۇرامداس بولىكتەردىڭ ساپاسى تەحنيكالىق باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ن.كۋبدانوۆتىڭ قاتاڭ سۇرىپتاۋىنان وتەدى. ءسويتىپ, بارلىق بولىمشەلەردە ءوندىرىلگەن ونىمدەر قۇراستىرۋ تسەحىنا كەلىپ توعىسادى دا, وسى جەردەن ادەمى جيھاز بولىپ شىعادى. سودان سوڭ ساندىك جانە سىرلاۋ تسەحىنا جول تارتقان ءونىم دۇكەندەرگە تاراتىلادى», – دەدى كاسىپورىندا اتقارىلاتىن ءىستىڭ ءمان-جايىن كەڭىنەن ءتۇسىندىرگەن لەسباي جەكسەن ۇلى.
دايىن جيھاز اقساي قالاسىنداعى «ادەمى» ساۋدا ۇيىنە, ورال قالاسىنداعى امبەباپ دۇكەنىنە ساۋدا-ساتتىققا شىعارىلادى. بۇدان باسقا رەسپۋبليكانىڭ اقتوبە, قاراعاندى, قىزىلوردا, شىمكەنت, كوكشەتاۋ قالالارىنا دا جونەلتىلەدى. جيھاز جاساۋعا پايدالانىلاتىن اعاش, ماتا, پارالوندى, ءتىپتى ءجىپ, سىرما, جاپسىرما, تۇيمە سەكىلدى ۋاق-تۇيەكتىڭ ءوزى رەسەيدەن ساتىپ الىنادى ەكەن. – وتاندىق وندىرىسكە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا باستاماسىندا قازاقستاندا شىعارىلاتىن ماتەريالداردى دا الىپ كوردىك. الايدا ولار قىتايدان اكەلىنگەن ساپاسىز تاۋار بولىپ شىقتى. ال رەسەيدەن الاتىن تاۋارلارىمىز ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ساي بولىپ كەلەدى. باستى ماقساتىمىز – ساپالى ءونىم شىعارۋ بولعاندىقتان, رەسەيمەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستامىز, – دەيدى ءوز ىسىندە ءونىم ساپاسىنا باسا ءمان بەرەتىن سەرىكتەستىك باسشىسى.
دەگەنمەن, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى مەجەلەپ وتىرعان قازاقستاندىق ءوندىرۋشىلەر دە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋعا مويىن بۇرعان سىڭايلى. بۇعان دالەل – «نازتۋرعا» جەتكىزىلگەن جيھازدىق اعاشتىڭ سوڭعى پارتياسى وسكەمەننەن الىنىپتى. وزىمىزدە ءونىم شىعارۋدىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ءبىر ارتىقشىلىعى – كوڭىلىڭ قالاعان جيھازدىڭ ءتۇر-تۇسىنە, ديزاينى مەن ۇلگىسىنە ءوز قالاۋىڭشا تاپسىرىس بەرۋىڭە بولادى. مۇنداعى شىعارىلاتىن جيھازدىڭ 30-عا تارتا ۇلگىسى بار, سوندىقتان پاتشا كوڭىلدى تۇتىنۋشىنىڭ تاڭداۋىنا مۇمكىندىك مول.
اڭگىمە بارىسىندا ەرلى-زايىپتى لەسباي جانە قارلىعاش ەلەۋسىنوۆتەر ءوز وندىرىستەرىن دامىتۋ ىسىندە مەملەكەتتىڭ قولداۋىن ۇدايى سەزىنىپ وتىرعاندارىن ايتىپ بەردى. اتاپ ايتقاندا, ولار رەسپۋبليكاداعى اعاش وڭدەۋ سالاسىندا ىستەيتىن وندىرىسشىلەرگە ارنالعان «دامۋ-ءوندىرىس» باعدارلاماسىنىڭ كوپ پايداسىن كورگەندەرىن ريزاشىلىق سەزىممەن جەتكىزدى. بۇدان ۇققانىمىز, «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى قارجىلاندىراتىن بۇل نەسيەلىك قاراجاتتار نەبارى سەگىز پايىزدىق وسىممەن بەرىلەدى ەكەن. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ءتيىمدى. كوممەرتسيالىق نەسيە مەن وندىرىستىك ماقساتقا بەرىلەتىن نەسيەلەردى ءبىر-بىرىمەن تەڭگەرۋگە بولمايدى. وسى ورايدا ءوندىرىستىڭ ءار سالاسى بويىنشا نەسيە بەرۋدىڭ ناقتى تۇتقالارى بەلگىلەنگەندىگى وتاندىق ءوندىرىستى العا دامىتۋدىڭ باستى العىشارتى بولىپ تابىلادى دەيدى ولار.
نارىق زاڭدىلىقتارىن جەتىك مەڭگەرگەن كاسىپكەرگە «وسى سالانى تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن ءداستۇرلى ساۋالدى قويعان ەدىك. ءاۋ باستا كاسىپكەرلىكتى رەسەيدەن جيھاز اكەلىپ ساتۋدان باستاعان لەسباي جەكسەن ۇلى وزگە جيھازدارعا قاراعاندا, تاسىمالداۋ كەزىندە جۇمساق جيھازدار كوبىرەك ب ۇلىنەتىندىگىن ايتادى. سوندىقتان «دالادان تاسىعانشا, نەگە ءوزىمىز شىعارماسقا؟» دەگەن ويعا بەكىپتى. ءسويتىپ, 2004 جىلى قالا شەتىنەن بوي كوتەرگەن عيماراتتا جاڭا نىساننىڭ نەگىزى قالاندى, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار مەن ماتەريالدار ساتىپ الىپ, ىسكە كىرىستى. باستاپقى كەزدە, ارينە, قيىنداۋ بولدى. جاڭا ءىس, تاجىريبە از. دەگەنمەن, «كوز قورقاق, قول باتىر» ەمەس پە؟ ءوز قىزمەتىن 15-20 اداممەن باستاعان كاسىپورىنداعى جۇمىس ورنى بۇگىنگى تاڭدا 140-قا جەتتى. جالاقى ۋاقىتىندا بەرىلەدى, قىزمەتكەرلەردىڭ تۇرمىستىق جاعدايلارىن شەشۋ بارىسىندا سەرىكتەستىك باسشىسى ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. جۇمىسقا دەگەن ىنتالارىن ارتتىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ كاسىبي ساناتتارىن كوتەرىپ وتىرۋ ەنگىزىلگەن, سوعان وراي جالاقىعا دا ۇستەمە قوسىلىپ وتىرادى. كاسىپورىندا وزدەرىنە تاپسىرىلعان جۇمىستارىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىپ جۇرگەن جيھاز جاساۋشىلار وتەعاليەۆ تيمۋر, تولەمىسوۆ حايدار, ەسماعۇلوۆ تىلەكتەس, جۇماباەۆ مۇرات, بالتاشىلار سالەكەشوۆ نۇربولات, قازەكەنوۆ كەنجە, تاستەمىروۆ عيزات, تىگىنشىلەر يمانعازيەۆا تولقىن, نۇرابالينا قاماريا, قۇسانوۆا ايگۇل, بارساەۆا ايگۇلدەردىڭ ەسىمدەرىن اتاپ وتكەن ابزال. وسىنداي جانداردىڭ ارقاسىندا ۇجىمنىڭ ءونىمى 2005 جىلى رەسپۋبليكالىق كورمەدە ءىى ورىن الىپ, «ءساتتى دەبيۋت», «جوعارى ساپا» اتالىمدارى بويىنشا ماراپاتتالسا, بۇدان كەيىنگى جىلدارى بىرنەشە دۇركىن وسى كورمەنىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. ءسويتىپ, بورلىلىك ءوندىرىسشىلەر قازاقستاندىق جۇمساق جيھاز جاساۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىنىپ كەلەدى.
جىلدان-جىلعا قانات جايىپ, وركەندەپ كەلە جاتقان «نازتۋر» جشس-ءنىڭ بولاشاقتا جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان ورامدى ويلارى بارشىلىق. تابىسقا اپارار جولىن انىقتاپ, دۇرىس باعىتتى تاڭداي بىلگەن ۇجىمنىڭ ءالى تالاي اسۋلاردى باعىندىرارى انىق.
ايگۇل احمەتوۆا, ءبورلى اۋداندىق «ءبورلى جارشىسى» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى.
سۋرەتتە: «نازتۋر» جشس ديرەكتورى ل.ەلەۋسىنوۆ.
شاعالاداي جاڭا اۋىل – تۇرمىسى تومەن وتباسىلار ءۇشىن
ورال وڭىرىندە وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى, ءتىلىپ تۇرىپ ايتاتىن, كەسىپ تۇرىپ ايتاتىن نىعمەت ناعىموۆ ەسىمدى ايتىسكەر اقىن بولعان ەدى. ومىردەن ەرتەرەك كەتىپ قالدى. سول ناكەڭ سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارداعى ايتىستارىنىڭ بىرىندە ءوز قارسىلاسىنا: «تەرەڭكولدىڭ ۇيلەرى شاعالاداي, ەشكىم دە كەتە المايدى باعالاماي», – دەپ توگىلدىرە جىرلاعانى بار. ول كىسىنىڭ تەرەڭكول دەپ وتىرعانى, سول كەزدە جاڭادان قۇرىلعان شارۋاشىلىقتىڭ جاڭادان بوي كوتەرگەن ورتالىعى بولاتىن. ءبورلى اۋدانىنىڭ ءبورلى اۋىلىندا ساپ تۇزەگەن ءساندى دە ساپالى جاڭا ۇيلەر مەن كوشەلەردى كورگەندە, نىعمەت اعامىزدىڭ وسى ءبىر ولەڭ جولدارى ويىمىزعا ورالىپ ەدى.
كوتتەدج ۇلگىسىندە بوي كوتەرگەن بۇل ۇيلەر ءوز قونىستانۋشىلارىن قارسى الۋعا ءازىر. اقساي- ورال تاس جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان بۇل ۇيلەر كەز كەلگەن جولاۋشىنىڭ كوز قۇرتىنا اينالدى دەسە دە بولادى. جالپى سانى الپىس ءۇيدىڭ ارقايسىسىنىڭ جالپى كولەمى 71 شارشى مەتردى قۇرايدى. جاڭا قونىس ءتورت بولمەدەن تۇرادى.
– وسىناۋ ايىرىقشا دا ەرەكشە قۇرىلىسقا قازىرگى زامانعى جاڭا تەحنولوگيا مەن قۇرال-جابدىقتار پايدالانىلدى. «نازتۋر» جشس تۇرعىزعان بۇل باسپانالار تۇرۋعا ىڭعايلى, ساپالى ءارى مىقتى بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا تۇرعىزىلعان ارنايى قۇرىلىسقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 294 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. بۇگىنگى كۇنى بۇل قوماقتى قاراجات تولىقتاي يگەرىلدى, – دەدى بىزگە ءبورلى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تالعات سيدىق.
اتالعان باعدارلاما رەسپۋبليكانىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنا ساي قابىلدانعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سونىمەن بىرگە, بۇل ءىس ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىمەن دە ءوزارا ءۇندەستىك تابا الادى. تارقاتا ايتار بولساق, جوعارىدا اتالعان باعدارلامالىق قۇجاتتارعا سايكەس, تابىسى تومەن, جۇمىسسىز جۇرگەن تۇرعىنداردى وقىتىپ, جاڭا كاسىپكە بەيىمدەۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ىستەرى دە وزەك بولعان ەكەن. وسىنداي مىندەتتەر تىزبەگىنە اۋىلدىق جەردە كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋ, ەڭبەك رەسۋرستارىن توپتاستىرۋ سيياقتى كەشەندى شارالار دا كىرەدى. بۇل باعىتتار 2011 جىلى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە بەلگىلەنگەن. ال الداعى جىلدان باستاپ اتالعان جوبالار تولىقتاي جۇزەگە اسىرىلماق. بۇل ماسەلە جونىندە بىزگە ءبورلى اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان بالمولدين ايتىپ بەردى.
ءبورلى اۋدانىنىڭ ءبورلى اۋىلىنداعى جاڭا الپىس ءۇي جوعارىدا كورسەتىلگەن باعىتتار مەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا تۇرعىزىلعان. بۇعان وبلىس اۋداندارىنداعى بولاشاعى جوق, قۇرىپ بارا جاتقان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى قونىستانادى دەپ كۇتىلۋدە. ارينە, بۇل ءىس بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەر مەن ءتيىستى ءتارتىپ بويىنشا جۇرگىزىلمەك. سونىمەن قاتار, جوعارىدا ايتىلعانداي, جاڭا تۇرعىن ءۇي يەلەرىن ەڭبەكپەن قامتۋ, جاڭا ماماندىققا بەيىمدەۋ شارالارى قوسا اتقارىلماق.
بۇل ءىس تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا ەلدىڭ تۇرمىسى تومەن تۇرعىندارى ءۇشىن جاسالعان باعا جەتپەس, ۇلكەن قامقورلىق ەكەنى بەلگىلى.
سۋرەتتە: ءبورلى اۋىلىندا بوي كوتەرگەن 60 ءۇيدىڭ سىرتقى كورىنىسى.
سۆەتلانا
ءبورلى اۋدانىنداعى «نۇر» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى س.ماۋتەەۆا ەر-ازاماتتار كوتەرە المايتىن اۋىر جۇكتى نازىك يىعىمەن ارقالاپ جۇرگەن ارۋلاردىڭ ءبىرى. قازاق ارۋلارىنا ءتان يبامەن ءسال عانا جىميىپ, نۇرلى جۇزىنە قىزىل شىراي جۇگىرىپ, كۇمىس كۇلكىنىڭ شۋاعى شاشىلىپ تۇراتىن نازىك جاندى, ۇياڭ دا سۇلۋ كەلىنشەكتى ءبىر كورگەندە, بيزنەس تىزگىنىن ۇستاپ, ۇلكەن شارۋاشىلىقتىڭ ءىسىن دوڭگەلەنتىپ وتىرعان جان دەپ ويلاي قويمايتىنىڭىز انىق.
سۆەتلانا بۇرحانقىزى ءوز ىسىنە مىعىم بولعانمەن, سوزگە ساراڭ بوپ شىقتى. سارى مايدان قىل سۋىرعانداي سۋىرتپاقتاپ سىر تارتقاندا, كوڭىلگە تۇيگەن كەيبىر جايتتار ءتومەندەگىدەي.
«كاسىپكەرلىكپەن اينالىسام» دەگەن وي كەز كەلگەن قازاق ايەلى سياقتى, بالالارىن باعىپ, وتاعاسىنىڭ بابىن تاۋىپ, ءۇي شارۋاسىندا جۇرگەن سۆەتلانانىڭ باسىنا كىرىپ تە شىقپاعان ەدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ اياعىندا جۇبايى «وماروۆ ە» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ىرگەسىن قالاپ, نارىقتىق قاتىناستارعا العاش قادام باسقاندا, ونى قولىنان كەلگەنىنشە قولداعان سۆەتلانا ەسەپ-قيساپ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. كەيىن وتباسىنا تىرەۋ بولعان ازاماتى ومىردەن وتكەندە, اشىق كۇندە جاي تۇسكەندەي بولدى. قايعى-قاسىرەتتەن باس كوتەرە الماي قالدى. الايدا قازادان كەيىن ەسىن جيىپ, اينالاسىنا كوز سالعاندا, مارقۇم ەرىنىڭ ءىسىن جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى جانە ونى جۇبايىنىڭ رۋحىنىڭ الدىنداعى پارىزى دەپ ەسەپتەدى.
تابيعاتىنان بىلمەككە قۇمار, قايسار جان شارۋاشىلىق تىزگىنىن ءوز قولىنا الدى. ۇجىمداعى قىزمەتكەرلەرىنە سەنىم ارتا وتىرىپ, وزىنەن دە, وزگەدەن دە جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن سۆەتلانا بۇرحانقىزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى وسى جەردە انىق بايقالدى.
بۇگىندە ءوز اتاۋىن «نۇر» شارۋا قوجالىعى دەپ ءوزگەرتىپ, 300-گە تارتا ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپورىن قۇلاشىن كەڭگە جايىپ, ورال وڭىرىندە كونديتەرلىك ءونىم وندىرۋدەن الدىنا جان سالماي كەلەدى. «نۇردىڭ» بالبارماق ماماندارىنىڭ قولىنان شىققان ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن ءتاتتى توقاشتار مەن بولكەلەر, ءبالىشتەر مەن تورتتار حالىق سەنىمىنە يە بولعانى قاشان؟! بۇل ونىمدەر ساتىلاتىن دۇكەندەرگە باس سۇققان ادام ونىڭ تۇراقتى تۇتىنۋشىسىنا اينالادى. مۇندا ءوندىرىلەتىن 100-دەن اسا ءونىم تۇرلەرى اقساي قالاسىندا «اسسورتي», «گۇلجاۋار», «زەلەنىي», «ناۋرىز», «سالتانات» دۇكەندەرى ارقىلى حالىققا ۇسىنىلادى. ءدال وسىنداي كونديتەرلىك تسەح پەن ەكى دۇكەننەن تۇراتىن ساۋدا جەلىسىنىڭ جۇمىسى ورال قالاسىندا دا جولعا قويعان.
سونداي-اق, بىرنەشە جىلدان بەرى «اقساي» ءدامحاناسى قالا تۇرعىندارىنا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ءار وتباسىنىڭ ومىرىندە بولاتىن توي-تومالاقتارى مەن جانازا-ساداقالارىن وتكىزۋگە قامدانعان اقسايلىقتار نەگىزىنەن وسى ءدامحانانى تاڭدايدى. ويتكەنى, بۇل جەردىڭ تاعامى ءدامدى, قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيى جوعارى, باعاسى دا اسا قىمبات ەمەس. ايناداي جارقىراعان عيماراتتىڭ ىشكى بەزەندىرىلۋى دە كوڭىلدەن شىعادى. «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – حالىققا قۋانىش سىيلاۋ. سوندىقتان ولاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ, تالاپقا ساي قىزمەت ەتۋگە تىرىسامىز. مۇمكىندىگىمىزگە قاراي ءوز قالاۋىمىزشا ينتەرەردى وزگەرتىپ وتىرامىز. ەڭ باستىسى, ساپا جاعىنا كوپ كوڭىل بولەمىز. سوندىقتان دا ءدامحانانىڭ اس ءمازىرىنە پايدالانىلاتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەكولوگيالىق جاعىنان تازا بولۋى ءۇشىن كەيىنگى جىلدارى ەپتەپ اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستادىق. ءسويتىپ, داستارقانعا قويىلاتىن قازى-قارتا, ەت-ءسۇت تاعامدارىن, استىق ءونىمدەرىن, كوكونىستەردى ءوز شارۋا قوجالىعىمىزدان الامىز», – دەيدى كاسىپكەر ارۋ. ويتكەنى, س.ماۋتەەۆا استىق ءوندىرۋمەن, اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋمەن, كوكونىس داقىلدارىن وسىرۋمەن دە شۇعىلدانادى.
ءوندىرىس يەسىنىڭ تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن الەۋمەتتىك جوباسى – قالاداعى «ارداگەر» دۇكەنى. «اعا ۇرپاقتى سىيلاۋ – قاستەرلى پارىزىمىز» دەپ ەسەپتەيتىن ءجۇرەگى جۇمساق, جانى نازىك سۆەتلانا بۇرحانقىزى داعدارىس كەزەڭىندە قاريالارىمىزدى قولداۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك دۇكەن اشۋ تۋرالى اۋدان اكىمىنىڭ ۇسىنىسىن وبلىس بويىنشا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قولداعان ەدى. مۇندا ارداگەرلەر مەن زەينەتكەرلەرگە كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى ءبىرىنشى كەزەكتەگى ازىق-ءتۇلىك تۇرلەرىن ارزان باعامەن ساتىلادى. جالپى, س.ماۋتەەۆا قايىرىمدىلىق جاسامايتىن سالا كەمدە-كەم. تۇرمىسى تومەن وتباسىلار مەن مۇقتاج جانداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, اۋدانداعى مۇسىلماندار مەشىتىنە, مادەني, سپورتتىق شارالاردىڭ وتكىزىلۋىنە, ءبىلىم وشاقتارىنا اركەز دەمەۋشىلىك جاساپ وتىرادى.
ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى. اسىرەسە, باسەكەلەستىككە باعىت العان بيزنەس الەمى كۇن ساناپ وزگەرىس ءۇستىندە. جاڭالىققا جانى قۇمار باسشى سونىڭ ءبارىن قالت جىبەرمەي باقىلاپ وتىرادى جانە قوعامدىق تاماقتاندىرۋ سالاسىنداعى جىلت ەتكەن جاڭالىقتى, ءوزگەرىستەردى ءوندىرىسكە ەنگىزۋگە تىرىسادى. وسى ماقساتتا ەلىمىزدەگى, رەسەيدەگى, شەتەلدەردەگى ءىرى كومبيناتتاردا بولىپ, ولاردىڭ ءىس-تاجىريبەسىمەن تانىسىپ قايتتى. ماماندارىن دا ءارتۇرلى كۋرستارعا جىبەرىپ, وقىتىپ الدى. شۆەتسيادان جاڭا ۇلگىدەگى ەكى پەش ساتىپ اكەلدى. گەرمانيادان اكەلگەن جابدىقتاردىڭ كومەگىمەن نەمىس تەحنولوگياسى بويىنشا ءدامى بال تاتىعان تورتتار شىعارا باستادى.
«جۇيرىكتەن جۇيرىك وزار جارىسقاندا» دەگەندەي, 2004 جىلدان باستاپ «نۇردىڭ» اسپازدارى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى بايقاۋلارعا قاتىسىپ, باق سىناپ كەلەدى. كاسىپورىن باسشىسى كەڭسەسىنىڭ قابىرعالارىنا ىلىنگەن اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, الەمدىك دەڭگەيدەگى ءارتۇرلى العىس حاتتار مەن گراموتالار, ديپلومدار مەن كۋبوكتار سۆەتلانا حانىم باسقارىپ وتىرعان ۇجىمنىڭ جارقىن جەتىستىكتەرىنىڭ كۋاسى. سونىمەن بىرگە, سۆەتلانا بۇرحانقىزى – ءوڭىر جانە ەل دەڭگەيىندە وتكىزىلگەن «جىل ادام», «جەر يەسى» اتالىمدارىنىڭ دا يەگەرى.
كۇندەلىكتى قىم-قۋىت تىرلىكتىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەن كاسىپكەردىڭ ءار ساعاتى مەن ءار ءمينوتى ەسەپتەۋلى. ونىڭ كۇن سايىنعى ءىسى اپتا بۇرىن بەلگىلەنىپ قويىلادى. ايتسە دە ول ءوز پەرزەنتتەرىنە انالىق جۇرەگىنىڭ شۋاعىن تۇسىرۋگە اركەز ۋاقىت تابا بىلەدى. ۇلى راحات جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاپ, قازىر ەكىنشى ماماندىق الۋدا. ال اقش-تاعى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بىرىندە ءبىلىم الىپ جاتقان قىزى رابيعا ۇزدىك وقۋىمەن قۋانتىپ كەلەدى. ول اناسىنىڭ بويىنداعى ەڭبەكقورلىق پەن تاباندىلىق سەكىلدى تاماشا قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەن. تاربيەلى بويجەتكەن شەتەلدە تەك وقۋمەن شەكتەلمەي, ماماندىعى بويىنشا قىزمەت اتقارادى. «انا كورگەن تون پىشەر» دەگەن وسى دا.
ماليكا بەيبىتقىزى.
سۋرەتتە: «نۇر» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى س.ماۋتەەۆا.
بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى تەمىر قۇسايىن. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ستانيسلاۆ لارين.