تاقىرىپتى وقىپ تىكسىنىپ قالماڭىز, البەتتە بەيىت دەگەن ءسوزدىڭ سۋىق ەستىلەتىنى راس. كەزىندە بالىق شارۋاشىلىعى دۇرىلدەپ تۇرعان شاقتا باعى اسپانداعان الىپ كەمەلەر, تەڭىز تارتىلعان كەزدە قايراڭعا شىعىپ, ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ قالعانى بەلگىلى. سودان بەرى اشىق اسپان استىندا اڭعال-ساڭعال بولىپ, جايراپ جاتقان كەمەلەردىڭ مۇردەسىن جەرگىلىكتى جۇرت «كەمەلەر بەيىتى» دەپ اتاپ كەتكەن.
ولكەتانۋشى سەرىك دۇيسەنباەۆ وسى ارال اۋدانىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى. ايماققا كەلەتىن تۋريستەردى ەرتىپ, جول باستاپ جۇرگەنىنە جيىرما جىلعا جۋىقتاعان. ۋنيۆەرسيتەتتە مۇنايشى ماماندىعىندا وقىپ جۇرگەن سەرىك 2 000 جىلى «ارال تەڭىزى» قوعامدىق بىرلەستىگىنە ەرىكتى رەتىندە تىركەلەدى. وسى قوردىڭ ءتۇرلى جوبالارىنا قاتىسا ءجۇرىپ, ءوڭىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن بەس ساۋساقتاي ءبىلىپ العان.
«ارالعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان قاراپايىم تۋريستەردەن باستاپ دەرەكتى فيلمدەر, ارت-جوبا ءتۇسىرۋشى شەتەلدىك جۋرناليستەر مەن فوتوگرافتارعا ارال وڭىرىندە تۋر ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسامىن», دەيدى ول «ەگەمەن قازاقستان» تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا. سەرىكتىڭ مىندەتى جىل سايىن ارالعا كەلەتىن تۋريستەردى كۇتىپ الۋ, شىعارىپ سالۋ, قوناقۇيگە ورنالاستىرۋ, تەڭىزگە, بالىقشى اۋىلدارعا ساياحات (دجيپ-تۋر) ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەسۋ. ءتىپتى ىڭعايىنا قاراي اۋدارماشى دا, كولىك جۇرگىزۋشى دە بولا بەرەدى. ءبىر باسىنا جەتەتىن كاسىبي بىلىكتىلىگىن ەسكەرگەن كوپتەگەن قازاقستاندىق تۋريستىك فيرمالار سەرىكپەن كەلىسىمشارت نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. ال ول اعىلشىن ءتىلىن قازاق-تۇرىك ليتسەيىندە وقىپ ءجۇرىپ جەتىك مەڭگەرىپ العان.
سەرىك دۇيسەنباەۆ (وڭ جاقتا) فرانتسيالىق Canal+ كومپانياسىنىڭ جۋرناليسىمەن, 2007 جىلاڭگىمەلەسە كەلە سەرىكتىڭ ءسوز لامىنەن ۇققانىمىز شەتەلدىك تۋريستەردى كوبىنە ارال تەڭىزىنىڭ شاقىرىمدارعا سوزىلىپ جاتقان ءتىلىم-ءتىلىم تابانى مەن الىپ كەمەلەر قىزىقتىراتىن كورىنەدى. ويتكەنى تۋريستەر ءۇشىن كەمەلەر «بەيىتىنە» بارار جولداعى اقشاڭداق تەڭىز تابانى ارقىلى اقەسپە, قاراساندىق سەكىلدى جوتالاردى باسىپ ءوتىپ ءۇيىر-ءۇيىر تۇيەلەر مەن بالىقشىلارعا جولىعۋدىڭ ايىرىقشا اسەرى بولسا كەرەك. ال شەتەلدىك تۋريستەر نەلىكتەن ءدال وسى ماڭعا ءۇيىر كەلەدى دەسەڭىز, ونىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى «Lonely Planet/ Central Asia» جانە «Bradt Travel Guides» سياقتى تانىمال جولسەرىك كىتاپتارىنا ارال اۋدانىنداعى «كەمەلەر بەيىتى» (ship cemetery) ارنايى تۋريستىك نىسان بولىپ ەنگىزىلگەن. بۇل باسىلىمداردىڭ جۋرناليستەرى ءار ءتورت جىل سايىن كورسەتىلگەن باعىت بويىنشا بارلىق نىسانداردى ارالاپ, دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ وتىرادى. سونداي-اق تەك ساياحات ورىندارى عانا ەمەس, قوناقۇيلەر, مۇراجاي, دəمحانالار تۋرالى تولىق مəلىمەتتەر دە جاڭارتىلاتىن بولىپ شىقتى.
«ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا ايماقتا ۇلكەندى-كىشىلى 30-دىڭ ۇستىندە كەمە بولدى. ارال اۋدانىنىڭ 100 جىلدىعى كەزىندە اكىمشىلىك 4 قايىقتى قالاعا سۇيرەپ اپارىپ اشىق مۋزەي ەتىپ قويدى», دەپ ەسكە العان سەرىك سوڭعى جىلدارى كەمەلەردىڭ جەكە ادامدار تاراپىنان تولىقتاي كەسىلىپ, جويىلىپ كەتكەنىن ايتادى. اسىرەسە ءتۇستى مەتالل مەن قارا تەمىر وتكىزۋ قىزىپ تۇرعان شاقتا كەمە قاڭقالارى تەمىر-تەرسەك ىزدەگەن جۇرتقا تەگىن ولجاعا اينالعان. وسى قارقىنىنان جاڭىلماعان تەمىر وتكىزۋشىلەر 2015 جىلعا دەيىن ارالدان 69 شاقىرىم جەردەگى جالاڭاش اۋىلىنداعى 12, شىعاناقتاعى ون شاقتى كەمەنى تۇگەل بۇتاسا كەرەك. سەرىكتىڭ ەسەبىنشە بۇگىندە سول وتىز كەمەدەن ءتورت-اق كەمە قالعان, ونىڭ ءوزى جارىم-جارتىلاي كەسىلگەن كۇيىندە قاراۋسىز جاتىر.
ارال, جالاڭاش اۋىلى. فوتو: aralsea.kzماسەلەن, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال اۋدانىنا قاراستى اقەسپە اۋىلى قالادان باتىسقا قاراي 88 شاقىرىمدا ورنالاسقان. ارال تەڭىزىنىڭ اڭعارىنداعى بۋتاكوۆ شىعاناعىنىڭ باتىس جاعىندا الىپ تانكەر جاتىر. وسى ارقىلى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە حيميالىق-باكتەريالىق قارۋدىڭ سىناق الاڭى بولعان ۆوزروجدەنيە ارالىنا جانار-جاعارماي تاسىمالدانعان. جاپپاي «تەمىر وتكىزۋ» ترەندى كەزىندە بۇل كەمەنىڭ دە ساۋ تامتىعى قالماعان.
ارال اۋدانى, اقەسپە اۋىلى. فوتو: دەنيس فرانتسۋزوۆكەزىندە BBC, CNN, Voice of America سياقتى تانىمال مەديا كومپانيالار مەن اۋەسقوي فيلم تۇسىرۋشىلەر, فوتوگرافتاردىڭ, «Pink Floyd» باستاعان مۋزىكانتتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعان دا وسى كەمەلەر ەدى. ال تەڭىزدىڭ ارعى بەتىن جاعالاپ وتىرعان وزبەكستان بۇل ماسەلەگە كەلگەندە پىسىقتىق تانىتىپ ۇلگەرىپتى. بۇرىن پورت بولعان مويناق قالاسى ماڭىنداعى تەڭىز تابانىندا قالعان 11 كەمەنى جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ءوز قاراۋىنا العان. ونىمەن قويماي كەمەلەردىڭ ارقايسىسىنا ات قويىپ, ايدار تاعىپ ءوڭىردىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا قولايلى نىسان رەتىندە اسپەتتەپ وتىر.
ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرى اتاقتى Pink Floyd روك-گرۋپپاسىنىڭ «The Endless River» (سارقىلمايتىن وزەن) اتتى جاڭا البومىنا ارقاۋ بولدى. كليپ يۋتۋب كانالىندا 14 ميلليونعا جۋىق رەت قارالعان.«شەتەلدىكتەر ءۇشىن ەسكى ايلاقتا تۇرعان كەمەلەر قايتا بويالعان ەسكەرتكىش قانا. تەڭىز تابانىندا قالعان كەمەلەردىڭ اسەرى ەرەكشە, تاريحي ماڭىزى دا زور», دەگەن سەرىك ايماقتاعى ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن كەمەلەردىڭ تاپتىرمايتىن تۋريستىك نىسان ەكەنىن ايتادى. ال جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ مالىمەتىنشە, ارال تەڭىزى مەن قامباش كولى اۋدان كولەمىندە تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىنا زور مۇمكىندىك تۋعىزىپ كەلەدى. 2016 جىلى جازعى ماۋسىمدا «قامباش» دەمالىس ايماعىندا 70 مىڭنان استام ادام دەمالعان بولسا, 2017 جىلى بۇل كورسەتكىش 20-25 پايىزعا وسكەن.
قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىن قامتىعان ارال تەڭىزى ءبىر كەزدەرى الەمدە تۇزدىلىعى جوعارى ءتورتىنشى تەڭىز سانالاتىن. الايدا ستالين ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىن ءىرى ماقتا پلانتاتسياسىنا اينالدىرۋ جايلى شەشىم قابىلداعاننان كەيىن-اق جاعداي كۇرت وزگەرىپ سالا بەرگەنى بارشاعا بەلگىلى. كەڭەستىك باسشىلار ءامۋداريا مەن سىرداريادان ءشول دالاعا سۋ تارتۋ ءۇشىن قولمەن مىڭداعان شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان ارىق قازدىرىپ, ارنالى قوس وزەندى شارۋاشىلىق ماقساتقا بۇرىپ اكەتتى. وسىلايشا تارتىلعان ايدىندى سۋ قويناۋىنداعى مىڭداعان قازىناسىمەن بىرگە قۇمعا سىڭە بەردى. وڭىردەگى 17 بالىق كولحوزى, 10 بالىق وڭدەيتىن زاۋىت جانە 2 بالىق كومبيناتى تۇگەلگە جۋىق جابىلدى. سۋدى ىسىراپسىز پايدالانۋدىڭ سوڭى ارال تەڭىزىن قانداي ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراتقانىن ءوزىڭىز-اق باعامداي بەرىڭىز. ءدال وسى سەبەپتى دە اڭىزدىڭ اقىرىنا اينالعان ارال الەم جۇرتشىلىعىنىڭ ەڭ ءبىر اياۋلى دۇنيەسىنە اينالدى ەمەس پە. «ارال تاعدىرى – ادام تاعدىرى» دەگەن ۇرانمەن تەڭىزدى قۇتقارۋ باعىتىندا باتىل دا جوسپارلى تۇردە قانشاما جۇمىس اتقارىلىپ جاتقاندا ساۋدىراعان سۇيەگى عانا قالعان كەمەلەردى قالاي عانا قاپەرىمىزدەن شىعارىپ الدىق ەكەن؟ توت باسقان كەمەلەردى جەل شايقاپ, كۇنگە قاڭسىپ جاتقان ىسكە العىسىز تەمىر عانا دەپ ويلاساق, وڭباي قاتەلەسكەن بولار ەدىك. ماڭ دالانىڭ توسىندە باۋىرلاي سۇلاپ جاتقان كەمەلەر بار قايعىسىن ىشىنە جيىپ قانا جاتقان جوق, باسىنان بۇل-بۇل ۇشقان داۋرەنىن قوسا جوقتاپ جاتىر. ولار – ارالعا جاسالعان قياناتتىڭ, تابيعات دۇنيەسىنە جاسالعان قاسىرەت سيمۆولىنىڭ ناق ءوزى.
P. S. حالىقارالىق تۋريزم كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىندا شەشۋشى سالاعا اينالعاندىقتان, تۋريستىك قىزمەت بارعان سايىن سۇرانىسقا يە بولىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە بىرەگەي تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرى ارقىلى قازاقستان رەكرەاتسيالىق تۋريستىك رەسۋرستاردىڭ وتە ۇلكەن پوتەنتسيالىنا يە ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ارال وڭىرىندەگى تۋريستىك رەسۋرستاردى تۇگەندەپ, تۋريزم يندۋسترياسىن بىرجولعا قويۋ كەرەكتىگىن ەسكەرگەن كۇندە, «كەمەلەر بەيىتى» اۋماعىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قۇبىلىس رەتىندەگى ءمانى ارتا تۇسەرى ءسوزسىز.
ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»