قازىرگى قوعامداعى دۇشپانىڭا دا تىلەمەيتىن اۋرۋدىڭ ءبىرى – ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى, ياعني «ۆيچ» جۇقپاسى. بۇرىن بۇل سىرقات كوبىنە ەسىرتكىقۇمارلار مەن جەزوكشەلەردە كەزدەسسە, قازىر ول ادام تالعامايتىن بولعان. داۋاسى جوق دەرتتى جۇقتىرعانداردىڭ قاتارىندا جۇمىسشىلار دا, بالالار دا, جۇكتى ايەلدەر دە, ءتىپتى, شەنەۋنىكتەر دە بار.
ادامنىڭ يممۋنيتەتى كەز كەلگەن اۋرۋعا قارسى تۇرىپ, ونى جەڭۋگە قابىلەتتى. ال يممۋنيتەتتىڭ ءوزىن جوياتىن سىرقات ادامزات ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى دەرت بولىپ سانالادى. ايتۆ (ۆيچ) – ءدال سونداي قاۋىپتى ۆيرۋس. ول اسقىنا كەلە يممۋن تاپشىلىعى سيندرومىنا اكەلىپ (جيتس/سپيد), ونىڭ سوڭى ولىممەن اياقتالادى.
«عاسىر دەرتى» اتانعان بۇل ۆيرۋس ادامزاتقا قايدان كەلدى؟ كەيبىر زەرتتەۋشىلەر سىرقات مايمىلدان تارالدى دەسە, ەندى بىرەۋلەر بۇل قولدان جاسالعان بيولوگيالىق قارۋ دەگەن پىكىردى العا تارتادى. ايتۆ جۇقپاسىنا قارسى داۋانىڭ ءالى كۇنگە دەيىن تابىلماي وتىرعانى ونىڭ شىنىمەن دە ادامنىڭ قولىنان جاسالعان قارۋ دەگەن كۇماندى قويۋلاتا تۇسەدى. ولاي دەيتىنىمىز, الەمدە تالاي اۋرۋدىڭ شيپاسىن اينا-قاتەسىز تاپقان نەبىر عالىم-دارىگەرلەر بار. ءوز سالاسىنىڭ مىقتىلارى سانالاتىن ولار ءالى كۇنگە دەيىن «ۆيچ-كە» قارسى ءدارى تابا الماۋى اقىلعا قونىڭقىرامايدى. سوعان قاراعاندا بۇل دا ءبىر ءدارى-دارمەكتى ساتۋدان پايدا تاباتىن بيزنەستىڭ ءبىر كولەڭكەلى تۇسى ەمەس پە دەگەن كۇدىك تۋىندايدى. عالامتورداعى كەيبىر مالىمەتتەردە بۇل جۇقپا بيولوگيالىق قارۋدى تاپسىرىسپەن جاسايتىن ورتالىقتاردىڭ ءىسى ەكەنى, ول الدىمەن ناشاقورلارعا جاسىرىن سالىنعانى تۋرالى ايتىلادى...
نە دەسەك تە, ازىرشە ادامنىڭ اعزاسىن يممۋن تاپشىلىعىنا ۇشىراتاتىن دەرتتىڭ داۋاسى تابىلماي تۇر. قازاقستاندا ايتۆ جۇقپاسى العاش رەت 1987 جىلى تىركەلگەن. 2016 جىلى بۇل دەرتتى جۇقتىرعانداردىڭ سانى ەلىمىز بويىنشا 2723-ءتى قۇراعان. ولاردىڭ 62,7 پايىزى – 30-49 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار بولسا, 1575-ءى – ەركەكتەر, 1148-ءى – ايەلدەر. ماماندار سوڭعى جىلدارى بۇل سىرقاتتىڭ جىنىستىق جولمەن بەرىلۋ ۇلەسى ارتىپ وتىرعانىن ايتادى.
جالپى, ايتۆ جۇقپاسى نەمەسە جيتس سيندرومى تۋرالى تالاي ايتىلىپ, جازىلىپ ءجۇر. سوعان قاراماستان وسى سىرقاتقا شالدىققانداردىڭ قاتارى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. باستى سەبەبى, كوپشىلىك بۇل ۆيرۋس تۋرالى ەستىگەندە, «ونىڭ ماعان قاتىسى جوق» دەگەن كوزقاراسپەن قارايدى دا, وعان ونشا ءمان بەرمەيدى ەكەن. شىنتۋايتىندا, جىل سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقان ايتۆ جۇقپاسىنان ەشكىم دە ساقتاندىرىلماعان. سوندىقتان ءار ادام ءوزىن جانە جاقىن تۋىستارىن, دوستارىن عاسىر ىندەتىنەن قورعاعىسى كەلسە, ايتۆ تۋرالى بىلە جۇرگەنى ارتىق بولمايدى. ودان ساقتانۋ جولدارى دا قاراپايىم. سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاپ, بەي-بەرەكەت جىنىستىق قاتىناستان بويدى اۋلاق ۇستاعان ءجون, دەيدى استانا قالاسى جيتس-كە قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ ماماندارى. سون- داي-اق بىرەۋدىڭ قولدانعان ءشپريتسىن, قىرىنۋعا ارنالعان زاتتارىن قولدانباۋ كەرەك. تاتۋيروۆكا, پيرسينگ, مانيكيۋر, پەديكيۋر جاساتقان كەزدە ينەلەردىڭ زالالسىزداندىرىلۋىنا دا ايرىقشا ءمان بەرگەن ابزال. ءتىپتى ءتىس ەمدەتۋگە بارعاندا دا قۇرال-سايمانداردىڭ تازالىعىن قاداعالاعان ءجون.
جاقىندا ايتۆ جۇقپاسىنىڭ بيزنەسكە اسەرى تۋرالى ارنايى جيىن وتكىزگەن استانا قالالىق جيتس-كە قارسى كۇرەس ورتالىعى ۆيرۋستى جۇقتىرعان ادامدار ەلىمىزدە تەگىن ەمدەلەتىنىن ءارى ولاردىڭ قۇقى قاي جاعىنان دا شەكتەلمەيتىنىن ايتتى.
الايدا, «ۆيچ» دەگەن اتاۋدى ەستىگەن ساتتە ادامنىڭ بويىن ۇرەي بيلەيتىنى انىق. ءتىپتى بۇل ءولىمنىڭ ۇكىمىندەي ەستىلەدى. ارينە, بۇل دەرتتىڭ داۋاسى جوق. ول جازىلمايدى. بىراق ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرعان العاشقى كەزەڭدە, ياعني اۋرۋ جيتس (سپيد) سيندرومىنا جەتپەي تۇرىپ, ونى اسقىندىرماي, تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بار. ادام ءوزىن-ءوزى كۇتسە, يممۋنيتەتىن قورعاي بىلسە, ايتۆ جۇقپاسىمەن ۇزاق ءومىر سۇرۋگە بولادى. ورتالىقتىڭ باس دارىگەرى ءسابيت ءابدىرايىموۆتىڭ ايتۋىنشا, اعزاداعى ۆيرۋستىڭ كوبەيۋىن باسەڭدەتەتىن انتيرەتروۆيرۋستىق پرەپاراتتاردى ۋاقتىلى ۇزبەي قابىلداعان ناۋقاس بيولوگيالىق قارتتىق جاسىنا دەيىن ءومىر سۇرە الادى ەكەن. ولار دا ءبىلىم الىپ, قىزمەت اتقارىپ, تىپتەن انا اتانىپ, ساۋ بالالاردى دۇنيەگە اكەلە الادى.
– سوڭعى ون جىل ىشىندە ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ ءولىم-ءجىتىمى 2,6 ەسەگە ازايدى, ال انادان بالاعا بەرىلۋ جاعدايى 4 ەسەگە تومەندەدى, ايتۆ-عا تەستىلەۋمەن قامتۋ 2,5 ەسەگە ءوستى, ءاربىر التىنشى تۇرعىن ءوزىنىڭ ايتۆ-احۋالى تۋرالى بىلەدى. جىل سايىن استانا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ 30 پايىزى ايتۆ-عا تەستىلەۋدەن وتەدى. بۇل ۇردىستەر ۇكىمەتتىڭ ايتۆ-نىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەتىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى, – دەيدى س.ءابدىرايىموۆ.
سونداي-اق جيىندا ايتۆ جۇقپاسى بار ادامداردى جۇمىستان شىعارۋعا, جۇمىسقا قابىلداۋدان باس تارتۋعا جانە باسقا دا قۇقىقتارىن بۇزۋعا جول بەرىلمەيتىنى ايتىلدى. دەگەنمەن دە, جازىلمايتىن دەرتپەن ءومىر ءسۇرۋ كەز كەلگەن ادامعا وڭاي ەمەس. سوندىقتان اركىم ءوز دەنساۋلىعىنا ۇقىپتىلىقپەن قاراپ, دۇرىس ءجۇرىپ, سالاماتتىلىقپەن ءومىر سۇرگەنى ابزال.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»