فرانتسيانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترىنەن باستاپ, رەنن قالاسىنىڭ مەرى, سەناتورلارى مەن دەپۋتاتتارى ءار مەرەكە سايىن قازاق قىزىنىڭ قىزمەت ۇستەلىن قۇتتىقتاۋلار مەن العىس حاتتارعا, ال قۇشاعىن گۇلگە تولتىرادى.
ارينە رەسپۋبليكالىق «زاڭ» جۋرنالى جاريالاعان فرانتسياداعى ەڭ ۇزدىك شەتەل عالىمدارىنىڭ رەيتينگىندە كوش باستاعان قازاق عالىمىن دوستارى جايدان-جاي ء«بىلىم وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى» اتاندىڭ دەپ, فرانتسيا گيمنى «مارسەلەزانى» ورىنداپ قۇتتىقتاماسا كەرەك-ءتى.
بۇگىندە رەنندەگى 40 مىڭنان اسا دارىگەر فرانتسيا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە كەڭەس بەرەتىن دارىگەرلەر ورداسىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ وتىرعان جانار تورەباەۆانىڭ الدىندا «گيپپوكرات» انتىن بەرگەن سوڭ عانا قىزمەتىنە كىرىسەدى, دوكتورلىعىن قورعايدى.
– فرانتسۋزداردا ء«وز ەلىڭدە ءجۇرىپ ىستەگەن ءىسىڭ مەن قىلىعىڭ – وتباسىڭنان العان تاربيەنىڭ جەمىسى, ال وزگە ەلدەگى ىستەگەن ءىسىڭ مەن كورسەتكەن مىنەزىڭ – تۋعان ەلىڭنىڭ بەينەسى», دەگەن ءسوز بار, – دەپ اڭگىمەسىن باستاعان جانار تورەباەۆا فرانتسۋز جەرىندە ءبىلىم الۋ ماقساتىمەن بارعان كەزدە قالىپ قويعانىن ايتادى. قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك مەديتسينا پەدياتريا اكادەمياسىن بىتىرگەن جەتىسۋ جەرىنىڭ تۋماسى الماتىدا كانديداتتىعىن قورعاعان سوڭ, دوكتورلىقتى جالعاستىرۋ ءۇشىن 1999 جىلى باتىسقا بەت الادى. ءبىزدىڭ ەلدە دامي قويماعان ونكوگەرياتريا ماماندىعىن جەتىك مەڭگەرگەن جاس مامانعا فرانتسۋزدار جىعىلا جابىسادى دا, وقۋىن بىتىرگەن سوڭ بارلىق جاعدايىن جاساپ الىپ قالادى. رەنن مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە ەندوكرينولوگيا مەن وڭالتۋ ماماندىعىن قوسىمشا مەڭگەرگەن گەرياتردىڭ بۇگىندە نەگىزگى قىزمەتى سول وقۋ ورنىنا قاراستى ەمحانادا قارتتاردى ەمدەۋمەن جالعاسۋدا.
«ادام جاسى ۇلعايعان سوڭ جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارى, قانت ديابەتى, ونكولوگيا, بۇيرەك السىرەۋى سياقتى سوزىلمالى اۋرۋلار قاۋپى ۇلعايدى. سوندىقتان ۇزدىكسىز ءدارى ىشەتىن قارتتاردىڭ اعزاسىن ءبۇلدىرىپ الماۋ ءۇشىن ءدارىنىڭ ءتۇرى مەن دوزاسىن دۇرىس بەرىپ, ءار اۋرۋعا ارقالاي ەم جاساۋ كەرەك. سوندىقتان گەرياتريا سالاسى قاي ەلدە دە ماڭىزدى.
فرانتسيادا گەرياتريا مەديتسينانىڭ جەكە سالاسى رەتىندە 50 جىلدان بەرى جۇمىس جاسايدى. مەنىڭ بىلۋىمشە, قازاقستاندا گەرياتريا ءالى دە بولسا كەنجەلەپ تۇر. بۇل ماماندىقتى مەڭگەرگەندەردىڭ ءوزى حالىقارالىق تالاپقا ساي كەلگەندى قويىپ, تاجىريبە جۇزىندە كوپ ەشتەڭەنى كورگەن جوق دەپ ايتا الامىن. بۇل جاقتا تەراپەۆت-گەرياترلاردى ايتپاعاندا, مەدبيكەلەر مەن كۇتۋشىلەردىڭ ءوزى گەرياتريا سالاسىنا بەيىمدەلىپ دايىندالادى. مىسالى, ءبىز تاعامتانۋ جانە اقىل-ەس ورتالىعىمەن بىرگە جۇمىس ىستەيمىز. ەم الۋعا كەلگەن ناۋقاستى تۇتاس جۇمىس توبى بولىپ, كۇنى بويى جان-جاقتى تەكسەرىپ بولعان سوڭ عانا ۇيىنە قايتارامىز. قارتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى تومەندەيتىندىكتەن الەۋمەتتىك جاعدايىن دا زەرتتەيمىز. پاتسيەنتكە عانا ەمەس, بالالارىنا دا كەڭەس بەرەمىز», دەيدى قازاقستاننىڭ دا گەرياتريا سالاسىن دامىتۋدى پەرزەنتتىك بورىشى دەپ سانايتىن دارىگەر.
الايدا وتانىنا ۇلەس قوسقىسى كەلىپ, فرانتسياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن ەلىمىزدەگى قۇزىرلى ورگاندارعا گەرياتريا سالاسىن دامىتۋ بويىنشا جوباسىن جىبەرگەن ج.تورەباەۆا تۇشىمدى جاۋاپ العاندى قويىپ, جوباسىن دا كەرى قايتارىپ الا الماعانىن ايتىپ ناليدى. ارينە, مۇندايدا فرانتسۋزدار اتاعىن اسپانداتىپ وتىرعان ماماننىڭ جوباسى جارامسىز بولدى دەگەنگە ەشكىم نانا قويماسى انىق.
«ەۋروپا ەلدەرىندە مىقتى مامانداردىڭ ەلەكتروندى بازاسى بار. ونى اڭدىپ وتىراتىن مەكەمەلەر دە كوپ. ولاردان ماعان كۇنىنە 2-3 ۇسىنىس كەلىپ تۇسەدى. بۇل جاقتا باسەكەلەستىك وتە جوعارى. سوندىقتان دا ەڭبەك ەتۋ مەن تىنباي ۇيرەنۋ بارلىق ماماندىق يەسىندە ادەت بولىپ قالىپتاسىپ كەتكەن. فرانتسيادا ەڭ جوعارى جالاقى مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە بەرىلەدى. ەكىنشى ورىندا – زاڭگەرلەر. مەملەكەت مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە جىلىنا 5000 ەۋرو شاكىرتاقى بەرگەننەن بولەك, اۋرۋحانالاردا كەزەكشىلىك اتقارعانى ءۇشىن ءبىر تۇنگە 57 ەۋرودان تولەيدى. ولار 4-كۋرستان باستاپ تەك تاجىريبەدەن وتكەنى ءۇشىن جىلىنا 2500 ەۋرو الادى. ينتەرندەر ايىنا 2000 ەۋرو, جاس دارىگەرلەر 3000 ەۋرودان باستاپ, تاجىريبەلى دارىگەرلەر 20 مىڭ ەۋروعا دەيىن ايلىق الادى. سوندىقتان ولار الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ەشقاشان تاپ بولمايدى. مەنىڭشە, عىلىممەن اينالىسقان كىسى وتباسىمدى قالاي اسىرايمىن, اكىمشىلىك جۇمىستىڭ ۇدەسىنەن قايتسەم شىعامىن دەگەن مازاسىز ويلاردان اۋلاق بولعانى ءجون. سوندا عانا ول بىلىكتىلىگىن دە, ەلدىڭ عىلىمىن دا دامىتا الادى. مۇنداي ماسەلەلەر فرانتسيادا تولىقتاي شەشىلگەن. سوندىقتان دا ءبىز ۋاقىتىمىز بەن اقىل-ويىمىزدى ءوز سالامىز ءۇشىن عانا جۇمسايمىز», دەيدى گەرياتر.
جانار تورەباەۆانىڭ ايتۋىنشا, 67 ملن حالقى بار فرانتسيا ءبىلىم سالاسىنا باسا ءمان بەرەتىن كورىنەدى. ياعني 318 ملرد ەۋرو بولاتىن جىلدىق بيۋدجەتتىڭ 97 ملرد-ى ءبىلىم سالاسىنا بولىنەدى ەكەن. عىلىمي جاڭالىقتار اشۋعا ارنالعان ۇلكەن ورتالىقتاردىڭ دا از ەمەس ەكەنىن العا تارتقان عالىم نوبەل سىيلىعى يەگەرلەرىنىڭ كوپتەپ شىعۋىن مەملەكەتتىڭ عىلىمدى دامىتۋعا كۇش سالاتىنىمەن بايلانىستىرادى. شەتەلدە وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنا كوڭىلى تولاتىن دارىگەر, سولاردىڭ ەلگە بارىپ ەڭبەك ەتۋى ءۇشىن دە ءدال وسىنداي باعدارلامانىڭ كەرەك ەكەنىن ايتادى.
ء«وز سالام بويىنشا ساراپشى دارەجەسىنە يە بولعاننان كەيىن ماعان وقۋ ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋدى. قازاق جاستارى انا تىلىمەن قوسا, بىرنەشە الەم ءتىلىن مەڭگەرگەنى دۇرىس. وزىق ەلدىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋ ارقىلى ونىڭ عىلىمىن دا ءوز ەلىڭنىڭ يگىلىگىنە جاراتا الاسىڭ. بىلتىر الماتى قالاسىنا بارىپ, مەكتەپتەردە فرانتسۋز سىنىپتارىن اشۋعا اتسالىسىپ كەلدىم. ەندى سول جاستار فرانتسيادان كەلىپ ءبىلىم السا دەگەن نيەتتەمىن. شەتەلدە جۇرگەن تالانتتى قازاق جاستارى قازاقستانعا بارىپ لەكتسيا وقىپ, ۋاقىتشا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن شەتەلدىكتەردىڭ ەشقايسىسىنان كەم ەمەس. ءبىزدىڭ مەملەكەت ەلى ءۇشىن شىن جانى اشيتىن سول مامانداردى, وزگە ەلگە كەتكەن «بايلىقتى» تەزدەن قايتارىپ الۋى كەرەك», دەگەن ج.تورەباەۆا باۋىرلاس قالالار الماتى-رەنن قارىم-قاتىناسىنىڭ قايتا جاندانۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزگەن كورىنەدى.
ج.تورەباەۆا 1991 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باۋىرلاس قالا رەتىندە بىرلەسە جۇمىس اتقارا باستاعان قوس شاھاردىڭ بايلانىسى 2005 جىلدارى ناشارلاپ كەتكەنىن ايتادى. 2011 جىلى وقۋىن تامامداعان قازاق قىزى قالالار قاتىناسىن قايتا جانداندىرۋدى ءوزى قولعا الادى. ءسويتىپ ەكى قالا دوستىعىنىڭ 20 جىلدىعىنا قالا مەرىنەن «الماتى» ساياباعىن اشۋدى سۇرايدى. الماتى-رەنن باۋىرلاس قالالار اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان ول ءوتىنىشى كوپ وتپەي ورىندالعان سوڭ, 2016 جىلى وسى ساياباققا ابايدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا دا رۇقسات الادى.
P.S: راسىندا, كىندىك قانى ۇلى دالا توپىراعىندا تامىپ, قيىرداعى حالىقتىڭ قۇرمەت-قوشەمەتىنە بولەنگەن قازاقتار از ەمەس. ال باسقالار باعالاعان سول باۋىردى ءبىز قاشان باۋىرعا باسامىز؟!
مايگۇل سۇلتان, «ەگەمەن قازاقستان»