جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت زيالىلارى سياقتى بۇگىنگە دەيىن تالاي وكىنۋمەن كەلدىك. ولار «اي,قاپ!» دەپ قىنجىلۋىمىزدىڭ سوڭى بولسىنشى دەگەن ويمەن «ايقاپ» جۋرنالىن شىعارعان ەدى. بىراق ارادا ءبىر عاسىر وتسە دە, وتكەننەن ساباق الماي كەلەمىز. قايدا دا بىتپەيتىن قاتەلىك. سونىڭ ىشىندە سىننان ارىلمايتىن ءبىلىم سالاسى دا بار.
ءبىر جىل بۇرىن وقۋشىلاردىڭ ءپان وليمپياداسى ەلىمىزدە ءبىر كۇندە بولماي, وڭىرلەردە ەكى كۇنگە ءبولىنىپ ءوتتى. ءسويتىپ, ءبىرىنشى تۋردىڭ ماتەريالدارىن ءبىلىم سايىسى ەرتەسىنە وتەتىن جەرلەر ينتەرنەتتەن ءبىلىپ وتىردى. بيىل سول قاتەلىك تۇزەتىلىپ, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق جەرىندە دەرلىك ءبىر ۋاقىتتا بولعانىنا قۋاندىم. دەگەنمەن, ەڭ دۇرىسى, وليمپيادا تاپسىرمالارىنىڭ ءۇش-ءتورت نۇسقاسىن دايىنداۋ. ناعىز شىنايىلىق سوندا عانا بولادى. ياعني, ءپان وليمپياداسى وبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن بۇرىن, نە كەيىن وتكەن وبلىستاردىڭ ماتەريالدارى ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتە المايدى.
2016 جىلى ءبىزدىڭ اۋداندا وقۋشىلاردى وليمپياداعا الىپ كەلە جاتقان كولىك جولدان تايىپ, ايتەۋىر, ارتى جاقسى بولعان ەدى. بىلتىر ءبىلىم ءبولىمى سودان ساقتانىپ, وليمپيادانىڭ ەكى كەزەڭىن دە ءبىر كۇندە وتكىزدى. بىراق, وليمپيادانى ءبىر كۇن كەش باستاعاندىقتان وقۋشىلار عالامتوردان ءى تۋردىڭ جاۋابىن ءبىلىپ الىپتى. بۇيتەتىن بولعاسىن كەشىكتىرمەي, بۇكىل ەلدەگىدەي ءبىر مەزگىلدە باستاۋ كەرەك ەمەس پە؟! ەكى كەزەڭدى بىردەي وتكىزۋ وقۋشىلارعا سالماق تۇسىرەدى. ءبىر كۇندە ەكى تۋردىڭ تاپسىرمالارىن تەكسەرىپ شىعۋ دا قيىن. اسىرەسە, ءى تۋردى تارازىلاۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. كەيبىر دەڭگەيلەس جۇمىستاردى مۇقيات تالداي ءتۇسۋ قاجەت. كوميسسيا توراعاسىنىڭ بارلىق جۇمىستاردى ءبىر قاراپ وتۋىنە تاعى ۋاقىت كەرەك. قالاي دەگەنمەن دە اسىعىستىق جاقسىلىققا اپارمايدى. قىسقاسى, ەكى تۋردى ەكى كۇندە وتكىزۋ جوعارىدان دۇرىس ويلاستىرىلعان.
وتكەن جىلدان بەرى قۇقىق نەگىزدەرى پانىنەن اۋداندىق وليمپيادادا كوميسسيا توراعاسى بولىپ كەلەمىن. سوندا بايقاعانىم, بيىلعى ماتەريالدار بۇرىنعىدان ءبىراز جەڭىل كورىندى. ارينە, وليمپيادانىڭ تاپسىرمالارى اسا جەڭىل بولسىن دەپ وتىرعان جوقپىن. قازىرگى كەزدە مەكتەپتە «قۇقىق نەگىزدەرى» ءپانى جەكە وقىتىلمايدى. «ادام. قوعام. قۇقىق» دەگەن ءپان 9-10-سىنىپتاردا 9 ساعات, 11-سىنىپتا 5 ساعات قانا وقىتىلادى. سول تاقىرىپتاردىڭ ءوزى از وزگەرىستەرمەن قايتالانىپ بەرىلەدى. سوندىقتان ءبىرىنشى تۋردىڭ تاپسىرمالارى كۇردەلى بولماسا دەيمىن.
«قازاقستان تاريحى» پانىنەن 11-سىنىپتا ءبىرىنشى كەزەڭدە «قالا مادەنيەتى, ارحەولوگيا مەن ونەر» دەگەن تاقىرىپ بولدى. نەگىزى ارحەولوگيا ەمەس, ارحيتەكتۋرا بولۋى كەرەك ەدى. وقۋشىلار سولاي دەپ, دۇرىسىن جازدى دا. 9-سىنىپتىڭ ەكىنشى كەزەڭنىڭ باسقاتىرعىشىندا شىم-شىتىرىق ارالاسىپ كەتكەن ارىپتەردىڭ ىشىنەن ءبىر ارتىق ءارىپتى الىپ تاستاپ, تاريحي تۇلعالاردىڭ اتىن, نە تەگىن تابۋ كەرەك بولاتىن. وقۋشىلاردىڭ دەنى بىلە تۇرا قاتەلەسىپتى. ويتكەنى, ورىندالۋ شارتى قازاقشا بولعانمەن, تاپسىرمانىڭ ءوزى ورىسشا نۇسقاسىمەن بەرىلىپتى. قۇزىرەتتى كىسىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قايدا سوندا؟ باسقاتىرعىشتى قۇراستىرۋشىلار مۇنى نەگە ويلامايدى؟ الدە ادەيى وقۋشىلاردىڭ «باسىن قاتىرعىسى» كەلگەن بە؟! نەگە اينالىپ كەلگەندە وقۋشىلار زالال كورۋى ءتيىس؟!
وليمپيادا – ناعىز بىلىمدىلەردىڭ سايىسى. دەمەك, قازىلار وزىنە ارتىلار سەنىمدى سەزىنۋى ءتيىس. سونى كەيبىرىمىز تولىق ءتۇسىنىپ جۇرمەگەن سياقتىمىز. بىردە وزىمنەن كىشى ءبىر ءىنىم مىنانى ايتتى.
وقۋشى كەزىندە اۋداندىق وليمپياداعا قاتىسقانىندا كوميسسيا قۇرامىنداعى جەتەكشىسى «سالدەن كەيىن سىرتقا سۇران», دەيدى ەكەن. سوسىن جاۋاپ جازىلعان پاراقتى بەرەتىن بولسا كەرەك. وقۋشىلار بىلتىرعى اۋداندىق وليمپيادادا دا ءبىر ماتەماتيكتىڭ وقۋشىسىنا «كومەگىنىڭ» بايقالىپ قالعانىن اڭگىمەلەدى. بۇلاي ەتسەك, جاس ۇرپاقتى جولدان تايدىرىپ, وتىرىككە ۇيرەتەمىز. شىنايى ءبىلىمدى جاستىڭ تاۋىن شاعىپ, تالابىن قايتارامىز. سوندا نە ءۇشىن؟ كەم كۇنگى ماقتان ءۇشىن بە؟ ارزان اتاق ءۇشىن بە؟
جارىقتىق شاكىرتتەرىنە «نە ىستەسەڭىزدەر دە تازا قولمەن ىستەڭىزدەر», دەپ ءار ساباعىنىڭ الدىندا قولىن جۋاتىن ىبىراي اتامىز ەرىكسىز ەسىمە تۇسەدى. ى. التىنسارين 1864 جىلى مەكتەپ اشتى. سول جاڭالىقتى ورىس دوستارىنا قۋانا حابارلاعان حاتىندا جاس ۇرپاقتىڭ پاراقور, وتىرىكشى بولىپ وسپەۋى ءۇشىن العاشقى كۇننەن يماندىلىق پەن ادامگەرشىلىك تاربيەسىنە باسا كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن جازعان. بۇل كەزدە ىبىراي 23 جاستا عانا بولعان. ال, ءبىز نە ىستەپ ءجۇرمىز؟ ويلانايىق...
سەرىك زياتوۆ, بۇلان ورتا مەكتەبى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى
باتىس قازاقستان وبلىسى, سىرىم اۋدانى
ويناتىپ وتىرىپ ويلانتۋبۇگىنگى جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ تالابى بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتىن جەتىلدىرۋ, وزىندىك ىسكەرلىك قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋ, زامان تالابىنا ساي ويلاۋ جۇيەسىن جۇيرىك ەتىپ تاربيەلەۋ ەكەنى بەلگىلى. وسى رەتتە بالانى دامىتۋدا ويىننىڭ, كادۋىلگى بالالار ويىنىنىڭ اسەرى مول ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
بۇل جوبادا ويىن بالالىق شاقتىڭ تابيعي سەرىگى, قۋانىش سەزىمىنىڭ قاينار كوزى بولعاندىقتان جاڭا تەحنولوگيالاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازىرگى زامان تالابىنا ساي وزەكتى ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ وتىر. ياعني, بالا اينالانى باقىلاعاندا كورگەن, تانىعان جانە قابىلداعان دۇنيەلەرىن ويىن ارقىلى بەينەلەپ كورسەتەدى. سوندىقتان كۇندەگى كوزقاراس بويىنشا بالا ويىنىن اشەيىن ءبىر ەرمەك دەپ ۇعىنباعان ءجون. ويىن – بالا ءۇشىن تولايىم ەڭبەك ءارى ۇزدىكسىز وقۋ. ويتكەنى سىرتقى دۇنيەدەن قابىلداعان بىلىمدىك ۇعىمدار ويىن ناتيجەسىمەن تياناقتالىپ, تۇراقتى ادەتكە اينالادى. بالاعا ويىن ارقىلى بەرىلگەن ءبىلىم مەن ءتالىم-تاربيە دامىتۋشىلىق مانگە يە بولىپ, جەكە تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتەدى.
ويىنمەن بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ ماڭىزىن جوعارى باعالاعان كورنەكتى پەداگوگ انتون ماكارەنكو «ەرەسەك ادام ءۇشىن ەڭبەكتىڭ, جۇمىستىڭ جانە قىزمەتتىڭ ماڭىزى قانداي بولسا, بالا ومىرىندە ويىننىڭ ماڭىزى سونداي زور» دەيدى. سوندىقتان كەلەشەك قايراتكەردى تاربيەلەۋدى ەڭ الدىمەن ويىننان باستاعان ءلازىم. ويىن ارقىلى وقۋشىنى ءبىلىم الۋعا, وقۋعا قىزىقتىرۋعا, وسىلايشا, جەكە تۇلعانىڭ دامۋىن قالىپتاستىرۋعا بولادى. ويىن بارىسىندا بالالاردىڭ ءبىلىمى تەرەڭدەي تۇسەدى, جاڭا ءادىس-ءتاسىلدى, جاڭا ءبىلىمدى يگەرەدى. ويىندا بالالار ءار نارسەگە جاقسى زەيىن قويادى جانە كوبىرەك ەسىندە ساقتايدى. بالالار ويىن ۇستىندە العا قويعان ماقساتىنا تەز جەتەدى. سوندىقتان ويىن ارقىلى بەرىلگەن بىلىمنەن بالا تۇسىنىگىنە, جەكە باستىڭ دامۋىنا جانە بالانىڭ پسيحيكالىق دامۋىنا ويىننىڭ اسەرىن جانە الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناس مەكتەبى ەكەنىن باعامداۋعا بولادى.
ويىن ارقىلى بالانىڭ سوزدىك قورىن دامىتۋدا اۋىزشا سويلەۋ ماشىعى وزگەرەدى, تانىم بەلسەندىلىگى قالىپتاسىپ, اقىل-وي پروتسەسى جەتىلەدى, ءتۇرلى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرەدى. ءارتۇرلى ويىنداردى ۇيىمداستىرا وتىرىپ, بالالاردى ءبىر-بىرىنە دەگەن قايىرىمدىلىق, مەيىرىمدىلىك, دوستىق, باۋىرمالدىق, ورتانى سىيلاۋ سەزىمدەرىنە تاربيەلەۋگە بولادى. سونداي-اق كىمدە-كىم بالانىڭ تىلدىك قابىلەتىن دامىتقىسى كەلسە, ەڭ الدىمەن ونىڭ ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋى ءتيىس. بۇدان تۇيەرىمىز ويىنعا تالپىنىپ تۇرعان بالانى تىيا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. كەرىسىنشە, بالا ويىنىن مازمۇندى ۇيىمداستىرۋ جاقتارىن ويلاستىرعان ابزال.
ساۋلە سماشوۆا, №1 زاتوبول ورتا مەكتەبى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى
قوستاناي وبلىسى, قوستاناي اۋدانى