«حالىق – التىن!.. التىننىڭ سىنىعى دا – التىن! ءبىز ءۇشىن قازاق حالقى سوم التىن. جات ەلدەر مەن ايماقتاردا قانداس-قازاقتارىمىز دا سول سوم التىننىڭ سىنىقتارى. التىنعا التىن قوسىلسا كەنگە, قازاققا قازاق قوسىلسا ەلگە اينالماي ما!؟
سوندىقتان ورالمان دەگەن ءسوزدى «التىن كوش» دەگەن اتاۋمەن اۋىستىرۋ كەرەك. سەبەبى «التىن كوش», ۇلتتىق باۋىرلاستىق پەن تۇتاستىقتىڭ, تاريحي تۇرعىدان ءمانى مەن ماڭىزىن, وزگەرمەيتىن ومىرشەڭدىگىن بەينەلەپ تۇرار ەدى. ەلدىڭ قايتا باس قۇراپ, داۋىرلەپ, سىندارلى كەزەڭدى باستان كەشىپ جاتقانىنان دا حابار بەرىپ, ايتىلۋعا دا, كوشىپ كەلۋشى مەن كۇتىپ الۋشى قانداس باۋىرلاردىڭ ورتاق مۇددەسى مەن ۋىز-نيەتىنە دە, تاريحي تانىمىنا دا بىرەگەي اتاۋ مەن ايعاق بولار ەدى. بۇل اتاۋ ۇلتىمىزدى تۇتاستىققا باستاعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دا التىن ءداۋىرى بولىپ, ۇلتتىڭ دا, ۇرپاقتىڭ دا كوڭىلىن شۋاقتاندىرىپ, وزگەشە سيپاتقا يە بولارىنا سەنىمدىمىن. كۇللى قازاقتىڭ رۋحاني جان دۇنيەسى ءبىرتۇتاس التىن تۇعىرعا اينالار ەدى.
«التىن وردا», «التىن عاسىر», ت.س.س. كەزەڭدەر مەن كيەلى ۇعىمدار ەل باسىنداعى وسىنداي تاريحي ساتتەر مەن سەبەپتەردىڭ, ونەگەلى ورىستەر مەن جەڭىستەردىڭ ۋاقىت ساراپتاعان باعاسى مەن ولشەمى جانە اتاۋلارى ەمەس پە؟! «التىن كوش» ءداۋىرى بولىپ اتالار ەدى».
بۇل قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اقىن سابىر ادايدىڭ 2014 جىلى «قازاقستان-ZAMAN» گازەتى بەتىندە ايتقان ۇسىنىسى ەدى. شىنىندا دا ورىندى ۇسىنىس دەپ سانايمىن. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ ورتا تۇسىندا باستالعان ۇلى كوشتى الدەكىمدەردىڭ ايتۋىمەن «ورالمان كوشى» دەپ قابىلداپ كەتتىك. ال وسى «ورالمان» اتاۋى بۇگىندە قازاقتى قازاقپەن بىرىكتىرىپ ەمەس, كەرىسىنشە ەكى جىككە ءبولىپ تۇرعان اتاۋعا اينالعانى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان دا بولار, سوڭعى كەزدەرى وسى اتاۋدى وزگەرتۋ تۋرالى ءباسپاسوز بەتتەرىندە الۋان ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر.
مەن كەدەن قىزمەتكەرى رەتىندە 1996 جىلى ۇشاقپەن تۇركيادان, كەمەمەن يراننان قازاقستانعا كەلگەن العاشقى كوشتى قارسى العان, وسى كوشتىڭ باستاۋىنا كۋا بولعان جانداردىڭ ءبىرىمىن. بۇل شىندىعىندا دا كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ دە, كۇتىپ الۋشىلاردىڭ دا جانارىنا جاس ۇيىرگەن, كوڭىلىنە تولقىنىس تۋعىزعان ءسات بولدى. اتامەكەندى ساعىنىپ جەتكەن قاريالاردىڭ ساقالىن جاس جۋىپ, قارا جەردى قۇشاقتاي جىلاعانى ەشكىمدى جايباراقات قالدىرماعان ەدى.
سابىر اداي «التىن كوش» اتاۋىنىڭ اۆتورى, ال سول كوشتىڭ ءوزىنىڭ اۆتورى كىم ەدى؟ سىرتتا جۇرگەن قانداستارىن قاي ەل اتامەكەنىنە شاقىرىپ كوشىرىپ الىپ جاتىر؟ مەنىڭ بىلۋىمشە, الەمدە ونداي تەك ەكى ەل – يزرايل مەن قازاقستان عانا.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعى, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن ەندى عانا العان, ءالى اياعىنا قاز تۇرىپ كەتە الماي نەبىر قيىنشىلىقتاردى باستان وتكەرىپ جاتقان كەز. مەملەكەت قورجىنى بوس, تىستاعى تۇگىل ىشتەگى ەلدىڭ جاي-كۇيى ءماز ەمەس, ءاربىر وتباسى ەرتەڭگى كۇنىنە ناندى قايدان الارىن بىلمەي وتىرعان كۇيدە.
وسىنداي كەزدە زاماننىڭ قىسپاعىمەن سىرتقا كەتكەن قانداستاردى ەلگە كوشىرىپ الۋعا باتىل قادام جاساعان, وعان قاراجات قاراستىرىپ, جاعداي تۋعىزعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. بۇل ەشبىر دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما-شىندىق!
ەلباسىنا وسى ءبىر اسا كۇردەلى شەشىمدى قابىلداتقان نەندەي كۇش؟ «اۋەلى ەلدى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ الايىق, سوسىن دا تىستاعى اعايىنداردى كوشىرىپ الامىز عوي» دەپ شەشسە, ونىسىن ەشكىم تەرىس دەي الماس ەدى. بىراق مىنا الەمدىك جاhاندانۋ ساياساتى ءجۇرىپ, جاڭا تەحنولوگيالار باسا-كوكتەي دامىپ جاتقان زاماندا ءبىر جىلعا كەشەۋىلدەۋدىڭ ءوزى وسى «التىن كوشتى» جوققا شىعارۋى مۇمكىن ەدى. كەشىككەندە اتا-بابامىزدىڭ ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ كەلگەن سوڭعى «موگيكانداردان» قول ءۇزىپ قالعان بولار ەدىك, ال ولاردىڭ ءتىلدى, ءدىلدى ۇمىتقان ۇرپاقتارى ۇلت رەتىندە جويىلىپ, سول وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلدىڭ ۇلتىمەن كىرىگىپ كەتەر مە ەدى, قايتەر ەدى! مىنە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن اسىقتىرعان, قامشىلاعان كۇش ونىڭ «قازاعىم!» دەپ سوققان جۇرەگىنىڭ ءامىرى بولۋى كەرەك. ول كەزدە ءوز ەلىندە ازشىلىق بولىپ وتىرعان قازاقتارعا ونى اشىپ ايتۋ وڭاي بولمادى دەپ ويلايمىن. مەنى بۇل ويعا بيىلعى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا سويلەگەن سوزىندە الەمدەگى بارشا قازاققا تاعى دا سابىر ادايدىڭ بۇگىنگى كۇننىڭ ۇرانىنا اينالعان ء«ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم!» دەگەن ءسوزىن سالەم رەتىندە جولداعاندا ورالعان ەدى.
ىشكى دەموگرافيالىق وسۋمەن قاتار, 1,5 ميلليوننان استام سىرتتاعى قانداستارىمىزدى كوشىرىپ العان «التىن كوشتىڭ» ناتيجەسىندە قازىر قازاقستانداعى قازاقتارىمىزدىڭ سانى 11 ميلليوننان اسىپ, ەلدەگى حالىق سانىنىڭ 70 پايىزىن قۇرادى. بۇل – فاكت! قازاقتىڭ مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قۇراۋشى ۇلتقا اينالعانى, بۇل دا فاكت. ەندى ء«ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم!» دەپ باتىل تۇردە ايتا الاتىن جاعدايعا جەتتىك. ەلباسىمىزدىڭ دا جۇرەگى وسىلاي سوعىپ تۇرعانى حاق. ەندەشە «التىن كوشتىڭ» اۆتورى دا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل كوش تاريحتا «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» سياقتى «نۇرسۇلتاننىڭ التىن كوشى» بولىپ قالارى ءسوزسىز, ويتكەنى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەلوردانى استاناعا كوشىرۋى, سەمەي وبلىسىن وسكەمەنگە قوسۋى, قازىرگى كەزدە قازاقتاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىستاندىرىپ, سول ايماقتاردى قازاقتاندىرۋ ساياساتىن ۇستانۋىمەن بىرگە ناق وسى قادامى قازاق حالقىنىڭ ومىرىندەگى, بۇگىنگى جاسالىپ جاتقان تاريحىنداعى ەشكىم بالتالاسا دا وشىرە المايتىن قاس ەرلىگى, كورەگەندىگى, جۇرەگىنىڭ «قازاق» دەپ سوعۋى – ونى ارقايسىمىز دا مويىنداۋىمىز كەرەك.
جانە ءبىر ايتا كەتەر جايت, ءدال وسىنداي ءىستى باسقا ەلدەر جاساسا, ونى وزىمىزگە ۇلگى ەتۋگە شاقىرىپ, وزگەنىڭ ءىسىن دارىپتەۋگە شەبەرمىز. ءبىز كەرىسىنشە ءوزىمىزدىڭ ەلدە قولعا الىنىپ, جيىرما بەس جىل بويى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «نۇرسۇلتاننىڭ التىن كوشىن» نەگە باسقالارعا ۇلگى-ونەگە ەتىپ, جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن نەگە جاريا ەتپەيمىز؟
مەن ەلباسىنىڭ ساياسي تۇلعاسىنا, ونىڭ باسقا دا ساياساتتاعى جەتىستىكتەرىنە باعا بەرۋشى ەمەسپىن. ساياسات – وتە كۇردەلى پروتسەسس, وندا بىردە ىلگەرى, ەندى بىردە شەگىنىس قادامدار جاساۋعا تۋرا كەلەدى. كەيبىرەۋلەرىمىزدىڭ پەندە رەتىندە ەلدەگى كەيبىر جاعدايلارعا رەنىش ءبىلدىرىپ, ونى پرەزيدەنتىمىزگە بايلانىستىرا ايتىپ جاتاتىنىمىز دا وتىرىك ەمەس. بۇعان ايتارىم, ءبىز قاي ىسكە دە باعا بەرگەندە ءادىل بولۋىمىز كەرەك, اقتى «اق» دەپ, قارانى «قارا» دەپ باعا بەرە الساق قانا ادىلدىكتىڭ ۇستەمدىك قۇرارى انىق. بىراق ءدال وسى «التىن كوشكە» بايلانىستى ايتارىم – وسى داۋىردەگى وتە تەرەڭ ويلاستىرىلعان جانە جۇزەگە اسىرىلعان اسا ارداقتى ءىس. قازاق حالقى سول ءۇشىن دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ريزا بولىپ, العىس ايتۋى ءتيىس.
...كوش كەلدى, نار قومىنان ۇل قاراپ تۇر, كۇمىس تاق كوڭىلىنە سىرعالاپ ءبىر. «كوكەڭدى» جاۋ تانىتار كوپ بولماساڭ, ەلگە قوس ءبىر قازاقتى, مىڭ قازاق قىل!
جاۋ كورىپ: «ىزعارى كوپ, سالقىن!..» – دەسىن, دوس كورىپ: «سۇيگەن ەل عوي, حالقىن!..» – دەسىن. كۇتىپ ال كۇننەن ىستىق جۇرەگىڭمەن – قازاقتىڭ قايتا كەلگەن – التىن كوشىن!
– دەپ اقىن جىرلاعانداي, ەندەشە ەلباسى جۇزەگە اسىرعان, اللا اۋزىنا سالىپ اقىنى جىرلاعان «التىن كوشپەن» «ورالمان» ءسوزىن اۋىستىرىپ, قازاقتى قازاققا قوسقان «نۇرسۇلتاننىڭ التىن كوش ءداۋىرى» تاريحىمىزداعى ءبىر بەلەس بولىپ قالسىن دەپ تىلەيىك!
قولعانات نۇرجاۋباي ۇلى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
اقتاۋ