ەل ەكونوميكاسىنىڭ يممۋنيتەتى كۇشەيىپ كەلەدى

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى­نىڭ ماماندارى بۇل قۇبىلىس­تى ەكونوميكانىڭ ىشكى يممۋنيتەتىنىڭ نىعايۋى دەپ باعالايدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, وسى كورسەتكىش ەكونوميكانىڭ اناعۇرلىم تۇراقتى ءارى ءبىر عانا سەكتورعا تاۋەلدىلىگىنىڭ ازايىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. شىن مانىندە بۇل ماڭىزدى قۇرىلىمدىق وزگەرىستى بىلدىرەدى. ءبىر كەزدەرى مۇناي نەگىزگى درايۆەر بولسا, بۇگىندە ءوسىم ىشكى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك, ءوندىرىس پەن لوگيستيكا ەسەبىنەن ارتىپ كەلەدى.

«مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ قور­جىنى دا تولا تۇسكەن. ماسەلەن, قاڭ­تار-ناۋرىز ايلارىندا بيۋدجەت تۇسىم­­دەرى ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەردى ەسەپتەمەگەننىڭ وزىندە جوسپارلى دەڭگەيدەن 104,3 پايىزعا ورىندالدى. جالپى ءتۇسىم 6,4 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا ارتقان. اسىرەسە سالىق تۇسىمدەرىنىڭ 20 پايىزعا جەتۋى, سالىقتىق-كەدەن­دىك اكىمشىلەندىرۋدى رەتكە كەلتىرۋ ار­قىلى قوسىمشا 137,6 ملرد تەڭگە­نىڭ قازى­ناعا قۇيىلۋى – ۇلكەن جەتىس­تىك. بۇل جەردە تەك باقىلاۋ ەمەس, سەرۆيس­تىك جۇيەگە كوشۋدىڭ دە سەپتىگى ءتيدى. ماسە­­لەن, «حالىق ەسەپشىسى» اكتسياسى 47 مىڭ­­نان استام سالىق تولەۋشىنى قامتى­سا, 348 مىڭ ازاماتتىڭ ەڭبەگى زاڭداس­تىرى­لىپ, ناتيجەسىندە, بيزنەس سۋبەك­تىلەرى­نىڭ سانى 2,7 ملن-عا جەتكەن», دەيدى مينيستر­لىك بىزگە بەرگەن ارنايى جاۋابىندا.

ەكونوميست ايبار ولجاەۆ بۇل ۇدەرىستىڭ تاريحي ماڭىزى بار ەكەنىن ءارى ەلىمىزدىڭ قۇرىلىمدىق ترانسفورماتسيانى اياقتاۋعا جاقىن ەكەنىن العا تارتادى. ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنا سۇيەنسەك, بيىل ءبىرىنشى توقساندا تەڭىزدەگى اپات پەن كقك (كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى) جۇيەسىنە جاسالعان شابۋىلداردان مۇناي ءوندىرىسى 19,8 پايىزعا, گاز ءوندىرۋ 15,1 پايىزعا قىسقارعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, تاۋ-كەن ونەركاسىبى سەكتورى 11,4 پا­يىز تومەندەگەن. بۇرىنعى كلاسسيكالىق پاراديگمادا مۇنداي كەزدە مۇنايعا بايلانعان ەكونوميكامىز اۆتوماتتى تۇردە قۇلدىراۋعا ءتيىس ەدى. ال ەندى كەرىسىنشە, ءبىرىنشى توقسانداعى ىشكى جالپى ءونىم 3 پايىزدىق ءوسىم كورسەتىپ وتىر.

 «ەندىگى ءوسۋ بۇرىنعىداي مۇناي نەمەسە تاۋ-كەن سەكتورىنان ەمەس, وڭدەۋ ونەركاسىبى, كولىك, قۇرىلىس, ساۋ­دا جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارى­نىڭ ەسەبىنەن قالىپتاساتىن بولعان. دەمەك, ەكونوميكا سىرتقى قى­سىم­دار ءجۇرىپ جاتسا دا ىشكى سالالار ارقىلى دامۋىن توقتاتپايدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ يممۋ­نيتەتى كۇشەيىپ كەلە جاتىر. ۇزاق­مەرزىمدى ۇردىستەرگە ۇڭىلسەك, كەيىنگى ون جىلدا ءىجو قۇرىلىمىنداعى مۇناي سەكتورىنىڭ ۇلەسى ەكى ەسەگە جۋىق قىسقارىپ, 2010 جىلعى 16,5 پايىز­دان 2024 جىلى 8,1 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. بۇل رەتتە وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى 12,7 پايىزعا دەيىن ءوسىپ, ەكىنشى جىل قاتارىنان تاۋ-كەن سەكتورىنان اسىپ ءتۇستى. تۇسىنگەن ادامعا بۇل – جاي عانا سان ەمەس, ەلدە جاڭا ەكونوميكالىق ارحيتەكتۋرانىڭ جاسالىپ جاتقانىنىڭ نىشانى. ەكىنشى توقساندا ەكونوميكانىڭ ءوسۋى كۇرت جوعارىلايدى. سەبەبى ەندى مۇنايسىز 3 پايىزدىق وسىمگە مۇناي فاكتورى قوسىلاتىنى انىق. وسى توقساندا مۇناي ءوندىرۋ قارقىنى تولىق قالپىنا كەلدى ءارى ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق ماركالار – CPC Blend پەن KEBCO سورتتارىنىڭ باعاسى قاتتى قىمباتتاپ كەتتى. ونىڭ اسەرى ەندى سەزىلەدى. سوندىقتان بيىل ءبىزدىڭ ءوسىم 5 پايىزدان كەم شىقپاۋعا ءتيىس», دەپ ءتۇسىندىردى ەكونوميست.

ال ناقتى سەكتورداعى ءوسىم 2,1 پايىزدى, ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسى 3,7 پايىزدى قۇرادى. بۇل بيزنەس پەن قوعام ءۇشىن ء«بىز تەك مۇنايعا تەلمىرىپ وتىرعان جوقپىز» دەگەن ماڭىزدى بەلگى. وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى ءوسىم ءتىپتى تاڭعالدىرارلىق: جىل باسىندا 5,9 پايىز بولسا, ناۋرىز قورىتىندىسىندا 8,5 پايىزعا دەيىن جەدەلدەگەن. بۇل سەرپىن 18 وڭىردە بىردەي بايقالىپ وتىر. اسىرەسە ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ 21,9 پايىزعا ءوسۋى – ناعىز يندۋستريالىق سەرپىلىس. ونىڭ ىشىندە اۆتوموبيل جاساۋ – 29,6 پايىزعا, ەلەكتر جابدىقتارىن ءوندىرۋ 31,3 پايىزعا ۇلعايعان. 

«بىلىكتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, كومپونەنتتەرگە, لوگيستيكا مەن قىزمەتكە سۇرانىستى قالىپتاستىرۋ, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ سىندى سالالار ەكونوميكاعا ۇزاق اسەر ەتەدى. ماشينا جاساۋ جانە ونىمەن بايلانىستى سالالاردىڭ ۇلەسى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, ەكونوميكا شيكىزات مودەلىنەن سوعۇرلىم كۇشتى بولىپ, ءوزىنىڭ يندۋستريالىق بازاسىن قالىپتاستىرادى. وڭدەۋ سالاسىنداعى ءوسىم تەك ماشينامەن شەكتەلمەيدى: ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى – 12,6 پايىزعا, سۋسىندار – 10 پايىزعا, قۇرىلىس ماتەريالدارى – 37,1 پايىزعا, مەتالل بۇيىمدارى – 39,3 پايىزعا, فارماتسەۆتيكا 46 پايىزعا وسكەن. مۇنداي جان-جاقتى دامۋ ەكونوميكانى تۇراقتى ەتەدى. ياعني ءبىر سالا اقساسا, ەكىنشىسى دەمەپ جىبەرەتىن «تىرەك نۇكتەلەرى» كوبەيگەن», دەيدى ۇەم.

ينۆەستيتسيا ماسەلەسىندە دە بيزنەس بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 3,5 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, 6,4 پايىزعا ءوستى. ەڭ جاقسىسى – جەكە ينۆەستيتسيالار­دىڭ بىردەن 20,9 پايىزعا ارتۋى. بۇل دەگەنىمىز, كاسىپكەرلەر ەرتەڭگى كۇنگە سەنىممەن قاراپ, ءوز قارجىسىن وندىرىس­كە, ەنەرگەتيكاعا, اگرارلىق سەكتور مەن بايلانىس سالاسىنا باتىل قۇيىپ جاتىر دەگەن ءسوز. سونداي-اق قۇرىلىس جۇمىسى 14,8 پايىزعا ءوسىپ, 3,9 ملن شارشى مەتر باسپانا پايدالانۋعا بەرىلدى. وسى سالادا اباي, قاراعاندى وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسى كوش باستاپ تۇر. راس, مۇناي مەن گاز ءوندىرىسى ۋاقىتشا باسەڭدەگەن تۇستا وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنىڭ العا شىعۋى –  ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى بەلگىسى. دەگەنمەن ەكونومي­كالىق كورسەتكىشتەردىڭ جاقسارۋى مەن قاراپايىم حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى اراسىنداعى بايلانىس ءالى دە بولسا قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ نەگىزگى تاقى­رىبى بولىپ قالا بەرەدى.

ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقتىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكالىق ءارتاراپ­تاندىرۋ ساياساتى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ جاتقانىمەن ناقتى ناتيجەسىن كورۋگە ۋاقىت قاجەت.

«ەلىمىز ەكونوميكانى ءار­تاراپ­تاندىرۋ جولىندا, بىراق يندۋس­تريا­لىق مەملەكەت بولۋ ءۇشىن جوعا­رى قوسىلعان قۇندى ءوندىرىس, ياعني ماشينا جاساۋ, حيميا, IT (اقپا­راتتىق تەحنولوگيالار) سالاسى مەن ەكس­پورتتىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى قاجەت. ينۆەستيتسيا ءوسىمى نەگە حالىققا بىردەن سەزىلمەيدى دەگەن سۇراققا كەلسەك, ارينە, 21 پايىز ينۆەستيتسيا ءوسىمى – شىنىمەن دە مىقتى سيگنال. بىراق ونىڭ حالىق تابىسىنا اسەرى بىردەن بولمايدى. نەگە؟ وعان ۋاقىتتىڭ ءوزىنىڭ اسەرى بار. بۇگىن سالىنعان ينۆەستيتسيا تەك ارادا ءۇش جىل وتكەندە عانا ىسكە قوسىلاتىندىعىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. سونداي-اق جۇمىس ورىندارى مەن جالاقى ءوسىمى دە كەيىن كەلەتىندىگى بەلگىلى», دەيدى ساراپشى.

راسىندا دا, ينۆەستيتسيانىڭ تەك كولەمى عانا ەمەس, ونىڭ قاي سالاعا باعىتتالعانى ماڭىزدى. شيكىزات سەكتورىنا سالىنعان ءىرى كاپيتال بىردەن كوپ جۇمىس ورنىن اشپاۋى مۇمكىن, سوندىقتان تابىستىڭ ءادىل ءبولىنۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. سەبەبى ينۆەستيتسيا قۇرىلىمىنىڭ دا ماڭىزدىلىعى بار. ەگەر ينۆەستيتسيا شيكىزات سەكتورىنداعى ءىرى كاپيتال سىيىمدى جوبالارعا باعىتتالسا, ول كوپ جۇمىس ورنىن بىر­دەن اشپايدى. سونداي-اق تابىستىڭ تەڭ بولىنبەيتىنىن, ءىرى بيزنەستىڭ پايدا تاباتىنىن, بىراق ول اۆتوماتتى تۇردە حالىققا تارالمايتىنىن دا ەسكەرۋىمىز كەرەك.

«بۇعان قوسا, جالاقى ءوسىمى ينفليا­تسيانىڭ (باعانىڭ جالپى ءوسۋى) تاساسىندا قالىپ قويۋى مۇمكىن. نومينالدى تابىس وسسە دە ونى باعانىڭ ءوسۋى «جەپ قويادى», سودان كەيىن ادامدار جاع­دايدىڭ جاقسارعانىن سەزبەيدى. ماكرو­ەكونوميكالىق ءوسىم مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا ناقتى جۇيەلى ساياسات قاجەت. الشاقتىقتى قالاي ازايتۋعا بولادى؟ بۇل جەردە ناقتى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ بولۋى ماڭىزدى. الدىمەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت, ويتكەنى جوعارى جالاقى تەك ونىمدىلىك وسسە عانا كەلەدى. ەكىنشىدەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى كۇشەيتۋ كەرەك, بۇل – حالىق تابىسىنىڭ نەگىزگى كوزى. ينۆەستيتسيا ساپاسى دا وزگەرۋگە ءتيىس, ياعني تەك شيكىزات ەمەس, وڭدەۋ, IT, اگروونەركاسىپ سالالارىنا باسىمدىق بەرگەن ءجون. سونىمەن قاتار ءادىل ءبولۋ تەتىگى, پروگرەسسيۆتى سالىق ەلەمەنتتەرى مەن الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى ماڭىزدى. حالىق ءوسىمدى تەك باعا تۇراقتى بولعاندا عانا سەزىنەدى», دەپ ءتۇسىندىردى ب.ىسقاق.

جالپى, ەكونوميكالىق دامۋ باعىتىندا ايقىن قۇرىلىمدىق بەت­بۇرىس بايقالادى. بيىل العاشقى توقساندا كاپيتال ءداستۇرلى شيكىزات سەكتورىنان گورى وڭدەۋ ونەركاسىبىنە, ينفراقۇرىلىمعا, تەحنولوگيالىق سالالارعا قارقىندى قۇيىلا باس­تادى. ۇەم دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ينۆەستيتسيالىق اعىندار باعىتىنىڭ وزگەرۋى ەلدىڭ سىرتقى كۇيزەلىستەرگە توزىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى ءوسۋ مودەلىنە نەگىز قالاپ وتىر.

«كاپيتال ءوسىمنىڭ جاڭا نۇك­تەلەرىنە, ەنەرگەتيكادان باستاپ بايلانىس پەن اگروسەكتورعا دەيىن قۇيىلىپ جاتىر. ينۆەستيتسيالاردىڭ قۇرىلىمى ەكونوميكانىڭ ناقتى قايدا بارا جاتقانىن كورسەتەدى. ماسەلەن, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, گازبەن, جىلۋمەن جانە ىستىق سۋمەن جابدىقتاۋعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 2,5 ەسە, اقپارات پەن بايلانىسقا 2 ەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا 70,6 پايىزعا, ساۋداعا 28,2 پايىزعا, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە 21,6 پايىزعا ءوستى. ينۆەستيتسيالار تەك ءداستۇرلى سالالار­عا عانا ەمەس, ينفراقۇرىلىمعا, تسيفرلاندىرۋعا, قايتا وڭدەۋگە جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە بەلسەندى باعىتتالىپ جاتىر. كاپيتال ءبىر باعىتتا شوعىرلانۋدىڭ ورنىنا ءارتۇرلى سەكتورلارعا قۇيىلاتىن زاماناۋي ءارى ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكا وسىلاي قالىپتاسادى», دەلىنگەن مينيسترلىك اقپاراتىندا.

سىرتقى ساۋدا اينالىمىندا دا ەكسپورتتىڭ ساپالىق دەڭگەيى كوتەرىل­گەن. قاڭتار-اقپان ايلارىندا ساۋدا اينالىمى 21,7 ملرد دوللاردى قۇراپ, 11,3 پايىزعا وسكەن. ەكسپورت 12 ملرد دوللارعا جەتسە, ونىڭ ىشىندە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى 24,4 پايىزعا ارتىپ, 4,5 ملرد دوللاردى قۇرادى. مۇنداعى ەڭ ماڭىزدى بەلگى – وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ جەدەل ءوسۋى. بۇل ەلىمىزدىڭ تەك شيكىزاتتى عانا ەمەس, قوسىلعان قۇنى جوعارى (وڭدەۋ دەڭگەيى تەرەڭ) ونىمدەردى دە سىرتقى نارىققا شىعارىپ جاتقانىن كورسەتەدى. مۇنداي ءۇردىس ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى. وڭدەلگەن ەكسپورتتىڭ ۇلەسى ارتقان سايىن ەلدىڭ تۇراقتى ءوسۋ مودەلىندەگى پوزيتسياسى كۇشەيىپ, سىرتقى نارىقتاعى باعا اۋىتقۋلارىنا تاۋەلدىلىگى ازايا بەرەدى.