قازاقتىڭ كلاسسيكالىق اندەرىندە تابيعات سىرى ءوز الدىنا, اڭعارعان كىسىگە ادام سيپاتى دا سىڭعىرلاپ تۇرادى. «ات قايدا اقباقايداي» دەپ باستالاتىن وسىناۋ ءبىر ءان كەيدە جار تاڭداپ جۇرگەن جىگىتكە ايتىلعان ساباقتاي سەزىلەتىنى بار. اۋەلى ءاننىڭ اتىنا بايلانىستى ءبىر اۋىز ايتا كەتەلىك.
ات قايدا اقباقايداي...
باقايدى تەك اشا تۇياقتىدان كورىپ ۇيرەنگەن كوز جىلقىنىڭ جۇمىر تۇياعىنان باقاي تابا الماي اۋرەلەنسە كەرەك, «جىلقىدا باقاي بولا ما؟» دەگەن ءبىر ساۋال دا قويىلعان. ارينە, بولادى. شاشا مەن تۇياقتىڭ ورتاسىن باقاي دەيدى. جىلقىنىڭ اسىعى وزگە مالدىڭ اسىعىنا ۇقسامايتىنى سەكىلدى باقايى دا ۇقسامايدى, جۇمىر بولادى.
ەندى انگە كەلەيىك.
ات قايدا اقباقايداي شاپپاي جەلگەن؟
قىز قايدا قۇداشاداي كوزى كۇلگەن؟
الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەنىمدە,
ايتقىزباي ءسوز ءمانىسىن ءوزى بىلگەن. وسى شۋماققا از-كەم ايال جاسايىق. جەلگەننەن شاپقان جاقسى ەمەس پە, شاپپاي جەلگەندى نەسىن ماقتاپ وتىر دەگەن سۇراق تۋى مۇمكىن. الىس جولدىڭ جولاۋشىسىنا شىنىمەن دە اقباقايداي ات كەرەك ەكەن. شاپسا شالدىعىپ قالادى, اياڭداسا جەتە المايدى. كۇنى بويى زار جەلىس, سار جەلىس, ساۋ جەلىسكە سالىپ وتىرعاندا بەلى بوسامايتىن, قارقىنى قايتپايتىن جەلىستى جىلقى نەكەن ساياق بولادى. ال, ءبىر قىزىعى, وسى شاشا مەن تۇياقتىڭ ورتاسىندا اعى بولاتىن اقباقاي – جىلقىنىڭ ءوز الدىنا ءبىر تۇقىمى, ونىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى جەلىستى بولاتىندىعى تۋرالى جازۋشى سەرىك بايحونوۆتىڭ «التاي اسۋ» رومانىندا جازىلعان ەكەن. وندا جىلقى تۇقىمىن ىزدەپ جۇرگەن پرجەۆالسكي تاريحتا مىرزاش باتىر دەگەن اتپەن قالعان زايسان ءوڭىرىنىڭ تۋماسى پاتشالىق رەسەيدىڭ كوزىمەن قاراعاندا "بانديت" مىرزاشتى جولباسشىلىققا ەرتەدى. جولدا ءىشى پىسقان قازاق «ات قايدا اقباقايداي شاپپاي جەلگەن» دەپ اندەتپەي مە! سوندا پرجەۆالسكي قاسىنداعى اۋدارماشىدان «اناۋ نە دەپ كەلە جاتىر؟» دەپ سۇرايدى. ءتىلماش ءاننىڭ ءبىرىنشى تارماعىن اۋدارعاندا الگى ورىس «مەنىڭ ىزدەپ جۇرگەن جىلقىم وسى ەمەس پە؟» دەگەن ەكەن. بۇل «اقباقايدىڭ» زاتىنا بايلانىستى ايتىلار اڭگىمەگە قوسىمشا, جولاي ايتىلعان ءسوز بولعان سوڭ جەلدىرتىپ وتە شىقتىق. ايتپەسە, روماننان ءۇزىندى كەلتىرە وتىرىپ كەڭىنەن تارقاتۋعا بولار ەدى. ءاننىڭ اتىنا بايلانىستى ءسوزدى وسى جەردەن قاڭتارا تۇرىپ, زاتىنا بايلانىستى اڭگىمەگە كوشەيىك.
جوعارىدا بۇل ءاننىڭ جار ىزدەگەن جىگىتتەرگە ساباق بولارداي سالماعى بار ەكەنى تۋرالى ايتتىق قوي, ەندەشە, سول ءسوزىمىزدى ارى قاراي ساباقتايىق.
كوز – كوڭىلدىڭ ايناسى. كوڭىل – كىسى بولمىسىنىڭ كورىنىسى. ادەتتە «كوز الدامايدى», «كوز وزگەرمەيدى» دەپ جاتامىز. بىرەسە بۇلتتان شىققانداي جارقىلداپ, بىرەسە بۇلت جاپقانداي قايتا تۇنەرە قالاتىن اينىمالى الاساپىران مىنەزدى ەمەس, جايدارى بولمىسىنان جازبايتىن ك ۇلىمكوز ارۋدى جەلىسىنەن تانباعان اقباقايىنا سالىستىرا ماقتاعان جىگىت ونىڭ ءسوز ءمانىسىن ايتقىزباي بىلگەن ارتىقشىلىعىن دا ايتا كەتەدى. بۇل دا ايەل زاتىنىڭ ىشىندە ەردىڭ باسىن سىيلايتىن بيىك پاراساتتىلارى ساناتىندا بولاتىن قاسيەت. ول استە كىندىك اينالاسىندا ايتىلعان ءسوز ەمەس. سونىمەن قوسا بۇل ءاننىڭ ءبىرىنشى شۋماعىنىڭ ءتورتىنشى تارماعىن «شىن عاشىق شاقىرتپاي-اق ءوزى بىلگەن» نەمەسە «شاقىرتپاي ەش ادامعا ءوزى كەلگەن» دەگەن سەكىلدى وزگەرىستەرگە ۇشىراتىپ, اركىم ءارتۇرلى ايتىپ جۇرگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ءتىپتى, بۇل ءماتىن «اقباقايدىڭ» تولىق نۇسقاسى ەمەس, كەيىننەن قوسىلعان سوزدەر بار دەپ تە ايتىلادى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ءان ماتىنىندەگى التىن سوزدەردىڭ بەتىنە قونعان شاڭىن ءسۇرتىپ قويۋ بولعاندىقتان, ونىڭ بارىنە دايەك كەلتىرىپ ءسوز ۇزارتپادىق.
ەندى ءاننىڭ ەكىنشى شۋماعىنا كەلەيىك. «مىس تا التىن, جەز دە التىن, التىن دا التىن, ادامعا ءسوز بولمايدى ايتىلمايتىن». ءيا, ءبىز مىستى دا, جەزدى دە التىن دەپ ءجۇرمىز دەيدى. ويتكەنى كوپ ادامدا ولاردى ءبىر-بىرىنەن ايىرا بىلەتىن قابىلەت جوق. «ادامعا ءسوز بولمايدى ايتىلمايتىن» دەپ بۇل ءسوزدىڭ قىزعا, جارعا قاتىستى ايتىلىپ تۇرعانىن تاعى ءبىر ەسكەرتەدى. تەكتى مەن تەكسىزدى, اسىل مەن جاسىقتى ايىرا بىلمەگەن سوڭ ءجۇزى جىلتىراعان اناۋ قىزدى دا, مىناۋ قىزدى دا ماقتاي بەرەمىز دەيدى. سودان كەيىن «سىرتىنان ءجۇزىن كورىپ قىزىققانمەن» دەپ كەلەدى دە, ء(جۇزىن دەگەندى ءوڭىن نەمەسە ءجۇز قىزعا قىزىقساڭ دا دەپ تۇسىنۋگە دە بولادى) «تابىلماس ناعىز التىن ااۋۋ, ساۋلەم-اااۋ جارقىلدايتىن-اي, احا حا حا حاۋ ارمان-اي» دەپ اۋەلەتەدى عوي التىن جارعا قول جەتكىزگەن ازامات! مىنە, باياعىنىڭ جىگىتىنىڭ جار تاڭداۋى! بۇل تۇرعىدا اقىن بەردىبەك قۇرجىقاەۆ دەگەن اقىننىڭ:
«سۇلۋلىقتى زەرتتەيتۇعىن مەكتەپتى,
بىتىرگەننىڭ ءبىلىمى دە شەپ-شەكتى.
بۇل زاماننىڭ بۇلعاقتاعان مىرزاسى,
قىز تاڭداۋدا تولەگەنگە جەتپەپتى» دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارى بولۋشى ەدى, بۇل ولەڭنىڭ دە كەيىنگى قىزتانىماس قىلجاقباسقا كەيىگەن, بۇرىنعى كوكىرەك كوزى وتكىر, ناعىز ەر جىگىتتىڭ كوڭىل تارازىسىنا ريزا بولعان قازاقى كوڭىلدەن تۋعانى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. «تابىلماس ناعىز التىن جارقىلدايتىن...» -دەيدى-اۋ! «اقباقايدى» شىرقاعان ازاماتتىڭ سالعان ءانىنىڭ ءوزى قانداي قىزعا ءسوز سالۋ كەرەكتىگىن اڭعارتىپ, ەر جىگىتتىڭ جار تاڭداۋداعى تاۋدان بيىك تالعامىن ايگىلەپ تۇرعانداي...
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
اۆتوردىڭ «قايران ءان قاناتىنان قايىرىلعان...» جەلىلەس ماقالالارى
1. اقبوز ۇيگە سۇيەنىپ...
2. ات قايدا اقباقايداي...