1985 جىلدان باستاپ بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا توقىراۋ باستالدى. مۇنايدىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى قۇنى 10 دوللارعا دەيىن ءتۇسىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى كۇرت تومەندەپ كەتتى. وداق كولەمىندە تولىپ جاتقان ەكونوميكالىق رەفورمالار ءجۇرىپ, ول بانك سالاسىن دا اينالىپ ءوتكەن جوق. سول كەزدە مەملەكەتتىك بانكتەن ءبولىنىپ, ءتۇرلى سالالاردى دامىتۋعا قاجەتتى دەگەن بانكتەر قۇرىلىپ, قازاقستاننىڭ اگروبانكى, الەۋمەتتىك جيناق بانكى, قۇرىلىس بانكى, بۇرىنعى سىرتقىەكونومبانك نەگىزىندە «الەم» بانكى ءتارىزدى ءتۇرلى مەملەكەتتىك بانكتەر ومىرگە كەلدى.
1991 جىلى جەلتوقساندا ءۇش سلاۆيان مەملەكەتى بەلوۆەجەدە قول قويعان كەلىسىممەن كەڭەس وداعى قۇلادى, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە جاڭا ءداۋىر باستالدى. الايدا, قۇرساۋى مىقتى, ەشكىمدى دە اياسىنان شىعارمايتىنداي كورىنگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسىنان باعى تايىپ, بولشەكتەنىپ جاتسا دا ءبىز ءماسكەۋگە جالتاقتاپ, ولاردىڭ اقشاسىنا بايلانعان, تۇساۋلى اتتاي كىبىرتىك كۇيدە بولاتىنبىز. ونىڭ ۇستىنە, ەكونوميكالىق تۇرعىدان 1985 جىلى كۇشەيە ءتۇسىپ وداقتىڭ قۇلاۋىنا اكەلگەن داعدارىستىڭ اۋىر كەزەڭدەرى دە ءوتىپ جاتتى. رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين بولسا سول كەزدە ەگور گايدار باستاعان ءبىر توپ جاس ەكونوميستەرگە ءۇمىت ارتىپ, ۇكىمەت تىزگىنىن سولاردىڭ قولىنا ۇستاتتى. ولاردىڭ باعانى ەركىنە جىبەرە سالعان ساياساتىنان ينفلياتسيانىڭ سويقان داۋىلى كوتەرىلىپ, تۇتىنۋ باعاسىنىڭ ءوسۋ دەڭگەيى 1991-1993 جىلدارى 5573 پايىزعا جەتىپ, بار-جوعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە باعا 55 ەسەگە ءوسىپ كەتتى. بۇل ەڭ كەرەمەت دەگەن كاسىپورىنداردىڭ ءوزى كوتەرە المايتىن جويقىن سوققى ەدى, سونىڭ سالدارىنان تۇتاستاي ەكونوميكاعا جاپپاي بانكروتتىق قاۋىپ ءتوندى.
جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, 1993 جىلى جازدىڭ قاق ورتاسىندا رەسەي ءوز ۆاليۋتاسىن ەنگىزدى, بۇرىنعى كسرو شەكپەنىنەن شىققان ەلدەر ىشىندە قازاقستان مەن تاجىكستان, ارمەنيا عانا بۇرىنعى اقشامەن قالدىق. قىركۇيەكتىڭ 26-سىندا رەسەي بۇرىنعى كەڭەس داۋىرىندە پايدالانىلعان 1961-63 جىلدارى شىعارىلعان كەڭەستىك ۆاليۋتا اقشا بولىپ ەسەپتەلمەيتىنى جونىندە مالىمدەمە جاسادى. دەگەنمەن, ءبىز بۇعان دايىن ەدىك. ول كەزدە بىزدە اقشا باسىپ شىعاراتىن ءوندىرىس تە, نە جۇمىستى باستايتىن جەتكىلىكتى اقشا دا, (بانك سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارىنىڭ جالاقىلارى جوعارى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە كەتىپ قالعاندىعىنان) قاجەتتى ماماندار جوقتىعىنا قاراماستان, ءتول اقشامىزدى شىعارۋعا قاجەتتى بارلىق جۇمىستار اتقارىلىپ, تەڭگەمىز قويمالاردا تىعۋلى جاتقان. 1993 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن اقشا نارىعى نىساندارىنىڭ بارلىق ينفراقۇرىلىمى قۇرىلىپ, جۇمىستار تولىعىمەن اياقتالىپ – ەلەكتروندى ۆاليۋتا بيرجاسى, تەڭگە (مونەتا) سارايى, بانكنوت فابريكاسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى, مەملەكەتتىك ۆاليۋتا قورى مەن قىمبات باعالى مەتالداردى ساقتاۋ قويماسى, قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى تولەم جۇيەسى ازىرلەنىپ بولعان ەدى.
ال تەڭگەنىڭ ومىرگە كەلۋى – تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى تاريحي وقيعا. ەكونوميكانىڭ باسقارۋ قۇرالى ءتول تەڭگەنىڭ قولعا ءتيۋى جالپىحالىقتىق قۋانىش بولدى. ۆاليۋتا شىعارۋ قاجەت دەپ تاريحتى اقتارعاندا, ءبىزدىڭ جەرىمىزدە بولعان تۇركى ءناسىلدى مەملەكەتتەردىڭ اقشاسى بولعانىن, ولاردىڭ مەتالدان قۇيىلعان اقشالارىنىڭ تەڭگە اتالعانىن بىلدىك. ورىستىڭ «دەنگي» دەگەن ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى دە وسى. ارحەولوگتار ەڭ ەجەلگى اقشا بەلگىلەرىن وتىرار, تاراز, تۇركىستان, بالاساعۇن جانە قازاقستاننىڭ تاعى باسقا دا كونە قالالارى ورىندارىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا تاپقان. دەمەك, ءبىزدىڭ تاريحىمىز ءۇشىن تەڭگە اتاۋى – ءتول دۇنيە. دەگەنمەن, ۇسىنىستار كوپ ايتىلدى, «سوم», «التىن» دەگەندەردىڭ دە ۋاجدەرى تىڭدالدى.
پرەزيدەنت «تەڭگە» دەگەن ۇسىنىستى دۇرىس كوردى. سودان سوڭ پورترەتتەرگە كەلگەندە ءبىز جاڭا عانا تاۋەلسىزدىگىن العان ەلمىز, ءبىزدى, ءتىپتى وزگەلەر ساياسي كارتادان دا تابا المايدى, سوندىقتان, ەڭ ءبىرىنشى نومينال ەڭ تانىمال, الەم بىلەتىن قازاق بولۋى ءتيىس دەدى. سوندىقتان نەگىزگى ۆاليۋتا 1 تەڭگەگە ەۋروپاعا اريستوتەل مەن سوكراتتى قايتا تانىتقان, الەمدىك عىلىمدا تانىمال تۇلعا ءال-فارابي بابامىز تۇرسىن دەپ ۇيعارىلدى.
تەڭگە تاريحقا ساپارىن وسىلايشا باستاعان ەدى.
عالىم باينازاروۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق بانكتىڭ العاشقى توراعاسى