پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى ءاربىر جاڭا كىتاپتى كوز توقتاتا وقىپ, كەرەك-اۋ دەگەن تۇستارىن بەلگىلەپ قوياتىن عادەتىم بار. ال مىنا ەڭبەكتىڭ ءجونى مۇلدەم بولەك ەكەن.
ەلىمىزدىڭ سوڭعى 26 جىلدا وتكەن تۇتاس داۋىرگە جۇك بولارلىق شەجىرەسىن, قۇبىلىستار مەن وقيعالاردى اعا ۇرپاق جاقسى سەزىنەدى. ءاربىر شىندىق سالىستىرۋدان كورىنەدى. ءبىز شيرەك عاسىر بۇرىن عانا, كەڭەستىك دەپ اتالعان قوعامدىق فورماتسيا داۋىرىندە تۋىپ-وسكەندەرمىز. قازىرگى ۇرپاق ءوتىپ جاتقان ۋاقىتقا ەنجار قارامايدى, باعاسىن بىلەدى. كەلەشەك جوسپارلارىن كەشەگى كۇننىڭ بەزبەنىمەن ولشەيدى. تاريحي ەڭبەك وتكەنىمىز, بۇگىنىمىز, كەلەشەگىمىز جايلى تەرەڭ ويلارعا جەتەلەيدى.
ادام ۇمىتپەن العا قارايدى. ءومىر بولعان سوڭ ۇنەمى داڭعىل بولمايتىنى, «اتتەگەن-اي» دەگىزەتىن قيىن اسۋ-بەلدەرى كەزدەسەتىنى زاڭدىلىق. ەلباسى شەرتكەن جىلناما وتانداستارىمدى بايسالدى ويعا باستاپ, وتكەن ءومىردىڭ ساباقتارىن زەردەلەۋگە ۇمتىلدىرادى. وسى ارادا مىنا ءبىر اقيقاتقا نازار اۋدارعىم كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى ايتقانداي: «تاريح دەگەنىمىز تەك وتكەننىڭ عانا ساباعى ەمەس. ول ەداۋىر دəرەجەدە بولاشاقتىڭ دا كورىنىسى» («تاريح تولقىنىندا», 126-بەت). دەمەك ءبىزدىڭ تاريحىمىز قولىمىزدان نە كەلەتىنىن, جاقسىدان ۇيرەنىپ, جاماننان جيرەنە الاتىن سەرگەك, ايقىن ماقسات جولىندا تابان تىرەي الاتىن جىگەرلى قاۋىم ەكەنىمىزدى دالەلدەپ بەردى.
كىتاپتىڭ ء«بىرىنشى كەزەڭ» دەپ اتالاتىن تاراۋىنداعى «قازاقستان يادرولىق سىناق الاڭىن جاپقان الەمدەگى ءبىرىنشى ەل بولدى. سول ارقىلى ۇلت گەنوفوندىنا تونگەن قاۋىپكە توسقاۋىل قويدى» دەگەن جولدار مەنى ەرەكشە تولقىتتى. سەبەبى... وسىدان 68 جىل بۇرىن قاراعاندى, پاۆلودار جانە سەمەي وبلىستارى توعىسقان دەگەلەڭگە ۇرىمتال تۇستا ورنالاسقان «قىزىل تۋ» كولحوزى قىرمانىنىڭ باسىندا مەكتەپ ءۇشىن ۋاقىتشا تىگىلگەن قوڭىرشا كيىز ۇيگە, ءبىرىنشى كلاسقا بارعانىم ەسىمدە. كۇزدىڭ سالقىنى مەن سىبىرلەگەن جاۋىنى ارالاسقان جۇدەۋ كۇن ەدى. كۇزەكتەگى جابىرقاڭقى اۋىلدىڭ ءيتى ۇرمەيدى, بۇزاۋى موڭىرەمەيدى. حالىق قارالى. ءبىر جۇما بۇرىن بولاشاق وقۋشى رەتىندە ءبىزدى جيناپ الىپ, ء«بىرىنشى قىركۇيەك كۇنى كەلەسىڭدەر, مىناۋ داپتەر, كىتاپتارىڭ» دەپ جارقىلداپ تۇرعان مۇعيىن مۇعالىم كوڭىلسىز. كەشە عانا ءيتتى ۇلىتىپ, سيىردى موڭىرەتكەن, تۇيەنى بوزداتىپ, جىلقىنى كىسىنەتىپ, شىعىسقا قاراپ, جەر تارپىتقان, گۇرسىلى مەن گۋىلى ارالاس دىبىس بەرىپ, اسپاننان كورىنگەن قاپ-قارا قۇبىجىق تۇنەرە ءتونىپ بارىپ, تاراعان نە ەكەنىن ول دا بىلمەيدى, باسقالار دا بىلمەيدى. ءبىز, بالالار جاعى, بولسا, بولماسا... سول كۇنى وقۋعا كىرگەندەردىڭ اراسىنان قازىر ءتىرى قالعانى – مەن جانە قاراعاندىلىق اتاقتى دارىگەر وتان ماقىش ۇلى ەكەۋمىز عانا. باسقالارى باقيلىق بولعان. كوبى جاستاي كەتكەن. ايتپاعىم, سول 1949 جىلعى 29 تامىزدا جارىلعان العاشقى اتوم بومباسىنىڭ داۋىسىن ەستىپ, «ساڭىراۋقۇلاعىن» كورگەنىم.
پوليگوننىڭ ءدال ىرگەسىندەگى ءبىزدىڭ ارقالىق, ەدىرەي, ايرىق اتالاتىن اۋىلداردىڭ بۇدان كەيىن ءبىر كەمى جوق 40 جىل بويعى يادرولىق سىناقتان كورگەن قاسىرەت-قايعىسىن, ءدال بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان كەسەلدەردى ايتپاي-اق قويايىن. بەيمالىم دەرتتەن قىرىلعان كارى-جاس, جارىمجان تۋعان ۇرپاق, ايدىڭ امانىندا وزىنە-ءوزى قول سالعان جەتكىنشەك... ءبارىن كوزىمىزبەن كورىپ, باسىمىزدان كەشتىك.
سوندىقتان مەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ءبىرىنشى جانە باستى جەڭىسى دەپ يادرولىق قارۋلاردى سىناۋدىڭ توقتاعانىن ايتامىن. قالعانى – ەرتەلى-كەش, ىلگەرى-كەيىندى, بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ ورىندالا بەرەتىن شارۋالار.
مىنە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى ەرلىگىن حالقىم ۇمىتىپ بارا جاتقانداي ەدى, «تاۋەلسىزدىك داۋىرىنەن» كەزدەستىرىپ وتىرمىن. جانە ەلباسىمىز اتوم قارۋىن جويۋ تۋرالى ۇستانعان باعىتىن دايەكتىلىكپەن جالعاستىرىپ كەلەدى. 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا» ۇسىنىپ, قابىلداتتى. 2016 جىلعى 31 ناۋرىزدا يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە ء«ححى عاسىر سوعىسسىز الەم بولسىن!» دەپ بيىك مىنبەردەن مالىمدەدى. «مەنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىم ءححى عاسىردا ءومىر سۇرەتىن جانە جۇمىس ىستەيتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداپ وتىر, دەدى ول.
– بىزدەر, مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەر, ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ وتىرمىز. كوپتەگەن تار جول, تايعاق كەشۋدەن وتكەن ادام, ساياساتكەر رەتىندە, سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە مەن الەمدىك ليدەرلەر مەن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىققا اقىل-پاراساتقا جۇگىنىڭدەر دەگەن تاباندى تالاپپەن قايىرىلىپ وتىرمىن. ادامزاتتى اجال سەپكەن سوعىس قاتەرىنەن مۇلدە ارىلتۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. ءبىز ءۇشىن قازىر جانە تاياۋ بولاشاقتا بۇدان كوكەيكەستى مىندەت جوق». مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساليقالى ۇسىنىس-پىكىرلەرى ەش داۋ تۋعىزبايدى.
مەنىڭ ەلىم – قازاقستان رەسپۋبليكاسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن باسقارىپ وتىرعانىن ماقتان ەتسەم ارتىق پا؟! ەرتەڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ-جاراقتى شەكتەۋ تۋرالى پىكىرسايىسقا پرەزيدەنتىم قاتىسىپ, ادامزاتتى اتوم اجالىنان قۇتقارۋ تۋرالى قازاقستاندىقتاردىڭ بەرىك بايلامىن جەتكىزەتىنىنە بەك سەنىمدىمىن. وسىنىڭ ءبارى – «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» دەپ اتالعان قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحى بەتىنەن ورىن العان ايشىقتى بەدەرلەر. زارقىن تايشىباي, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى پەتروپاۆل