ءدۇلدۇل اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ: «جانىنا حالقىمىزدىڭ جىلقى جاققان, جىلقىعا جەتپەگەن كوز جاۋتاڭ قاققان...» دەگەنىندەي جەكسەنبىنىڭ الا تاڭىمەن تالاسا ويانعان استانالىقتار قالانىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا ورنالاسقان اتشاباردى بەتكە الىپ اعىلسىن كەپ. ءتىپتى جەڭىل كولىكتىڭ كوپتىگى سونشالىق, ىعى-جىعى, ىزىڭ-شۋ ماشينالار لەگى – جاسىل كيىزدە شاشىلا ۇيلىققان ىسەك قويدىڭ اسىعىنداي جىپىر-جىپىر.
ەلمەن بىرگە ەنتەلەپ ءبىز دە جەتتىك. اتشاباردىڭ الاڭقايىندا جارىس جولىنا شىعاتىن جۇيرىكتەر كۇن سۇيگەن ساۋىرىن الما-كەزەك شايقاپ, الدا بولاتىن ءبىر شابىستى كانىگى تۇيسىگى سەزگەندەي, وقىرانا كەزىلىپ, پىسقىرا شۇلعيدى. ال اتشاباردىڭ باتىس بوكتەرىندەگى ادامدار وتىراتىن قيا بەتكەي, قيىر جونداعى ورىندىقتاردا ينە شانشار جىك بولساشى. كوپشىلىك كوڭىلدى. ارقانىڭ مايدا سامال جەلى شايقاپ, دالانىڭ گۇل كومكەرگەن جاسىل قۇراعىنداي تەربەلەدى. مۇندا كىمدەر جوق دەرسىز. اق تاياعىنا سۇيەنگەن اقساقال, اق جاۋلىعى جەلبىرەگەن ءاز-انا, تۇلپار تۇياعىنىڭ ءدۇبىرىن اڭساعان اتقۇمار ازاماتتار مەن ءساندى جەلەڭى جەلبىرەگەن بيكەشتەر, ءتىپتى اۋزىنان اق ۋىزى كەپپەگەن بۇلدىرشىندەر دە وسىندا جينالىپتى.
وسىندايدا ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى ەكەن: «ۆەستنيك ەۆروپى» جۋرنالىنىڭ 1809 جىلعى № 7 سانىندا ەۋروپالىق ساياحاتشىلار جازعان «قازاقتار ت ۇلىك مالدىڭ ىشىنەن جىلقىنى ەرەكشە قاستەرلەيدى. ولاردىڭ بايگە, قىز قۋ, كوكپار ويىندارىنا الەمدە ات قۇلاعىندا وينايدى دەگەن اعىلشىنداردىڭ ءوزى ولارمەن باق سىناسۋعا جاراي قويماس» دەگەنى.
راسىندا, استىنداعى اتىن ارتىق كورەتىن قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇلى ءدۇبىر, ۇلاعاتتى شارا, ايتۋلى تويى – ەكسپو-نىڭ اياسىندا وسىنداي بايگە تۇرلەرىنەن حالىقارالىق ستاندارتقا ساي جارىستاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋى جانە سونىمەن قاتار, بارىنەن ۇلتتىق ويىن تۇرلەرىنەن (قىز قۋ, تەڭگە ءىلۋ, جامبى اتۋ, ت.ب.) كورسەتىلىم ۇسىنىلۋى شەتەلدىكتەرگە بۇل قازاقتىڭ كىم ەكەنىن تانىتسا, ءوز قازاعىمىزدىڭ وزەگى تالىپ اڭساپ جۇرگەن مەيىرىنە قانعانداي بولدى.
* * *
كەشىكپەي ساعات كۇندىزگى 11-لەردى سوعىپ, كۇن سيىر ساسكەدەن ءسال اۋعاندا كوپشىلىك كۇتكەن جارىس تا باستالدى. بۇل جولعى ءدۇبىرلى دوداعا ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسى جانە استانا, الماتى قالالارىنان ءارتۇرلى جاستا جانە ارقيلى قاشىقتىققا جارىساتىن 150-دەن استام جۇيرىك قاتىسسا, بۇلاردىڭ سىرتىندا 2400 مەترلىك لىپ ەتپە ۇشقىر اتتار سايىسىنا سوناۋ باشقۇرتستان, وسەتيا, قاراشاي-شەركەس, وزبەكستان, پولشا, قىرعىزستاننان شاڭتيمەس جۇيرىكتەر كەلىپ توپىراعى بۋسانعان اتشاباردىڭ اپشىسىن قۋىردى.
قازاقتىڭ قۇلاگەر اقىنى ءىلياس جاسۇگىروۆ: «شىدار ما قازاق جانى ۇشىپ كەتپەي, اتتارعا شاڭ شىعارىپ كەلە جاتقان» دەگەنىندەي, اۋەلى جارىس جولىنا 2400 مەتر قاشىقتىققا لەپ ەتىپ شاباتىن 16 شاڭتيمەس جۇيرىك جىبەرىلدى. اۋىزدىعىمەن الىسىپ الاڭعا بەتتەگەن قىزبەل, قاپشىق ساۋىر, ۇشكىر تۇمسىق, تار سۇبەلى جۇيرىكتەردىڭ الدى بولىپ وسەتيالىق اتبەگى تۇرات ساتاروۆ باپتاعان ت.تيگيەۆتىڭ «گري د اسە» اتتى بوز جۇيرىگى توپ جارسا, وعان قۇيرىق تىستەسىپ قىرعىزستاندىق ۇشقىر جيرەن «كومماندەر حولل» مەن كەرەكۋلىك ق.اقساقوۆتىڭ
قىزبەل كۇرەڭى ەكىنشى-ءۇشىنشى ورىنداردى ءبولىستى.
ودان كەيىن كورەرمەندەر اسىعا كۇتكەن 25 شاقىرىمدىق الامانعا 32 جۇيرىك جىبەرىلدى. شۋ دەگەندە سورەدەن سەرگەك شىققان جىلقىلار ءتورت اينالىمنان سوڭ قوجىراپ سالا بەردى. ءتىپتى بابى بولمادى ما نەمەسە باعى تايدى ما جۇيرىكتەردىڭ جارتىسى جارىس جولىنان جولاي شىعىپ قالىپ جاتتى. ونىڭ ۇستىنە اتشابار شەڭبەرى دە تارلىق ەتكەنى بايقالىپ تۇر. كەيبىر قىسقا اينالىمعا داعدىلانباعان جىلقىلاردىڭ تىنىسى تارىلىپ, ەنتىگى جەدەلدەپ, شابىسى شاتاسىپ قالعانداي سىڭايدى اڭعاردىق...
سونىمەن مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ اتىراۋلىق د.مىرزاحانوۆتىڭ «جەلقانات» اتتى جۇيرىگى كەسىپ ءوتتى. ەكىنشى ورىن – الماتى وبلىسىنان كەلگەن اتبەگى ە.بايباتىروۆتىڭ كۇرەڭىنە تيسە, كەلەسى ورىن تاعى دا وسى وبلىستىڭ تۇلپارى «بۇيراجالعا» بۇيىردى.
كەلەسى 15 شاقىرىمدىق توپ بايگەگە 25 جۇيرىك جىبەرىلدى. بۇل سايىستا الماتى وبلىسى اتىنان قاتىسقان ءا.نازارباەۆتىڭ «س ۇلىكقاراسىنا» جىلقى جەتپەدى. جارىقتىقتىڭ شابىسى-اي! اۋەلى ارىنداي تارتىپ وتىردى دا, سوڭعى اينالىمدا ۇدەمەلىگە اۋىستى. ۇستىندەگى شاباندوز بالانىڭ تارتا-تارتا قولى قارىسىپ, قىسا-قىسا تاقىمى تالعانداي بولدى. كەلەسى ورىنداردى – باتىسقازاقستاندىق ا.ولجاباەۆتىڭ «اقكوزى» مەن الماتى وبلىسىنىڭ جۇيرىگى «شىراي» يەلەندى.
ودان كەيىنگى 7 شاقىرىمدىق جارىس جولىنا شىققان 25 جورعا اقىرىنا دەيىن جۇرىستەرىنەن جاڭىلمادى. شاپقىنعا دا سالمادى, ەكپىندەتىپ تايپالدى دا وتىردى. ءبىرىنشى بولىپ اقمولا وبلىسىنىڭ جورعاسى «ەلۆۋد ۆەب» اتتى كۇرەڭ (يەسى م.مۇستافاەۆ) توپ جارسا, استانالىق س.تۇسىپبەكوۆتىڭ تورىسى ەكىنشى, الماتىلىق تە ەلەنانىڭ «تسەپپەليناسى» ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى.
بۇدان سوڭ اتشابارعا جينالعان كوپشىلىك 7 شاقىرىمعا جىبەرىلگەن 35 قۇناننىڭ جارىسىن تاماشالادى. ءدۇر ەتىپ كوتەرىلگەن ايدىن كولدىڭ دۇرەگەي ۇيرەگىندەي دۇركىرەي جونەلگەن قۇناندار ەكىنشى اينالىمنان كەيىن-اق شاشىرادى. دەسە دە, الماتى وبلىسىنان كەلگەن ا.جۇمابەكوۆتىڭ «دورانىنا» جەتەر جىلقى بولمادى. كەلەسى ورىندارعا – جامبىلدىق ە.جاپپاسوۆتىڭ «سپورتيگى» مەن استانالىق ن.ورازباەۆتىڭ «ماجورى» يە بولدى.
جارىستى ۇيىمداستىرۋشىلار سوڭعى تۋرعا كورەرمەننىڭ قانىن قىزدىرىپ, كوڭىلىن سەرگىتەر ناعىز شاڭتيمەس 16 ۇشقىردى 1800 مەترگە دايىنداعان ەكەن. شىنىندا شاڭتيمەستەر شابىسى جۇرتتى شۋ ەتكىزدى. ءبىر-بىرىنەن ومىراۋ وزدىرىپ, ارشىنداي اياق تاستاعان تاسقان شابىستان ن.شارشەنباەۆتىڭ «شاڭتيمەسى» سۋىرىلىپ شىقسا, ە.جاپپاسوۆتىڭ «يمپەريال رەگاليا» اتتى تورىسى مەن ا.شىنايداروۆتىڭ «ەني كۋەسچنس» دەيتىن ۇشقىرى ەكىنشى-ءۇشىنشى ورىنداردى ءبولىستى.
جوعارىداعى جارىس باعدارلاماسى بويىنشا: الامان بايگە, توپ بايگە, جورعا جارىسى, قۇنان بايگەنىڭ جۇلدە قورى – 36 ملن تەڭگەنى قۇراسا, 1880 جانە 2400 مەترلىك ۇشقىر اتتار جارىسىندا بەرىلگەن سىياقى قورى ودان دا قوماقتى – 63,6 ملن تەڭگەنى قۇراعان ەكەن. جۇلدە 5-ءشى ورىنعا دەيىن بەرىلدى.
جارىس جەڭىمپازدارىنا تاعايىندالعان ارنايى كۋبوك پەن جۇلدەگەرلەرگە بۇيىرعان اشقالاي سىيلىقتى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى, استانا قالاسىنىڭ اكىم اسەت يسەكەشەۆ, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى قايرات ساتىبالدى ۇلى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحاندار تابىستادى.
بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»