بيىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ ەنگىزىلگەن مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ پايداسى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋداعى ءرولى جونىندە ترانسپلانتاتسيا بويىنشا رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى دارىگەر, پروفەسسور جاقسىلىق دوسقاليەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– جاقسىلىق اقمىرزا ۇلى, مىندەتتى مەديتسينالىق الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەنىنە كوپ بولا قويعان جوق. بۇگىندە مەملەكەت وسى جۇيەدەن ەرەكشە ءۇمىت كۇتىپ وتىر. دەنساۋلىق سالاسىنىڭ بىلگىر مامانى رەتىندە بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ راسىمەن ساقتاندىرۋ قورى ءوزىن-ءوزى اقتاي الا ما؟
– ەلىمىزدىڭ مەديتسيناسى بۇدان قيىن كەزدەردە دە دامىعان. قازىرگى جاعدايىمىزعا ساي دەنساۋلىق سالاسىنىڭ اياق الىسى جامان ەمەس. بىراق مەديتسينا ءبىر ورنىندا تۇرماۋ كەرەك. بۇل سالا زامان اعىمىنا ساي دامىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردان قالىس قالماۋى ءتيىس. ءارى بۇگىندە جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەر دە پايدا بولدى. بۇرىن ەستىپ-بىلمەگەن قۇس تۇماۋى, ەبولا ۆيرۋسى سەكىلدى عالامعا قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان دەرتتەردىڭ الدىن الىپ, قام جاساۋ ءۇشىن دە مەديتسينا مىعىم بولۋى قاجەت. جەر بەتىندەگى حالىق سانىنىڭ كوبەيۋى, تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ ارتۋى دا دەنساۋلىق سالاسىنا تالاپتى كۇشەيتتى. وسىنداي مىندەتتەردىڭ ءبارىن ءتيىستى دەڭگەيدە ەڭسەرىپ, سالانى دامىتۋ ءۇشىن بىزگە قوسىمشا قاراجات كەرەك. بيۋدجەتتىك قاۋقارمەن مەديتسيناداعى كۇرمەۋدى تولىققاندى شەشە المايمىز. سوندىقتان تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدىڭ جولى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ دەپ بىلەمىن.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا بۇل جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى الەمدىك تاجىريبەدە دالەلدەنگەنىن, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلارعا كەڭ اۋقىمداعى مەديتسينالىق قىزمەتتەر ۇسىنىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. دەمەك, الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن دە ساقتاندىرۋدىڭ پايداسى مول بولماق.
ەۋروپانىڭ كوپ ەلىندە ۇلت دەنساۋلىعىنا ءۇش جۇيە جاۋاپ بەرەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – مەملەكەت بولسا, ەكىنشىسى – جۇمىس بەرۋشىلەر, ال ءۇشىنشىسى – ازاماتتاردىڭ وزدەرى. مەملەكەت قانشا جەردەن مەديتسيناعا كوڭىل بولگەنىمەن, ازاماتتار ءوز دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايدى قاراسا, ەشتەڭە دە وزگەرمەيدى. سوندىقتان ءۇش جۇيەنىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋ ارقىلى دەنساۋلىق سالاسىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. سونىڭ باستاماسى – مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى.
– كەزىندە ەلىمىزدە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ, بىرەر جىلدان كەيىن جۇمىسىن توقتاتقانى بەلگىلى. سوندىقتان با, قازىرگى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە سەنبەستىك تانىتاتىندار كوپ...
– كەزىندەگى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ دەنساۋلىق سالاسىنا نارىق تالاپتارىنا ەنگىزۋىمەن ەرەكشەلەندى. قازىر دە بيۋدجەتكە قاراپ وتىرماي, مەديتسينانى نارىققا بەيىمدەي بەرۋىمىز كەرەك. ساپانى جاقسارتۋ ءۇشىن الدىمەن باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرۋ قاجەت. وعان مۇمكىندىگىمىز جەتەدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ جەرىمىز ۇلان-بايتاق بولعانىمەن حالقىمىزدىڭ سانى از. بارلىق ازاماتتىڭ قولى جەتەتىندەي ساپالى كومەكتى كورسەتۋگە بولادى. جاعدايى مۇلدە كەلمەيتىندەرگە مەملەكەت كومەكتەسەدى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ساقتاندىرۋدىڭ الەۋمەتتىك نۇسقاسى دۇرىس. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ بۇل ءتۇرى حالىققا وڭتايلى ءارى جۇرتشىلىقتىڭ قالتاسىنا دا سالماق سالمايدى. بىراق تۇراقتى تابىسى جوق, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ جۇرگەندەر جارنانى تولەي الماۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. بىراق ۋاقىت وتە كەلە, رەفورمانىڭ جەمىسىن كورگەننەن كەيىن ولار دا تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن.
– جاقىندا قابىلدانعان زاڭعا سايكەس, جارنا مولشەرى ەداۋىر ازايعانى بەلگىلى. قورعا تۇسەتىن قاراجات مەديتسينالىق كومەكتى جوعارى دەڭگەيدە كورسەتۋگە جەتكىلىكتى دەپ ويلايسىز با؟
– قاراجات قاشاندا جەتپەيدى. مىسالى, امەريكا مەديتسينا سالاسىنا ءىجو-ءنىڭ 17 پايىزىن بولەدى. Obamacare جۇيەسى 30 ميلليون امەريكالىقتى ساقتاندىردى. بىراق قۇراما شتاتتاردا مەديتسينالىق كومەكتەن قاعىلعاندار دا كوپ. سوندىقتان ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلە سالا, دەنساۋلىق سالاسىنىڭ بارلىق ماسەلەسى بىردەن شەشىلەدى دەگەن وي تۋماۋى كەرەك. بۇل – ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاما, ءالى-اق ءوزىن ءوزى اقتايدى. مەن بۇل جۇيەنى ماقساتى ايقىن ستراتەگيا ءارى ۇلت دەنساۋلىعى ءۇشىن قاجەتتى رەفورما دەر ەدىم. مۇنى مەديتسينانىڭ بولاشاعى دەۋگە بولادى. «كوز قورقاق, قول باتىر». بۇل رەفورمادان ۇركۋدىڭ قاجەتى جوق. كەزىندە بىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيە دەگەنگە قارسى شىققاندار بولدى عوي. قازىر مىنە, ەل سونىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. راس, رەفورما ەنگىزۋ, ونى حالىققا ءتۇسىندىرۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل جۇيەنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا كۇمانىم جوق. سوندىقتان ورىندى-ورىنسىز سىنمەن شارشاتپاي, كاسىبي مامانداردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرگەنىمىز ءجون.
– ەندى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – قاراپايىم حالىق وزىنە ءوزى ۇقىپتى قاراپ, جۇمىس بەرۋشىلەر قول استىنداعى جۇمىسشىلارىنىڭ دەنساۋلىعىنا كوڭىل بولە باستايدى. سەبەبى, قورعا قالتاسىنان اقشا تولەي باستاعان جۇرت «اقشام قايدا كەتىپ جاتىر, سول قارجىما قانداي مەديتسينالىق كومەكتى تەگىن الا الامىن؟» دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتا باستايدى. مىسالى, ءبىزدىڭ ورتالىقتا ەم الىپ جاتقانداردىڭ ءبارى تەگىن ەمدەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە دارىگەرلەردىڭ نە بەرىپ, نە قويىپ جاتقانىن سۇرامايتىندار بار. ءتىپتى باۋىر, بۇيرەك اۋىستىرۋ وپەراتسياسىنان كەيىن بەرىلەتىن دارىلەردى ىشكىسى كەلمەيتىندەر دە تابىلادى. ويتكەنى تەگىن, قالتاسىنان ءبىر تيىن شىعارىپ جاتقان جوق.
سونداي-اق, بۇگىندە مەملەكەت ءارتۇرلى سكرينينگتىك تەكسەرۋ باعدارلامالارىنا قىرۋار قاراجات بولەدى. ايەلدەردىڭ جاتىر موينى ىسىگىن انىقتاۋ, مامولوگيالىق تەكسەرۋلەر دە تەگىن. مەملەكەت جاساپ وتىرعان وسىنداي جاقسى مۇمكىندىكتى جۇرتشىلىقتىڭ ءبارى پايدالانا بەرمەيدى. ءتىپتى جىلداپ دارىگەردىڭ الدىن كورمەيتىندەر مەن تەگىن سكرينينگتىك تەكسەرۋلەرگە جالىنىپ شاقىرساڭ دا كەلمەيتىندەر بار. ال مۇنىڭ بارىنە قالتاسىنان اقشا تولەسىنشى, ءبارى دە جۇگىرىپ كەلىپ وتەر ەدى. ادامنىڭ پسيحولوگياسى سونداي. جۇمىس بەرۋشى دە جارنا تولەگەن سوڭ ساپانى تالاپ ەتەدى. وعان قوسا, مەملەكەت 18 ملن حالىقتىڭ جارتىسىنان استامىن ساقتاندىرعالى وتىر, ياعني تۇرعىنداردىڭ 60 پايىزى ءۇشىن جارنا تولەيدى. ەندەشە, مەملەكەت تە جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشىپ وتىرعان جوق. مۇنىڭ ءوزى قازىرگى ەنگىزىلىپ وتىرعان ساقتاندىرۋدىڭ الەۋمەتتىك رەفورما ەكەنىن دالەلدەسە كەرەك.
– بۇل جۇيە قاراپايىم حالىققا نە بەرەدى؟ بۇدان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇتارى نە؟
– قاراپايىم حالىق قاي جاعىنان دا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتكە قول جەتكىزەدى. ساپا قالاي كوتەرىلمەك؟ مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە مەملەكەتتىك ۇيىمدار عانا ەمەس, جەكەمەنشىك كلينيكالار دا قاتىسادى. ولارعا دارىگەرلەردىڭ سانىنا, بىلىكتىلىگىنە, ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ جابدىقتالۋ دەڭگەيىنە قاتىستى بەلگىلى ءبىر تالاپتار قويىلادى. سول تالاپتارعا جاۋاپ بەرگەن مەكەمەلەر عانا حالىققا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە جىبەرىلەدى. ەكىنشىدەن, دارىگەردى تاڭداۋ قۇقىعى ساقتالىپ, ول كەڭەيە تۇسەدى. ۇشىنشىدەن, پاتسيەنتتەر بىلىكتىلىگى تومەن دارىگەردىڭ ۇستىنەن شاعىمدانۋعا مۇمكىندىك الادى. قور بۇل شاعىمداردىڭ ەشقايسىسىن ەسكەرۋسىز قالدىرمايدى. سودان سوڭ ەمحانالارداعى كەزەك ماسەلەسى دە شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىن, ويتكەنى دارىگەرلەرگە تۇسەتىن جۇكتەمە ازايادى. سونىمەن قاتار, جۇيەگە قاتىسۋشى كلينيكالار مەن ەمحانالار سانى ارتقان سوڭ باسەكەلەستىك كۇشەيەدى. البەتتە, ەشكىمنىڭ اقشادان قاعىلعىسى كەلمەيدى. سول سەبەپتى كلينيكالار پاتسيەنتتىڭ بار جاعدايىن جاساۋعا كۇش سالادى. بۇدان دارىگەرلەردىڭ دە ۇتارى ءسوزسىز. ولار ەمدەگەن ءاربىر ادامى ءۇشىن اقشا الاتىن بولادى. قازىر دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى ستاۆكاسىنا قاراي تولەنەتىن بولسا, ءمامس جۇيەسىندە بىلىكتىلىگىنە, ەمدەگەن ادامدارىنىڭ سانىنا قاراي تولەنەتىن بولادى.
– مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى بولاشاقتا پروفيلاكتيكالىق شارالارعا كوبىرەك باسىمدىق بەرمەكشى. وسىعان قاتىستى پىكىرىڭىزدى بىلسەك...
– مەن بۇل تاكتيكانى قولدايمىن. قازىر ءبىز اۋرۋدىڭ الدىن الۋىمەن ەمەس, سالدارىمەن كۇرەسىپ ءجۇرمىز. وكىنىشكە قاراي, كوپ ادام اۋرۋى اسقىنعاندا عانا دارىگەرگە كەلەدى. ال اۋرۋدى ەمدەگەننەن گورى الدىن العان الدەقايدا ءتيىمدى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە دەنساۋلىق سالاسىنا بولىنگەن قارجىنىڭ 34 پايىزى ستاتسيونارلىق ەمدەۋگە جۇمسالادى. ال, قالعانىن اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا جۇمسايدى. ال بىزدە كەرىسىنشە – 51 پايىزىن ستاتسيونارعا جۇمسايمىز. دامىعان مەملەكەتتەردە پروفيلاكتيكالىق شارالارعا كوبىرەك كوڭىل بولەدى. ادامداردىڭ ساناسى دا سوعان بەيىمدەلگەن. ولار جىلىنا كەمىندە ءبىر رەت تەكسەرۋدەن ءوتىپ, دارىگەرگە كورىنۋدى ۇمىتپايدى. بىزگە دە وسىنداي جاۋاپكەرشىلىك قاجەت. سوندىقتان «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدەپ», پروفيلاكتيكالىق شارالارعا كوبىرەك دەن قويعان ءجون.
اڭگىمەلەسكەن
قىمبات توقتامۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»