سۋۆوروۆتى سان سوقتىرعان ساپۋرا

سونىمەن قاتار تانىمال تاريحشى ەرمۇقان بەكماحانوۆتىڭ قىزى نايليا بەكما­حانوۆا ە.پۋگاچەۆ كوتەرلىسى جايلى ۇزاق جىل زەرتتەپ جازعان, 1968 جى­لى جارىق كورگەن «ۋچاستيە كازا­حوۆ ۆ كرەستيانسكوي ۆوينە پود پرەدۆوديتەلستۆوم ە.ي. پۋگاچەۆا ۆ 1773-1775 گگ»­ ات­تى مونوگرافياسىندا جوعارىداعى ساپۋرا ماتەنقىزى تۋرالى «لەگەندا و نەۆيديمكە» اتتى ءبولىم بار. تاريحشى اپامىز بۇل ءبولىمدى 1983 جىلى «كوكتەمىر تۋرالى اڭىز» دەگەن اتپەن قا­زاقشا تارجىمالاتقان-دى.

حوش سونىمەن... ۇلكەن عالىم وقى­مىستىلاردىڭ نازارىن اۋدارىپ, ولار­دىڭ زەرتتەۋ نىساناسىنا ىلىنگەن ساپۋرا كىم؟ جازۋشى انەس سارايدىڭ جازۋى بويىنشا ساپۋرا 17 جاسىندا تۇرمىسقا شىققان. بىراق كۇيەۋى 1771 جىلعى ەدىل قالماقتارىنىڭ شاڭدى جورىعىندا قازا تاۋىپ, جەسىر كەلىنشەك امەڭگەرلىك جولمەن قاينىسى جانبالتانىڭ ەتەگىنەن ۇستاپتى.

1775 جىلى جوعارىداعى ە.پۋگا­چەۆ ب ۇلىگى جانىشتالعان سوڭ, كوتەرى­لىسشىلەرگە دەم بەردى دەگەن جەلەۋمەن پاتشا اسكەرى جايىق بويىنداعى كازاك-ورىستاردى, ارعى بەتتەگى قالماقتار مەن تەرىستىكتەگى باشقۇرتتاردى, ىشكى تاراپتاعى موردۆا, چۋۆاش, چەرەمىستەرمەن قاتار قازاق رۋلارى – تابىن, تاما, بايباقتى, جاعالبايلى, شەكتى, كەردەرى ت.ب. جازالاۋدى قاراستىرادى. جانە بۇل مىندەت اتاقتى قولباسشى سۋۆوروۆ باسقارعان اسكەرگە جۇكتەلەدى.

ءدال وسى قارساڭدا, ياعني 1775 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەلەك, قوبدا ساعاسىندا وتىرعان قازاق رۋلارى جازالاۋشىلارعا قارسىلىق تانىتىپ, اتقا قونادى. بۇل وقيعا تاريحتا «كوكتەمىر كوتەرىلىسى» دەگەن اتقا يە. وسى جويقىن تولقۋدى باسقارعان ادام – ساپۋرا ماتەنقىزى. 1776 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ ءوز بەتىنشە ارەكەتكە كىرىستى. جاساق سانى 10 مىڭعا جەتتى.

اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى «ولكە تاريحى» عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايبەك ەرتەمىروۆ جيناستىرعان دەرەككە ۇڭىلسەك, كوكتەمىر – ساپۋرا جاساعى كوبىندە پاتشا اسكەرى ورىن تەپكەن قامال-بەكىنىستەرگە پارتي­زاندىق تاسىلمەن شابۋىل جاساپ وتىرعان ەكەن. اتاپ ايتقاندا, تابىن قالىباي, تاما قادىر باستاعان قازاق ساربازدارى كراسنوگورسكي, چەرنورەچەنسكي, ۆەرحنەۋرالسكي, ورسك, يلين, گۋرەۆ قامال-بەكىنىستەرىن شاۋىپ, قالماق رەدۋتى مەن جايىقتاعى كيرسانوۆ حۋتورىن تالقانداعان. ياعني كوتەرىلىسشىلەر سۋۆوروۆ باسقارعان جازالاۋشىلاردى تالاي رەت سان سوقتىرعان. بۇل وقيعا جايلى سۋۆوروۆتىڭ 1775 جىلى 22 ماۋ­سىمدا گەنەرال پ.ي. پانينگە جازعان حاتى بار («قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالى, № 2, 1997).

ءسويتىپ تىپ-تىنىش جاتقان قازاق­تىڭ كەنەت دۇرلىگۋى پاتشا اعزامنىڭ ۇيقىسىن بۇزىپ, ول ورىنبور گۋبەرناتورى رەينەدورپقا ماسەلەنى تەز ارادا جون­گە كەلتىر دەگەن تاپسىرما جۇكتەيدى. گۋبەرناتور بولسا اۋەلى كوتەرىلىستىڭ قا­لاي پايدا بولعانىن ءبىلۋ ءۇشىن جاساۋىل تاتارلار عۇبايدۋللا ادگاموۆ پەن را­قىمقۇل يبراەۆتى قازاقتاردىڭ ىشىنە جانسىز ەتىپ جۇمسايدى (تابىل ق ۇلىياس, «قاعاز قايىق», استانا. فوليانت, 2015. – 141).

تىڭشىلار سول كەزدەگى كىشى وردا بيلەۋشىسى نۇرالى حاننىڭ كومەگىمەن كوتە­رىلىستى «كورىنبەس – كوكتەمىر» دە­گەن اتپەن باسقارىپ وتىرعان 22 جاس­تا­عى كەلىنشەك ساپۋرا ماتەنقىزى ەكە­نىن انىقتايدى. جانسىزداردىڭ گۋبەر­ناتورعا جولداعان بايانحاتىندا, جوعارىداعى اۋليەنىڭ ساپۋرادان باسقا ەشكىمنىڭ كوزىنە كورىنبەيتىنى, ادامشا سويلەيتىنى, قايدا ەكەنى بەلگىسىز, ەكى-ءۇش تاۋلىككە دەيىن جوعالىپ كەتەتىندىگى, اۋىلعا ورالعاندا سيىرشا وكىرەتىندىگى جايلى ايتىلعان ەكەن.

وسىنداعى «كورىنبەس – كوكتەمىر» اڭىزى جايلى شىنايى پايىم جاساعان ادام ءابىش كەكىلباەۆ: «وتارلاۋشىلارعا قارسى ەلدى كوتەرۋ ارمانى ساپۋرا كە­لىنشەكتى تاريحتا بالاماسى جوق, ەڭ قيىن دا قاتەرلى اۆانتيۋراعا باس تىگۋگە ءماجبۇر ەتتى. ءويتىپ, ول ءوز ءپىرى كوك بۇقا – «كوكتەمىر» اتىنان ارەكەت ەتۋگە بەل بۋعىزدى» دەپتى.

كوكتەمىر كوتەرىلىسىن حالىق قولداعا­نىمەن, حان-سۇلتاندار جاقتىرا قويما­عان سىڭايلى. نۇرالى حان گۋبەرناتوردان اسكەر شىعارىپ, ب ۇلىكشى اۋىلداردى جازالاۋدى قايتا-قايتا سۇراپ (ورىنبور وبل. مۇراعاتى, 3-قور, 1-ت., 152-ءىس, 318-321 پپ.), ءوز تاراپىنان اتاقتى ستارشىن سىرىم دات ۇلى مەن ءوزىنىڭ ۇلى ەسىم سۇلتاندى كوتەرىلىسشىلەرگە جىبە­رىپ, بەكەرگە قان­ توككەننەن ناتيجە شىقپايتىنىن ەسكەر­تىپ, جوسپارىنان باس تارتۋعا شا­قىر­دى.

1776 جىلدىڭ اياعىندا كوتەرىلىس ساپ تىيىلعان. وعان سەبەپ, كوكتەمىر – ساپۋرانىڭ مەزگىلسىز قايتىس بولۋى دەيدى زەرتتەۋشىلەر. وسىلاي حال­قىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن ءوزىنىڭ تومەنەتەك ايەل ەكەنىن اۆانتيۋرالىق تۇردە جاسىرىپ, جالعان اۋليە اتىنان ەل باسقارۋعا ءماجبۇر بولعان باتىر اپامىز تاريحتان ءوتىپتى.

بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»