«تاۋەلسىزدىك – ءتاڭىردىڭ ۇرپاققا بەرگەن باقىتى, حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىعى» ەكەنىن ايتقان ەلباسى, ەڭ الدىمەن, سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىز جۇمىس ىستەپ, ادىلەتتى سوت تورەلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن العا قويدى.
ال مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سوتتارعا تولىققاندى جاعداي جاسالىپ, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەسىن يگەرۋدە قۇقىقتىق, زاڭنامالىق قولداۋ كورسەتىلدى. وسىلايشا بۇگىندە ەل سوتتارى ءادىل شەشىم شىعارۋدا ەڭ تاۋەلسىز ءارى جان-جاقتى قورعالعان جانە تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن ورگان بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ءبىز سوت رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدا حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ىستەيتىن اۋداندىق سوتتاردىڭ احۋالىن ءبىلۋ ءۇشىن استانا قالاسى الماتى اۋداندىق №2 سوتىنىڭ توراعاسى ارمان اقىلبايعا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ارمان سەرىك ۇلى مەملەكەت باسشىسى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا سوت تورەلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرگەنىن جاقسى بىلەسىز. ەندەشە, سوت جۇيەسىنىڭ ەسكى قاعيدالارمەن ءومىر سۇرمەي, جاڭاشا تىنىستاۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن بۇل شارالاردىڭ ماڭىزى قانداي بولدى دەپ ويلايسىز؟
– ءيا, ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنداعى سوت جۇيەسىنە قاتىستى ايتىلعان مىندەتتەر ادامنىڭ ناقتى قۇقىن قورعاۋعا باعىتتالعان ءمانى زور شارالار بولىپ تابىلادى. مۇندا كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ مىندەتىنەن كەيىن ەكىنشى بولىمدە زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قادامدارى قويىلدى. وندا ون ءبىر قادام تۇتاس سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالدى. ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ, سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, سوت ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ, القا بيلەر سوتى قولداناتىن سالالاردى كەڭەيتۋ جانە ت.ب. قادامدار ناقتى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. سوعان ساي بۇگىندە سوت جۇيەسى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن, رۋحاني جان-جاقتى قولداۋ تاپقان قۇرىلىمعا اينالىپ, ءوز مارتەبەسىنە ساي جۇمىس ىستەۋدە. ارينە, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز دە الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەرمەن يىق تىرەسىپ, حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن بەدەلگە يە بولا باستاعانى ءسوزسىز. وعان ەلباسىنىڭ كوشباسشىلىق باستامالارىمەن حالقىمىزدى جۇمىلدىرعان ەڭبەگىنىڭ, قاجىرلى قايراتىنىڭ, سابىرلىلىق پەن توزىمدىلىگىنىڭ, حالىقتىڭ بىرلىك پەن ىنتىماعىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ كەلەمىز.
– سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋدا كوپتەگەن يگى ىستەردىڭ قولعا الىنىپ جاتقانى بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە وتكەن جىلى قابىلدانعان ءتورت بىردەي جاڭا كودەكستى اتاۋعا بولادى. وسىعان توقتالىپ وتسەڭىز؟
– بۇگىندە سوت جۇيەسىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالعان ماڭىزى جوعارى ادىلدىك, ىزگىلىك قاعيداسىنا باعىتتالعان قۇجاتتار دۇنيەگە كەلۋدە. سونىڭ ءبىرى رەتىندە ەلباسىنىڭ باستاماشىلىعىمەن قىلمىستىق قۇقىق سالاسىن ىزگىلەندىرۋ جولىنداعى 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قولدانىسقا ەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى» دەپ ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. بۇل كودەكستەر قىلمىستىق قۇقىق سالاسىن ىزگىلەندىرۋ يدەياسىنىڭ نەگىزىندە قابىلدانعان وتە ماڭىزدى دا اۋقىمدى شارا بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشۋدىڭ دە ساياسي-الەۋمەتتىك ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن ايتا وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ سوت ادىلدىگىنە جۇگىنۋدىڭ جولىن جەڭىلدەتۋگە دەگەن تالپىنىس بايقالاتىنى انىق.
بۇل كودەكستەردىڭ قابىلدانۋى ارقاسىندا سۋديالاردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ارتىپ وتىر. ويتكەنى سۋديالاردى بارىنشا ىرىكتەپ, ولارعا جوعارى تالاپ قويۋداعى باستى ماقسات – ولاردىڭ ادامگەرشىلىگى مەن ادالدىعىن وياتۋمەن قاتار, ءبىلىمىن, ىسكەرلىگىن كۇشەيتۋ. وسى تۇستا ۇلى ابايدىڭ «ادام بالاسىنىڭ جۇرەكتەن اياۋلى جەرى بار ما؟», ء«تىل جۇرەكتىڭ ايتقانىنا كونسە جالعان سويلەمەيدى...», «بيىك مانساپ – بيىك جارتاس, قيالاپ ۇشىپ قىران دا قونادى, باۋىرىمەن جورعالاپ جىلان دا شىعادى!» دەگەن, دانالىق سوزدەرى ەرىكسىز ويعا ورالادى. دەمەك بۇگىنگى قازىلارىمىز شىن مانىندە, رۋحاني تازالىقتىڭ, ار-ۇيات پەن ادالدىقتىڭ مىزعىماس تىرەگىنە اينالۋعا ءتيىس دەگەن قاعيدانى ماڭگىلىك ۇرانعا اينالدىرۋ قاجەت.
– سۋديالاردىڭ ءوز ىسىنە ادال قاراۋى, حالىق الدىندا انت قابىلداۋى جانە ءوز مارتەبەسىن قادىرلەۋ سىندى مىندەتتەر ۋاقىت پەن قوعام تالاپتارىنان تۋىنداپ وتىرعان جايت. بۇل ورايدا ءار جىلدارى جەتىلدىرىلە, تولىقتىرىلا وتىرىپ قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدىڭ ماڭىزى زور دەيمىز.
– ءيا, ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ ورنى ەرەكشە. سوناۋ 1993 جىلعى 28 قاڭتاردا قابىلدانعان اتا زاڭىمىز جاڭا مەملەكەتتى جانە ونىڭ قوعامدىق قۇرىلىمىن ايقىنداعان تاريحي قۇقىقتىق اكت بولدى. سونىمەن قاتار ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەرى ەرەكشە كورسەتىلگەن جانە ەل كولەمىندە قولدانىلاتىن قۇقىق نورمالارى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى حالىقارالىق قالىپقا نەگىزدەلگەن ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلدى. وندا ءوزارا قارىم-قاتىناس جۇيەسىندە ۇيلەسىمدىك تاپقان بيلىكتىڭ تارماقتارى بەكىتىلدى. سونىڭ ىشىندە سوت جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى بولەك تاراۋمەن ايقىندالدى. دەمەك, زاڭدىلىق پەن ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن سوت بيلىك ورگانى بولىپ قۇرىلىپ, بارلىق ىستەر مەن داۋلار ادىلدىك تارازىسىنا تارتىلىپ, زاڭ ارقىلى شەشىلەتىندىگى جاريا ەتىلدى.
ال 1995 جىلعى 30 تامىزدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا سوت بيلىگىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى كەزەڭگە جول اشتى. وسى تۇستا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ زاڭ كۇشى بار جارلىقتارى شىقتى. ونىڭ نەگىزى سوتتاردىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋى جانە سوت قىزمەتىنىڭ بازيستىك نورمالارى بەكىتىلۋمەن مازمۇندالدى. سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىز جانە دەربەس سوت بيلىگى رەتىندە قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. ءسويتىپ سۋديالاردىڭ اۋىستىرىلمايتىندىعى مەن ولارعا ەشكىمنىڭ تيىسپەۋشىلىگى, جەرگىلىكتى سوت سۋديالارىن پرەزيدەنتتىڭ تاعايىنداۋى, سونداي-اق سوتتى قۇرمەتتەۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك سياقتى نورمالارمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
ءوزىنىڭ باعىتىن ناقتى ۇستانعان سوت جۇيەسى جىلدار كەرۋەنىن ارتقا تاستاپ, جۇرگىزىلگەن تەگەۋرىندى سوت رەفورماسىنىڭ اياسىندا بيىك اسۋلاردى باعىندىردى. سوت جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا جانە رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ, زاڭدارىنىڭ, وزگە دە نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەرiنiڭ, حالىقارالىق شارتتارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل اركىمنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, زاڭدى مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتiرەتiن نەمەسە كەز كەلگەن زاڭسىزدىقتاردان سوت ارقىلى قورعاۋعا كەپىلدىك بەرەتىن ورگان, ياعني بولمىس-تىرشىلىكتە ادامزات ادىلدىك ىزدەيتىن, ونىڭ اق-قاراسىن ايقىندايتىن الاڭ. سوندىقتان دا سوت تورەلىگىن ساپالى اتقارۋ, ءادىل شەشىم شىعارۋ اتالعان قۇرىلىمدىق جۇيەنىڭ قوعام تالابىنا ساي ۇنەمى جەتىلىپ, ونىڭ ىلگەرىلەۋىنە زاماناۋي تەتىكتەر مەن كەشەندى سوت رەفورمالارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتتى.
– بۇگىندە سوتتاردىڭ داۋلاسۋشى تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋداعى ءرولى ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا سوتتاردىڭ داۋلاردى شەشۋدەگى بالامالى تاسىلدەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز؟
– ەلباسى 2009 جىلى 19 قاراشادا وتكەن سۋديالاردىڭ V cەزىندە سويلەگەن سوزىندە, سوت قىزمەتىن تارازىلاي كەلە «قازاقستاندا سوت بيلىگى ءۇشىن كوپ ءىس اتقارىلدى. حالىق سۋديالار كورپۋسىنان سوتتىڭ زاڭ مەن ادىلدىكتىڭ ارقاشان سەنىمدى تىرەگى بولاتىنداي جۇمىس ىستەۋىن تالاپ ەتۋگە قۇقىلى» دەپ اتاپ كورسەتتى. ال 2013 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن سۋديالاردىڭ ءVى سەزىندە پرەزيدەنت سوت سالاسىنىڭ قول جەتكەن جەتىستىكتەرىنە جوعارى باعا بەردى. ونىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. بۇدان كەيىن سوت داۋلارىن شەشۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرى رەتىندە مەدياتسيا تۋرالى زاڭنامانى قولدانىسقا ەنگىزۋ كۇن تارتىبىنە قويىلدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, داۋ مۇراتى تاراپتاردى ءبىتىستىرۋ, ولاردىڭ شيەلەنىسكەن ماسەلەلەرىن بەيبىت جولمەن شەشۋ بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە وسى داڭعىل جول جاندانىپ, ونىڭ بيىك تۇعىرى نىعايا ءتۇستى. وعان سوت جۇيەسىندە ءوز جەمىسىن بەرگەن رەفورمالار دالەل. ناقتى ايتساق, ەلىمىزدە «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى», القابيلەر سوتى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق زاڭنامانى ودان ءارى ىزگىلەندىرۋ جانە قىلمىستىق پروتسەستەگى زاڭدىلىقتىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسىندەگى تولاعاي تابىستار شەجىرەسى تاۋەلسىزدىك جىلناماسىنىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى بولىپ سانالاتىنى اينىماس اقيقات.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»