الايدا, ءۇي تاپسىرماسىن بەرۋ تالاپتارى كوپتەن بەرى ورىندالماي كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەندىگى دە بەلگىلى. وعان بىردەن-ءبىر سەبەپ, وقىتىلاتىن پاندەردىڭ مازمۇنىن زامان تالابىنا ساي, عىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە لايىقتى ەتىپ قۇرۋ كەرەك دەگەندى باسشىلىققا الىپ, مەكتەپكە جاڭا وقۋ ماتەريالدارىنىڭ كوپتەپ ەنگىزىلۋى بولاتىن. پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق نەگىزدە تۇپكىلىكتى ويلاستىرىلماعاندىقتان, ءبىرىنشى كەزەكتە پاندەردى مەكتەپتە وقىتۋ ءۇشىن بولىنگەن ۋاقىتتىڭ شەكتەۋلى ەكەندىگى ەسكەرىلمەدى. ەكىنشىدەن, وقۋشى مۇمكىندىگى مەن شاما-شارقى ەسەپكە الىنبادى. ءۇشىنشى, وقىتىلاتىن پاندەردىڭ تەوريالىق دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەك دەپ مەكتەپ وقۋشىسى ءبىلۋى مىندەتتى ەمەس ماتەريالدار كوبەيىپ كەتتى. سونداي-اق, مەكتەپتە كۇندەلىكتى ومىردە كەڭ قولدانىس تاباتىن, جوو باعدارلاماسىن ەركىن يگەرىپ كەتۋگە بەرىك نەگىز قالايتىن ماتەريالدار عانا وقىتىلۋى كەرەك ەكەندىگى دە ەسەپكە الىنبادى.
مەكتەپتەگى وقۋ ماتەريالدارىنىڭ كوپتىگى سونشالىقتى, ولاردىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءوزىن وقۋشىلاردىڭ ساباق ۇستىندە يگەرۋى مۇمكىن بولماي قالدى. سوندىقتان, مۇعالىم ونى وقۋشى ءوز بەتىنشە وقىپ كەلسىن دەپ ۇيگە تاپسىرما رەتىندە بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ال ۇيگە بەرىلگەن تاپسىرمالاردى وقۋشى ورىندايىن دەسە, ساباق ۇستىندە جەتكىلىكتى تىرەك بىلىمدەر قالانباعان. وقۋشى ارەكەت جاساعانمەن, وقۋ ماتەريالىن ءتۇسىنۋى قيىن نەمەسە مۇلدە تۇسىنبەيدى. ەندىگى جەردە وقۋشى ءۇي تاپسىرماسىن «جىلى جاۋىپ» قويا سالاتىن بولىپ الدى. سونىڭ سالدارىنان وقۋشىنىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى دا جويىلا باستادى.
حالىققا ەسەپ بەرۋ كەزىندە ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ەلميرا سۋحانبەرديەۆانىڭ مينيسترلىكتىڭ ءۇي تاپسىرماسىنا قاتىستى جۇرگىزگەن زەرتتەۋىنىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنىپ, «وقۋشىلاردىڭ 48%-ى ءۇي تاپسىرماسىن مۇلدەم ورىندامايدى» دەپ ايتقانى شىندىققا جاناسادى. ال مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الۋىن جاي قاتارداعى دەرەك رەتىندە كەلتىرىلگەن اقپارات رەتىندە قابىلداۋعا بولمايدى. بۇل ۇلكەن دابىل قاعاتىن, وقۋ جۇيەسىن عانا ەمەس, بۇكىل قوعامدى اياعىنان تىك تۇرعىزاتىن ماسەلە. ەگەر مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ءۇي تاپسىرماسىن مۇلدە ورىندامايتىن بولسا, وندا ولار وتىلگەن ماتەريالداردى دا بىلمەگەنى, كەلەسى ساباققا دايىن بولماعانى, وندا جاڭا ساباقتى دا يگەرە الماعانى ەمەس پە؟ دەمەك, قازىرگى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جارتىسى مۇلدە ءبىلىم المايدى دەگەن قورىتىندىعا كەلۋگە دە بولادى.
ەلىمىزدىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرىندە ءۇي تاپسىرماسىن ۇيىمداستىرۋ جانە ورىنداۋ جونىندەگى جاڭا ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار جاسالۋدا ەكەن. وعان سايكەس بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ءۇي تاپسىرماسى شامامەن ەكى ەسەگە جۋىق قىسقارتىلاتىنى كوزدەلگەن. بىراق بۇل شارانىڭ وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىن كوتەرە قوياتىندىعىنا كۇمانمەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى.
ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى وقۋشىلارعا بەرىلەتىن ءۇي تاپسىرماسىنىڭ كولەمىن ازايتۋعا عانا بايلانىستى بولماسا كەرەك. مەكتەپ ءبىرىنشى كەزەكتە جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن نەمەسە ورتا ءبىلىم ءۇشىن باسى ارتىق مالىمەتتەردەن ارىلعانى ءجون. ستۋدەنتتەردىڭ جوو باعدارلاماسىن يگەرىپ كەتە الماي جاتقان سەبەبى, ولاردىڭ, ماسەلەن, ماتەماتيكادان مەكتەپتە وتىلەتىن جوعارى ماتەماتيكا ەلەمەنتتەرىن مەڭگەرمەگەندىگىنە تىپتەن دە بايلانىستى ەمەس. وعان سەبەپ, مەكتەپ ماتەماتيكاسىنىڭ ءداستۇرلى تاقىرىپتارىن بىلمەگەندىگىنەن. ماسەلەن, وقۋشىلاردا ماتەماتيكالىق داعدى جەتكىلىكتى قالىپتاسپاعان, تۇپتەپ كەلگەندە ولاردىڭ جالپى ماتەماتيكالىق مادەنيەتى وتە تومەن: ماتەماتيكالىق ورنەكتەرگە ەركىن تۇرلەندىرۋلەر جاساي المايدى, ماتەماتيكالىق ۇعىمدار مەن ەرەجەلەردى مەڭگەرمەگەن, ناتيجەدە دۇرىس پايىمداۋلار جاساپ, اقيقات قورىتىندى شىعارۋدا دا دارمەنسىزدىك تانىتادى. ەگەر مەكتەپتىڭ ماتەماتيكا باعدارلاماسى جوعارى ماتەماتيكا ەلەمەنتتەرىنەن ارىلاتىن بولسا, وندا بۇكىل جاراتىلىستانۋ پاندەرى, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە فيزيكا ءپانىن وقۋشى شاماسىنا لايىقتى ەتىپ قايتا قۇرىلىمداۋعا بولار ەدى.
وسىنداي جاعداي كوعامدىق-گۋمانيتارلىق پاندەردە دە ورىن العان. ول تۋرالى جازۋشى, ادەبيەت سىنشىسى جۇما-نازار سومجۇرەك ء«بىلىم نەگىزىن قايتسەك دۇرىس قالايمىز؟» («ەگەمەن قازاقستان», 17.05.2017) دەگەن ماقالاسىندا نەگىزگى مەكتەپتەگى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى وقۋلىقتارىندا وقۋشى بىلۋگە مىندەتتىلەردەن مىندەتتى ەمەس ماتەريالداردىڭ كوپ بولىپ شىققانىن ايتادى.
قازىرگى كەزدە ءبىز جاڭارتىلعان ستاندارتتار مەن باعدارلامالارعا كوشىپ جاتىرمىز دەلىنۋدە. ءبىز باستاۋىش مەكتەپ ماتەماتيكا باعدارلاماسى مازمۇنىندا جاڭارتىلعان ەشنارسە دە جوق ەكەنىن ايتقانبىز («ەگەمەن قازاقستان», 14.06.2016). مىنە, ەندى نەگىزگى جانە ورتا مەكتەپتىڭ «جاڭارتىلعان» ماتەماتيكا باعدارلامالارىن الىپ قاراساق, بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ونىڭ مازمۇنىندا دا ەشقانداي وزگەرىس جوق. وقۋ جۇكتەمەسى سول كۇيىندە وقۋشى شاماسىنا ساي كەلمەيتىن جاعدايدا. بۇل باعدارلاما بويىنشا وقىتساق تا, بۇرىنعىداي مۇعالىمنىڭ ءاربىر ساباق سايىن جاڭا ماتەريال وتۋىنە تۋرا كەلەدى. ماتەريالدى تياناقتاپ بەكىتۋگە, ەسەپ شىعارۋعا, جاتتىقتىرۋعا ۋاقىت جەتپەيىن دەپ تۇر.
ەندىگى جەردە مىنا ءبىر كەرەمەتتى قاراڭىز, جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا شەبەرلىك ورتالىعىنان ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ قايتقان مەكتەپ ديرەكتورلارى وقۋشىلارعا ماتەريالدى تاپتىشتەپ تۇسىندىرگەن, ەسەپ شىعارۋ جولدارىن كورسەتكەن مۇعالىمدى «زامان تالابىنا ساي ادىستەردى مەڭگەرمەگەنسىڭ, وقۋشىعا باعىت-باعدار بەرىپ, ولاردىڭ ءوز بەتىنشە ىزدەنىسىن ۇيىمداستىرمايسىڭ» دەپ كىنالايتىن بولىپتى. بۇرىن وقۋشىلار ەمتيحانعا, ۇبت-عا دايىندالۋ ءۇشىن عانا رەپەتيتورعا باراتىن بولسا, قازىر ولار ءاربىر ساباقتان سوڭ رەپەتيتورعا «تۇرا جۇگىرەتىن» بولدى. سەبەبى, مەكتەپتە جارىتىپ ەشنارسە بىلە الماعاندىقتان وقۋشى ەندى ۇيرەتەتىن جەردى مەكتەپتەن باسقا جەردەن ىزدەيدى. بۇرىن مۇعالىمنىڭ وقۋشىلارعا ەسەپتى شىعارۋدىڭ مۇمكىن بولاتىن بارلىق جاعدايلارىن كورسەتۋگە ۋاقىتى جەتپەي جاتاتىن ەدى. ەندى, مىنە, مۇعالىمنىڭ تۇسىندىرۋىنە, ۇيرەتۋىنە مۇلدە تىيىم سالۋعا دەيىن بارۋدا. بۇل دا شاماسى كەمبريدج ءادىسىنىڭ «جەمىسى» بولسا كەرەك.
ەگەر «جاڭا وقىتۋ تەحنولوگياسىنا» سايكەس مۇعالىم باعىت-باعدار بەرىپ قانا قوياتىن بولسا, ونداي جاعدايدا وقۋشى ۇيدە نەمەسە ساباقتان تىس كەزدە ءوز بەتىنشە وقىپ-ءبىلىپ الۋى كەرەك قوي. دەمەك, جاڭا ادىسپەن وقىتۋ جانە ءۇي تاپسىرماسىن شەكتەۋ اراسىندا دا ۇلكەن ۇيلەسىمسىزدىك ورىن الايىن دەپ تۇرعانى داۋسىز.
نەگە وقۋشىلاردىڭ ءوز بەتىنشە ءبىلىم الىپ, ولاردىڭ ىزدەنىستەرىن ۇيىمداستىرۋ ءبىزدىڭ وقىتۋ جۇيەسىندە تىپتەن بولماعانداي ەتىپ كورسەتكىمىز كەلىپ تۇرادى وسى!؟ كەمبريدج ءادىسىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن بە؟ ايتپەسە, ءبىز مەكتەپتە ونداي جۇمىستاردى جۇرگىزىپ كەلدىك تە عوي. ماسەلەن, ماتەماتيكا ساباعىندا, تۋرا تەورەمانى دالەلدەپ كورسەتىپ, كەرى تەورەمانى وقۋشىلاردىڭ ءوز بەتىنشە دالەلدەۋىنە بەردىك. تەورەمانى دالەلدەۋدىڭ نەمەسە ەسەپتى شىعارۋدىڭ باسقا تاسىلدەرىن تابۋدى ۇسىنىپ تا جاتامىز. ەسەپ شىعارۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى مەن تاسىلدەرىن كورسەتكەننەن كەيىن, سونداي, بىراق باسقا ەسەپتەردى ءوز بەتىنشە شىعارۋدى تاپسىردىق. بەلگىلى ءبىر جاتتىعۋلار ورىنداۋ ارقىلى ۇعىمدار مەن قانداي دا ءبىر نىسانداردىڭ قاسيەتتەرى مەن بەلگىلەرىن وقۋشىلار وزدەرى اشاتىنداي جاعداي جاساۋ, وزگە دە ءىس- شارالار ماتەماتيكا ساباعىندا جۇرگىزىلىپ جاتادى.
سونداي-اق, جاراتىلىستانۋ پاندەرىن وقىتۋ ۇدەرىسىندە دە, قانداي دا ءبىر نىساندارعا باقىلاۋ جۇرگىزۋ نەمەسە تاجىريبە جاساۋ, ناتيجەلەرىن سالىستىرىپ, ولاردى تالداۋ مەن جيناقتاۋ ارقىلى ءبىر قورىتىندىعا كەلۋگە ۇنەمى ۇيرەتىلەدى. دەمەك, مۇعالىم ءبىلىم الۋدى وقۋشىلاردىڭ عىلىمي ىزدەنىستەر جاساي ءبىلۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋىمەن ۇشتاستىرادى.
سويتە تۇرا, بۇگىنگى ءبىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسىندەگى ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەردىڭ سەبەپتەرى تۋرالى «مۇعالىم دايىن جانە وڭدەلگەن اقپاراتتى جيناقتاپ وقۋشىعا جەتكىزەدى, ولاردىڭ جاڭا بىلىمدەردى بىلۋگە باعىتتالعان ىزدەنىسى ۇيىمداستىرىلمايدى» دەيتىن بولدىق. ادام بالاسى عاسىرلار بويى جيناقتاعان قوعامدىق تاجىريبەنى, بىلىمدەردى ۇرپاقتان ۇرپاققا دايىن كۇيىندە ۇلگى كورسەتۋ مەن ءتۇسىندىرۋ نەمەسە وقىتۋ ارقىلى قىسقا جولمەن, از ۋاقىت جۇمساپ, ءتيىمدى جەتكىزىپ بەرۋ ماسەلەسىن وقۋشىنىڭ جاسامپازدىقپەن ءبىلىم الۋى مەن ىزدەنىستەرىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىنە قارسى قويۋ ۇلكەن قاتەلىك بولار ەدى.
لاۋازىم يەلەرىنىڭ ەندى ءبىرى قازىرگى ءبىزدىڭ مەكتەبىمىز ەنتسيكلوپەديالىق, اقپاراتتىق, تىعىزدالعان ءبىلىم بەرۋمەن ەرەكشەلەنەدى, ەندى ءبىز تالداي بىلۋگە, قورىتىندى شىعارۋعا, سىن تۇرعىسىنان ويلاي الۋعا كوشۋىمىز كەرەك دەيدى. سوندا وسى ۋاقىتقا دەيىن مەكتەپتە وقۋشىلارىمىزدى تالداۋ جاساپ, قورىتىندى شىعارۋعا ەشۋاقىتتا ۇيرەتپەگەنبىز بە, قالاي؟ مەن بىلەتىن ماتەماتيكا ساباعىندا وقۋشىلار ەسەپتىڭ شارتىنا, تەورەمالاردى دالەلدەۋ تاسىلدەرىنە تالداۋ جاساپ, ودان قورىتىندى شىعارۋعا ءاربىر ساباق سايىن ۇيرەتىلىپ جاتادى. ەگەر وقۋشى انىقتامانى دۇرىس ايتپاسا نەمەسە تەورەمانى دۇرىس تۇجىرىمداماسا, وندا وعان «قارسى مىسال» كەلتىرىپ, وقۋشى ءوز قاتەسىن ءوزى جوندەيتىندەي احۋال دا تۋعىزىلادى. وقۋشى شىعارىلعان ەسەبىنىڭ دۇرىستىعىنا ءوزى سەنىمدى بولۋى ءۇشىن ورىنداعان امالىنا كەرى امال ورىنداپ تەكسەرەدى, نە بولماسا جاساعان ءىس-ارەكەتىنىڭ ەرەجەگە سايكەستىگىنە كوز جەتكىزىپ وتىرادى. دەمەك, ءبىز وقۋشىنى تەك سىن تۇرعىسىنان ويلاۋعا عانا ەمەس, دۇرىس, ساپالى ويلاۋعا دا ۇيرەتىپ جاتامىز. سىني ويلاۋ بولسا, ول ساپالى ويلاۋدىڭ دەربەس ءبىر ءتۇرى عانا عوي.
جوو-دا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ (ستۋدەنتتەردىڭ), مىسالى, جوعارى ماتەماتيكا ءپانىن يگەرە الماۋىنىڭ باستى سەبەبى, ولاردىڭ «ەنتسيكلوپەديالىق» بىلىمدەرىنىڭ مولدىعىنان دا, اقپاراتتى كوپ جيناقتاۋىنان دا, «تىعىزدالعان» ءبىلىم الىپ, كوپ ءبىلىپ كەتكەنىنەن دە ەمەس, كەرىسىنشە, ولاردىڭ كوپشىلىگىندە قاراپايىم ءبىلىمنىڭ ءوزى دە جوق ەكەندىگىنەن بولىپ وتىرعان جاعداي.
قورىتا ايتارىمىز, مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ, وقۋ جۇكتەمەسىن قالىپقا كەلتىرۋ, ونىڭ ىشىندە, ارينە, ۇيگە بەرىلەتىن تاپسىرمانى رەتتەۋ, ورتا ءبىلىم الۋعا قاجەتتى جانە جەتكىلىكتى وقۋ مازمۇنىن دۇرىس تاڭداپ الۋىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن ەسكەرۋ كەرەك.
دوسىمحان راحىمبەك, وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
شىمكەنت