الباربوگەت – ادام ەڭبەگىنىڭالىپ ەسكەرتكىشى

تارباعاتاي مەن جەتىسۋ – اسپانمەن تالاسقان زاڭعار تاۋ­لارى­­مەن, باتىس – اق شاعىل قۇم جاپقان ساعىم­­­دى جازىق بەلدەرىمەن, سارىارقا – قار­­قارالى, ۇلىتاۋ, كوكشەتاۋ, باياناۋىل سىن­­دى اسەم تابيعاتىمەن, تەرىسكەي – الىس­تان مۇنارتىپ كوز تارتاتىن نۋلى ورمان, تۇگىن تارتسا ماي شىققان قۇنارلى توپى­راق­تى داۋلەتتى دالاسىمەن, وڭتۇستىك – باسىن­دا كەمە قالعان قازىعۇرتتاي كيەلى مەكەن­دەرىمەن, تاريحي جادىگەرلەرىمەن ماق­تانا الادى. وسىناۋ ءتورت تاراپتىڭ تاپ ورتا­سىندا عافۋ اقىننىڭ سوزىمەن ايتقاندا «ىشىنە وقيعانى سىقاپ, تيەپ, تاريحتىڭ قو­يىپ كەتكەن ارباسىنداي» بولىپ تورعاي جاتىر قۇپيا سىرلاردى قوينىنا باسا كوسىلىپ. 

تورعاي – ۇلتتىڭ ۇياسى, تاريحتىڭ تۇماسى. قازاق دالاسىنداعى تۇڭعىش مەكتەپتىڭ ىرگەتاسى قالانعان, ءبىلىمنىڭ شامشىراعى جاعىلعان قاسيەتتى جەر. وتارشىلدىققا قارسى كۇرەستىڭ الاۋىن تۇتاتقان, ابدىعاپار حان, امانگەلدى ساردار, كەيكى مەرگەندەردى تۋعان ءور مەكەن. الاشتىڭ ارىستارى احمەت پەن مىرجاقىپتاردى تەربەتكەن كيەلى بەسىك. تورعايدىڭ ماقتانىشتارىنىڭ ءبىرى – ايگىلى الباربوگەت بوگەنى. 

الباربوگەت – قاتارداعى كوپ سۋ توعانى­نىڭ ءبىرى ەمەس. ول ادام ەڭبەگىنىڭ الىپ تۋىن­دىسى! ەڭبەككە ورناتىلعان تەڭدەسسىز ەسكەرت­كىش! جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاش­قى شيرەگىندە قازاق دالاسىندا جۇزە اسقان الىپ جوبالاردىڭ بىرەگەيى. وعان كەتكەن قاجىر مەن قايراتتى ۇلى قىتاي قورعانىمەن سالىستىرۋعا بولار ەدى. قىتاي قورعانىن سالۋعا جۇزدەگەن جىلدار, ءجۇز مىڭداعان ادامدار جۇمىلدىرىلسا, ۇزىن­دىعى 17 شاقىرىم, بيىكتىگى 2,5 مەتر, تابا­نى 14 مەترگە جەتەتىن بوگەتتى باس-اياعى ەكى جىلدا سول توڭىرەكتەگى ەكى-ءۇش اۋىل­دىڭ ادامدارى ەشقانداي تەحنيكاسىز-اق وگىز اربا, قول اربا, كەتپەنمەن تۇرعىزىپ شىقتى. تورعاي دالاسىندا اعاش قات بول­عان­دىقتان, بوگەت قۇرىلىسىنا قاجەت بو­رە­نە­لەردى اتالارىمىز وگىز اربامەن 500 شا­قى­رىم جەردەگى امانقاراعاي ورمانىنان تاسى­مال­داعان ەكەن. بۇعان دەيىن قازاق ەلدىك ماسە­لەسىندە بىرلىك تانىتسا, ەندى ەڭبەكتە دە تىزە قوسا الاتىنىن كورسەتتى. بۇل ەلدىڭ رۋحىن شىڭدادى. حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆ: 

ادام ايتسا نانعىسىز, تابيعاتتىڭ تەڭىندەي.  ات شاپتىرىم بوگەتتى,  ازامات سوققان ەرىنبەي.  كوك دولى جويقىن اساۋ سۋ,  قايتسىن مۇنان شەگىنبەي    . الاسۇرعان تاسقىن سەل,  اينالىپ كەلىپ باس ءيدى,  ۇيالشاق جاس كەلىندەي, – دەپ شابىتتانا جىرعا قوسسا, نازاربەك بەكتەمىسوۆ: 

ءبىر الىپ ايسابوگەت تورعايداعى, اتاقتى الىپ دەگەن قورعايدى ءالى.  كوكتەمدە كوك سەڭگىرمەن الىسۋعا,  قىرانداي قاناتتارىن قومدايدى ءالى, – دەپ سۋرەتتەگەن. «ايسا بوگەت» دەگەنى, قۇرى­لىس كوكالاتتان شىققان ايسا نۇر­مانوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن. وسى ورايدا ايسا اتامىز جاي­لى مالىمەت بەرە كەتسەك ارتىق بولماس. 

ايسا نۇرمانوۆ – 1893 جىلى قاراقوعا بولىسىنىڭ ەكىنشى اۋىلىندا اقجان دەگەن جەردە تۋعان. 1916 جىلى تورعايدا حالىق اق پاتشاعا قارسى كوتەرىلگەندە, قولىنا قارۋ الىپ, مايدانعا شىققان ساربازداردىڭ ءبىرى. تورعايدا سوۆەت وكىمەتى ورناعاننان كەيىن سوعىس كوميسسارياتىندا جۇمىس ىستەگەن. 1923 جىلى قاراقوعا وكرۋگىنىڭ بولىسى بولىپ سايلانادى. كوزى اشىق, تۋعان ەلىنىڭ اۋىر تۇرمىسىن كورىپ وسكەن ازامات, قىزمەتىن حالىقتىڭ يگىلىگىنە ارنايدى. 1924 جىلى قازىرگى الباربوگەت بوگەتىن سالۋ ءۇشىن اقتوبەگە بارىپ 100 000 سوم الىپ قايتادى. ءسويتىپ, تورعاي وزەنىنىڭ ءبىر سالا­سى قابىرعانىڭ بويىندا قىز-قىز تىر­شىلىك قاينادى. وكىنىشتىسى, حالىقتىڭ شىن قامقورى بولعان ايسا نۇرمانوۆ 37-ءنىڭ ۇلى سۇرگىنىندە اتىلىپ كەتكەن. 

الباربوگەت جايلى ادەبيەتتىڭ التىن قورىنان دا كەزدەستىرەمىز. كلاسسيك جازۋشى اقان نۇرمانوۆتىڭ تەڭدەسسىز باتىر كەيكىنى تۇسپالداپ جازعان «قۇلاننىڭ اجالى» رومانىندا, قازاقتىڭ دارا دارىندى جازۋ­شىسى تولەن ابدىكتىڭ «اكە», ء«ولىارا» سىندى ولمەس تۋىندىلارىندا وسىناۋ بوگەت جايلى مالىمەتتەر بەرىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. تولەن ابدىكتىڭ «اكەسىندەگى» دۇيسەن, «ولىاراسىنداعى» اسقار وبرازىنان ايسا نۇرمان ۇلىنىڭ ابزال بەينەسىن اڭعارا­­مىز. قۇرىلىستىڭ قانشالىقتى كۇر­دەلى, تارتىستى جۇرگىزىلگەنىن وسى شىعار­ما­لاردان-اق بىلۋگە بولادى! 

الباربوگەت سالىنعانشا باسىن ۇلىتاۋ­دان الاتىن قابىرعا وزەنى سارقىراپ اعىپ, سوناۋ اقتوبە وبلىسىنداعى سۋ اياعى قۇردىمنان ءبىر-اق شىعاتىن. ءسويتىپ, قيساپ­سىز ىرىزدىق تەككە كەتىپ, تورعاي جەرى كەنەزەسى كەۋىپ, ەل پايداسىن كورە الماۋ­شى ەدى. «سۋلى جەر – نۋلى جەر», بوگەت­پەن بىرگە جەر جاينادى, ەڭبەك قاينادى. ماڭايىنا اۋىل قونىستانىپ, كەشەگى كەڭەس وكىمەتى ۋاقىتىندا بىرنەشە ارتەل, مويىن­سەرىك اشىلدى. كەيىن ولار كولحوز, سوۆحوز, فەرمالارعا اينالدى. 1931-32 جىل­دارداعى الاپات اشارشىلىقتا الباربوگەت ماڭايىنداعى حالىق بالىق اۋلاپ, اڭ-قۇستى تالعاجاۋ ەتىپ, ەگىن سالىپ, قىرىلۋدان امان قالعان. الباربوگەت حالىقتىڭ يگىلىگىنە ءالى جاراپ كەلەدى. 

بوگەلگەننەن كەيىن قابىرعا وزەنىنىڭ ەنى 102 مەترگە, تەرەڭدىگى 16 مەترگە دەيىن جەتتى. ال, ۇزىندىعى – 95 شاقىرىم. ورتا ەسەپپەن 55-60 ميلليون تەكشە مەتردەي سۋدى ۇستاپ تۇرادى. بوگەتتىڭ باتىس جاعى 6 اۋىل­دىق وكرۋگتى, كوكالات, ارالباي, شەگەن, اق­شىعاناق اۋىلدارىن, تورعاي كەنتىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ال شىعىس جاعى امانگەلدى اۋدانىنداعى قابىرعا ەلدى-مە­كەنىن, ۇرپەك اۋىلىن, قاراتورعاي, سارى­تورعاي شارۋاشىلىقتارىن سۋلى ەتەدى. 

2007 جىلى تۇرعىنداردىڭ وتىنىشىمەن ۇزىندىعى 17 شاقىرىم بوگەتتى قايتا قال­پىنا كەلتىرۋگە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 73 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى.

بۇگىندە بوگەتتىڭ باۋرايىندا بىرنەشە شارۋاشىلىق مال ءوسىرىپ وتىر. قويناۋى تولعان اڭ مەن قۇس. اق بالىعى بيەدەي, شورتانى اساۋ تۇيەدەي, سالعان قارماعىڭا «سىباعا» ىلىنبەي قالعان ەمەس. «سۋسوعار قاناتتارىن بويلاي وسكەن كوك ورماننىڭ» كولەڭكەسى جانعا سايا. جەل سوقسا سۇيكەنىپ سيىر جىقپاعان نار قامىسى سىبىرلاي جونەلەدى. تاياق تاستام جەردە ايسا نۇر­مانوۆقا قويىلعان اقشاڭقان كەسەنە كۇنمەن شاعىلىسىپ, قول بۇلعايدى. ناعىز ءبىر جەردىڭ جۇماعى, تورعايدىڭ ءوازيسى. ءسال مويىن سوزساڭ, قوستام قونىسى جاتىر. الباربوگەت بويىنىڭ ءبىر تۋماسى, بەلگىلى قالامگەر قويشىعارا سالعارانىڭ پوۆەسىنە ارقاۋ بولعان قوستام بۇل. قوستام اتاۋى «قوزى مەن بايانداي ءبىر-بىرىنە ولەردەي قوس عاشىققا قويىلعان بەيىتتەن شىققان دەپ وي تاستايدى جازۋشى. مۇنىڭ استارىندا شىندىق جاتۋى ابدەن ىقتيمال. ال, وسى بوگەتتەن تاي شاپتىرىم جەردە قاراقوعا تۇر. قاراقوعانى كەزىندە دوسبول داتقا جايلاعان ەكەن. «اعايىن جامان بولسا بولسا ىزدەپ بارام با, جاقسى بولسا سىيماي قايتىپ كەلەم بە», دەگەن ايگىلى ءسوزى سول شاقتا ايتىلسا كەرەك. قىسقاسى, الباربوگەت وسىنداي ءبىر تاريحتىڭ دا قويماسى. 

بيىلعى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلباسىمىز «...جەرگىلىكتى نىساندار مەن ەلدى-مەكەندەرگە باعىتتالعان «تۋعان جەر» باع­دار­لاماسىنان بولەك, ءبىز حالىق­تىڭ سانا­سىنا ودان دا ماڭىزدىراق – جالپىۇلت­تىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن «قازاقستانىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى كەرەك. ءاربىر حالىقتىڭ, ءاربىر وركەنيەتتىڭ بارشاعا ورتاق قاسيەتتى جەرلەرى بولادى, ونى سول حالىقتىڭ ءاربىر ازاماتى بىلەدى.

بۇل – رۋحاني ءداستۇردىڭ باستى نەگىز­دەرىنىڭ ءبىرى» دەپ ورىندى اتاپ ءوتتى. بۇل ماقساتتا «قاسيەتتى قازاقستان» باعدار­لاماسى قولعا الىندى. وتە قۇپتارلىق ءىس. وسى رەتتە جانكەشتى بەينەت, اسقان جانقيار­لىقپەن سالىنعان, مىڭداعان جانداردى اشتىقتان امان الىپ قالعان, تابيعاتى كوركەم, تاريحتان دا, ادەبيەتتەن دە ويىپ تۇرىپ ورىن العان, ءالى كۇنگە حالىقتىڭ ىرىسى بولىپ وتىرعان الباربوگەت وسىناۋ تىزىمگە كىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. وسى ارقىلى جاس ۇرپاق بابالارىمىزدىڭ اسقاق رۋحىنان ءتالىم الىپ, ولاردىڭ كەلەشەك ءۇشىن قانداي اۋىر مىندەتتى ارقالاعانىن سەزىنىپ, وتاننىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە تاربيەلەنەر ەدى. بىلە بىلسەك, قازاق دالا­سىندا ءدال الباربوگەت سىندى قول كۇشى­مەن تۇرعىزىلعان ەڭبەك ەسكەرتكىشتەرى سيرەك.  «اتىرىپ ەڭبەكپەنەن دالا تاڭىن,  ويلاعان ۇرپاق قامىن, بالا قامىن.  سۇيگىم كەلىپ كەتەدى, سۇيگىم كەلىپ,  كەتپەن ويعان شالداردىڭ الاقانىن» دەپ ايتۋلى اقىن نازاربەك بەكتەمىسوۆ جىر­لاعانداي, بۇل قارا قازان, سارى بالا­نىڭ قامى ءۇشىن تىزەدەن سۋىق سۋ كەشىپ, كەت­پەنمەن تاۋ تۇرعىزعان ەڭبەكقور بابالار­دىڭ رۋحىنا قىلعان تاۋەلسىز ەلدىڭ تاعزىمى بولار ەدى. 

مانات كاربوزوۆ,  قوستاناي وبلىستىق ء ماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى