اۋىلدىڭ ناق ورتاسىندا بازار بار. ونىڭ ءبىر بولىگىندە – ازىق-ت ۇلىك, ەكىنشى بولىگىندە – دۇنيە-م ۇلىك, ءۇشىنشى بولىگىندە – ءتورت ت ۇلىك ساتىلادى.
ساۋدا-ساتتىق سايابىرسىپ, ەل تاراي باستاعان شاقتا, ياعني, ءتۇس الەتىندە ءبىر توپ كىسى بازاردىڭ كىرەبەرىسىندەگى قىمىزحاناعا جينالادى. ول جەردە ارينە, قىمىز ىشىلەدى, قىزىق-قىزىق اڭگىمەلەر ايتىلادى. بۇل ءوزى, ءبىزدىڭ جاقتىڭ ەرتەدە-ە-ەن كەلە جاتقان ءداستۇرى عوي.
قىمىزحانادا كىمنىڭ قانشا قىمىز ىشكەنى, كىمنىڭ قانداي گاپ شەرتكەنى, كىمنىڭ كىمگە ءازىل ايتقانى – ءبارى بەلگىلى. سەبەبى, اۋىزدان اۋىزعا كوشىپ, اۋىلدان اۋىلعا تارايدى.
ايتالىق, كەشە عانا قىمىزحانادا ءبىزدىڭ راحماتۋللا ناعاشىمىز ءبىر قىزىق اڭگىمە قوزعاپتى. ناقتىلاپ ايتساق, جينالعان توپقا توسىن ۇسىنىس جاساپتى. ونىسى ارينە, بىرەۋگە ۇناپتى, بىرەۋگە ۇناماپتى.
ەندى سوعان توقتالايىق.
ءبىر-ەكى شارا قىمىزدان سوڭ بويى بالبىراپ, كوڭىلى جادىراپ, ادەتتەگىسىنشە ءازىل-قالجىڭعا قاراي ىقىلاس تانىتا باستاعان كىسىلەرگە قاراپ ءبىزدىڭ ناعاشى: ء«اي, جاماعات, – دەپتى. – ءبىز وسى, قىمىزحانا دەگەن اتاۋدى وزگەرتسەك قايتەدى, ا؟! سەبەبى, مۇنىڭ ءجونى – قىمىز ءىشىپ, قىزىققا باتۋ بوپ بارادى عوي ءوزى. اينالاداعى جۇرت قىمىزحانادا قانداي ونەگەلى اڭگىمە ايتىلىپتى دەپ ەمەس, قانداي ورەسكەل قىزىق بوپتى دەپ ەلەڭدەيتىن بولدى. ىلگەرىدە ءبىزدىڭ بابالارىمىز مۇنداي باس قوسىپ, ءماسليحات قۇراتىن جەردى – مايحانا دەپ اتاعان ەكەن. جانە وندا, ەلدىڭ كوڭىلىن ازدىرمايتىن كەلەلى, مامىلەلى ماسەلەلەر ايتىلىپ كەلگەن. ەندەشە, ءبىز دە بۇل جەردى بۇدان بىلاي مايحانا دەپ اتاۋعا كوشەيىك!..»
قىمىز ءىشىپ, قىزىق اڭگىمە كۇتىپ وتىرعان جۇرت سىلتىدەي تىنا قالىپتى. دومباز-دومباز ءدوڭ جاستىقتاردى قولتىعىنا قىسىپ, جامباستاي باستاعاندار اياعىن جيىپ, تۇزەلىڭكىرەپ وتىرىپتى.
سالدەن سوڭ بىرەۋ كەۋدەسىنەن ىستىق دەم شىعارعانداي: ء«جو-ءو-ءون!» دەپتى.
تاپ وسىنى كۇتىپ وتىرعانداي تاعى ءبىر كىسى باسىن كەكجەڭ ەتكىزىپ, الگى ءسوزدى ايتقان پاقىرعا ايىرداي شانشىلا قاراپ: «نەسى ءجون؟!» دەپ شاق ەتە قالىپتى.
ال سودان... اياق استى باستالعان قىزۋ تالاس, داۋ-داماي بىلتىرعى جىلدان قالعان ەسكى شومەلەگە تيگەن ورتتەي قاۋلاپ, ءورشي جونەلىپتى. ارينە, ءبىزدىڭ ناعاشىنىڭ ايتقان ءسوزى, ءبىر جاعىنان, دۇرىس-اق.
بىراق, قاي زاماندا دا, قانداي قوعامدا دا جاڭالىق اتاۋلىنىڭ داۋ تۋدىرماي, جاۋ ارتتىرماي, بىردەن قابىلدانىپ كەتە قويۋى قيىن. سوندىقتان, ناعاشىمىزدى كورگەن جەردە ءبىز: «قىمىزحانا دەگەننىڭ ءوزى دە جامان ەمەس, بىراق ءسىزدىڭ ايتقانىڭىز ودان دا جاقسى, – دەپ كۇمىلجيتىن بولدىق. – دەگەنمەن... جاقىن ۋاقىتتا وپ-وڭاي شەشىلە قوياتىن ماسەلە ەمەس-اۋ...»
ء«اي, جيەن! – دەيدى وندايدا ءبىزدىڭ ناعاشى. – ول – باۋىن تارتساڭ, وپ-وڭاي شەشىلە سالاتىن شالداردىڭ ساتەن دامبالى عوي دەپ پە ەڭ. مەن ايتسام, جۇرت ويلانسىن, تولعانسىن دەپ ايتتىم. ەندىگىسىن وزدەرى بىلەدى».
سودان سوڭ, ناعاشىمىز بىزگە مىناداي ءبىر قىزىق اڭگىمە ايتادى:
...باياعىدا ءبىر اتامىز مايحانادا ءارتۇرلى جاڭالىق اشىپ, ۇسىنىس جاساپ, ەلدىڭ مازاسىن الا بەرەتىن كورىنەدى. وعان ىلعي دا تاعابەك بولىس باسۋ ايتىپ, تىيىم سالىپ, قاجەت دەسە, داۋىس كوتەرىپ وتىرادى ەكەن.
كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە الگى اتامىز قىزىپ كەتىپ, ءوزىن قايتا-قايتا توقتاتا بەرگەن بولىس-ەكەڭە ەدىرەڭدەپ, جامان ءسوز ايتىپ, بالاعاتتاپ جىبەرىپتى. ال سودان...
مايحاناداعى جۇرت ۋ-شۋ بولىپ: «بۇل نە دەگەن بەيباستىق؟ مۇنداي ءيتتى ەلدەن قۋ كەرەك!» دەپ ورە تۇرەگەلەدى.
اعايىن-تۋىس اڭقالاڭداپ اراشا سۇرايدى. ءسويتىپ, اقىرى, جىك-جىك بوپ, جاق-جاق بوپ ايتىسا-تارتىسا كەلە: «بولىس-ەكەڭدى بالاعاتتاعانى ءۇشىن بەس سوم ايىپ تولەسىن!» دەگەن ۇكىم شىعارادى.
وي-پو-و-وي! ول كەزدە بەس سوم دەگەنىڭىز – ەكى بيەنىڭ قۇنى عوي.
ءسويتىپ... مەزگىلى جەتكەن كۇنى الگى اتامىز بولىستىڭ الدىنا كەلىپ, باسىن ءيىپ, كەشىرىم سۇراپ, ون سوم ۇسىنىپتى.
«وۋ, كەسىلگەن ايىپتىڭ قۇنى – بەس سوم ەمەس پە ەدى. ال سەن نەگە ون سوم اكەلدىڭ؟» دەپ سۇرايدى بولىس.
سوندا اتامىز: «بولىس-ەكە, ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز, مەنىڭ ءتىلىم اششى. اۋزىم جامان. الداعى كۇندەردە تاعى دا ءبىر جاڭالىق اشىپ, ۇسىنىس ايتىپ, سىزگە ءتىلىم ءتيىپ كەتە مە, كىم بىلەدى, الدىن الا اقىسىن تولەپ قويا بەرەيىن», دەگەن ەكەن...
وسىنى ايتىپ, ناعاشىم سىلق-سىلق كۇلەدى. وعان قوسىلىپ ءبىز دە كۇلەمىز. ايتسە دە, بولىس-ەكەڭنىڭ «رەاكتسياسىن» بىلگىمىز كەلىپ: ء«يا, سونىمەن, نە بوپتى؟» دەپ سۇرايمىز عوي.
«وي, نە بولۋشى ەدى؟ تاعابەك بولىس: ء«تايت ءارى! اقشاڭ دا قۇرىسىن, ءوزىڭ دە قۇرى!» دەپ, ون سومىن كەرى لاقتىرىپ, ۇيىنەن قۋىپ شىعىپتى», دەيدى ناعاشىمىز.
ال ازىرگە اۋىلداعى قىمىزحانانىڭ مايحانا اتالعان-اتالماعانىنان ەش حابار جوق. دەسەك تە, ءبىزدىڭ رەكەڭنىڭ اينالاداعى جۇرتقا وي سالىپ, ۇسىنىس جاساپ قويعانى انىق.
ءبىر بىلەتىنىمىز, قاي زاماندا دا, قانداي قوعامدا دا جاڭالىق اتاۋلىنىڭ بىردەن قابىلدانىپ, جۇزەگە اسا قويماي... ءجا, جارايدى, ونى سىزدەر بىزدەن دە جاقسى بىلەسىزدەر.
نۇرعالي وراز, «ەگەمەن قازاقستان»