سىزى كەتپەس سول كەزدەگى سالقىننىڭ...
– بوتاش, جەلتوقساننىڭ ىزعارلى كۇندەرى قايدا بولعان ەدىڭ؟ – ستەپنوگور قالاسىنداعى №6636 اسكەري بولىمشەدە پراپورششيك بولىپ قىزمەت اتقاراتىنمىن. ءبىر جاعىنان, الماتىداعى قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە سىرتتاي وقيتىنمىن. جاس كەزىمىزدە قازاقتىڭ باتىر ۇلدارى باۋىرجان مومىش ۇلى, تالعات بيگەلدينوۆ, راقىمجان قوشقارباەۆ سەكىلدى اعالارداي بولۋدى ارمانداۋشى ەدىك. جەلتوقسان وقيعاسى مەنىڭ العا قويعان ماقساتتارىمدى عانا ەمەس, تاعدىرىمدى مۇلدەم باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى. – ستۋدەنت-جاستاردىڭ ءماسكەۋدىڭ اكىمشىل-ءامىرشىل وكتەمدىگىنە بەيبىت تۇردە قارسى شىعىپ, ونىڭ سوڭى كۇش قولدانۋعا ۇلاسقانىن قايدان ەستىدىڭ؟ – 17 جەلتوقسان كۇنى كەشكە قاراي باتالوندا پارتيا جينالىسى ءوتىپ, اسكەري قىزمەتشىلەر تەگىس قاتىستىرىلدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى قىزمەتىمىز – قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ عوي. سول كۇنى ەل شەتىنە جاۋ تيگەندەي دۇرلىگىپ, اسكەري دايىندىقتى كۇشەيتۋگە پارمەن بەرىلدى. ەشكىم ەشنارسەنى ءبىلىپ بولمايدى. ەستيتىنىمىز – تەك قاڭقۋ ءسوز. جيىندا سويلەۋشىلەر سول وقيعانىڭ ىشىنەن ورالعانداي الماتىدا كوشەگە شىعىپ, نارازىلىق شەرۋىن ۇيىمداستىرعان توپتى جامانداپ جاتتى. بارىنەن دە باتالون كومانديرىنىڭ «ولار شەتتەرىنەن ناشاقورلار, ماسكۇنەمدەر» دەپ جەردەن الىپ, جەرگە سالعان سوزدەرىنە قانىم ابدەن قارايىپ, نامىس وتى بويىمدى كەرنەدى. جينالعانداردىڭ ەشقايسىسى جاق اشار ەمەس. اقىرى, شىداي الماعان كۇيى ورنىمنان ءتۇرەگەلىپ, داۋسىمدى كوتەرە سويلەدىم. «ءسىزدىڭ بۇل ايىپتاۋلارىڭىزبەن مۇلدەم كەلىسپەيمىن. مەن ءوز ۇلتىمدى جاقسى بىلەمىن. جاستار ۇلكەندى سىيلايدى, الدىن كەسىپ ءوتپەيدى. ءجون سوزگە توقتايدى. ونداي تەرىس ارەكەتتەرگە ەشۋاقىتتا بارمايتىنىنا كەپىلدىك بەرەمىن», دەپ ىشىمدەگىمدى اقتارىپ سالدىم. كەڭەستىك كەزدەگى اسكەري ءتارتىپتىڭ ولشەمىمەن قارايتىن بولساق, قاتارداعى پراپورششيكتىڭ كومانديرگە قارسى شىعۋى ازۋىن ايعا بىلەگەن ارىستانعا قارسى شىعۋمەن تەڭ ەدى؟ جينالىستا وتىرعاندار مۇنداي وقىس قيمىلدى كۇتپەسە كەرەك, سىلتىدەي تىنا قالدى. ءبىر قىزارىپ, ءبىر بوزارعان كوماندير قارسى ارەكەتكە كوشتى. «بالكىم, سەن دە سونداي شىعارسىڭ؟ سولاردى قولداپ وتىرسىڭ عوي», دەدى كەكەسىنمەن. «ۇراندار كوتەرىپ, الاڭعا شىققان ۇلتشىلدار ەمەس, سانا-سەزىمى جوعارى ستۋدەنتتەر», دەپ مەن دە تىستەسىپ ايىرىلمادىم. «قازاقستاندى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى باسقارۋى كەرەك», دەپ جانە ۇستەمەلەدىم. سول-اق ەكەن, زاماتتا «ۇلتشىل, ەكسترەميست» بولىپ شىعا كەلدىم. سودان باستاپ توبەمە قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ, ك ۇلىپ-ويناپ جۇرگەن قىزمەتتەستەرىم دە, جورا-جولداستارىم دا مەنەن تەرىس اينالدى. سالەمدەسپەي وتە شىعاتىندارى جانىما قاتتى باتتى. ارادا ءۇش كۇن وتكەننەن كەيىن تسەلينوگرادتان پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, پودپولكوۆنيك پودلەسنىي ارنايى كەلىپ, «اسكەر اراسىندا ىرىتكى سالىپ جۇرگەنىڭ قالاي؟ ءتۇسىنىكتەمە جاز», دەپ قىسىمعا الدى.اقتالعان ءساتىمدى تىلمەن جەتكىزۋ قيىن...
– جاڭىلىپپىن, جازا باسىپپىن دەگەن پەندەشىلىك ويمەن كەشىرىم سۇراۋعا وقتالعان جوقسىڭ با؟ – پارتيا جينالىسىندا ايتقاندارىمدى قاعازعا ءتۇسىردىم. وبالى نە كەرەك, جانى اشىعاندار بولدى. سولاردىڭ ءبىرى اعا وفيتسەر س.سۋرنين تۇسىنىكتەمەنى جۇمسارتىپ جازعانىڭ ءجون, دەپ اقىل بەردى. بىراق مەن ءوز پىكىرىمنەن تايمادىم. تۇسىنىكتەمەنىڭ سياسى كەپپەي جاتىپ, الماتىدان ءبىر پولكوۆنيك پەن ەكى مايور ساۋ ەتە قالدى. وسىدان جارتى جىل بۇرىن وسىنداعى تۇرمەدەن ءۇش بىردەي اسا قاۋىپتى رەتسيديۆيست قاشقان كەزدە ءبىر عانا مايور كەلگەن ەدى. مەنىڭ «ءىسىم» ودان دا قاۋىپتى بولسا كەرەك. ايتقان سوزىمنەن قايتپايتىنىمدى سەزدى بىلەمىن, قارسى شارالار ۇيىمداستىرىلا باستادى. مەن سەكىلدى «اساۋلاردى» جۋاسىتىپ الۋدىڭ نەبىر امالدارىن قولداندى. – اتاپ ايتقاندا؟ – سولاردىڭ ءبىرى – ساقىلداعان سارى ايازعا قاراماستان, جىلى تونىمدى شەشكىزىپ, جارتى ساعات ساپ دايىندىعىن وتكىزدى. جارعىعا ساي امىرلەرىن ەكى ەتپەي وجەتتەنە ورىنداۋىم ودان ءارى ىزالاندىرا ءتۇستى. ارتىنشا شۇعىل جينالىس وتكىزىپ, اسكەر قاتارىنان الاستاتتى. بۇل قورلىعى از بولعانداي, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنا حات جولدانىپ, 1987 جىلى ناۋرىزدا وقۋدان شىعارىلدىم. سوندا پولك كومانديرى ورىنباسارىنىڭ «ەگەر سەن جۋرفاكتى بىتىرسەڭ, مەن يىعىمداعى پوگونداردى جۇلىپ تاستاۋعا دايىنمىن», دەگەن سوزدەرىن ۇمىتا الار ەمەسپىن. – جۇمىستان دا, وقۋدان دا قۋىلدىڭ. الدىڭ – تۇمان, ارتىڭ – جار... – ايتپا. جەل قۋالاعان قاڭباق قۇساپ وي-قىردى كوپ كەزدىم. اقىرى, سىلەتى اۋدانىنداعى اقسۋ توعىزجىلدىق مەكتەبىنە جۇمىسقا ورنالاستىم. الايدا, مۇندا كوپ تۇراقتاي المادىم. پولكتەن «قاجىموۆ پارتيا ساياساتىنا قارسى شىققانى ءۇشىن اسكەردەن شىعارىلعان. ونىڭ ۇستاز بولۋعا ەش قاقىسى جوق» دەگەن حات كەلىپ جەتتى. مەكتەپ باسشىلىعى اۋپارتكومنان, وقۋ بولىمىنەن وكىلدەر شاقىرتىپ, جينالىسقا سالدى. سوڭعى ايدىڭ جالاقىسىن دا بەرمەستەن جۇمىستان شىعارىپ جىبەردى. «جازعان قۇلدا شارشاۋ جوق» دەگەن. بۇدان كەيىن كوكشەتاۋ اۋداندىق «زا كوممۋنيزم» گازەتىنە جۇمىسقا كىردىم. مۇندا دا از عانا جۇمىس ىستەدىم. ءابدەن ىزىمە ءتۇسىپ العان پولكتەن تاعى حات كەلىپ, كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم. قۋدالاۋدىڭ قۇرىعى جەتپەس الىسقا قارامدى باتىرايىن دەگەن نيەتپەن تۇكپىردەگى كۋيبىشەۆ (قازىر ع.مۇسىرەپوۆ) اۋدانىنا جول تارتتىم. سوڭىمنان تاعى «پولكتىڭ حاتى» قۋىپ جەتتى. اۋدان باسىنداعىلار توسەكتەرىنەن ءبۇيى كورگەندەي شوشىندى. رەداكتور ۆلاديمير بريۋللەۆ «رەداكتسيادا ونسىز دا مامان از, ورنىنا ادام تاپقانشا شىعارمايمىن», دەپ ماعان شىن جاناشىرلىق تانىتتى. وكرۋگتىك «بوەۆوە زناميا» گازەتىنىڭ اسكەري ءتىلشىسى ساپارعالي جاعىپاروۆ تا ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ, جىگەرىمە جىگەر قوسىپ ءجۇردى. – اقتاۋ قۇجاتتارى قولعا تيگەندەگى قۋانىشتى ايتپايمىسىڭ بارىنەن دە! – 1989 جىلى ماسكەۋدە جوعارعى كەڭەس سەسسياسى وتكەنى بەلگىلى. سوندا ايتىلعان اشىق, ءادىل اڭگىمەلەردەن كەيىن مەنى جۇمىستان شىعارۋ ماسەلەسى جايىنا قالىپ, ءوزىمدى تۇڭعىش رەت ەركىن سەزىندىم. 1989 جىلى جۋرفاكقا قايتا قابىلداندىم. ونى بىتىرگەن سوڭ ديپلومنىڭ كوشىرمەسىن «سەن جۋرفاكتى بىتىرسەڭ يىعىمداعى پوگونداردى ج ۇلىپ تاستايمىن» دەگەن كومانديرىمە جىبەردىم. بىراق ول ۋادەسىندە تۇرمادى. تۋعان جەرىم – كوكشەتاۋعا ورالعانمەن, ماماندىعىم بويىنشا ءبىراز ۋاقىت جۇمىس تاپپاي ءجۇردىم. 1994 جىلى 23 ماۋسىمدا وبلىستىق ەڭبەك بيرجاسىنىڭ باستىعى د.قازبەكوۆ مەنىڭ «ستەپنوي ماياك» گازەتىنە نەگىزسىز جۇمىسقا تۇرا الماي جۇرگەنىم جايلى اكىمدىككە حات تۇسىرگەنىمەن, جاۋاپسىز قالدى. تەك سول جىلى 12 شىلدەدە الماتى گارنيزوندىق سوتىنىڭ شەشىمىمەن تولىق اقتالعاندا جان دۇنيەمدەگى تولقىنىستى تىلمەن جەتكىزۋ قيىن. اسكەري قىزمەتىمە قايتادان قۇلشىنا كىرىستىم. ساناپ وتىرسام, قۋدالاۋعا تۇسكەنىمە تۇپ-تۋرا 7 جىل, 9 اي, 22 كۇن بولىپتى. بۇكىل جۇمىس وتىلدەرىم قايتادان قالپىنا كەلتىرىلدى. رەسپۋبليكا ىشكى اسكەرى شىعاراتىن «قالقان» گازەتىنىڭ پەتروپاۆل اسكەري بولىمىندە ۇزاق جىل بويى مەنشىكتى ءتىلشى قىزمەتىن اتقاردىم. شەنىم پراپورششيكتەن مايورعا دەيىن ءوستى.ەگەمەندى ەل بولامىن دەپ شارق ۇرعان...
– بوتاش, جەلتوقسان وقيعاسى جايلى از ايتىلىپ ءجۇرگەن جوق. دەسەك تە, دەموكراتيالىق وسكىننىڭ تۇڭعىش قارلىعاشتارىنا بالانىپ جۇرگەن جاستارىمىز جايلى جەرگىلىكتى جەرلەردە از بىلەتىن سەكىلدى. – ءبىز جەلتوقسان جونىندە ءسوز ەتكەندە, كوبىنە الماتىنى عانا اڭگىمەلەيمىز دە, وزگە قالالارعا ونشا ءمان بەرمەيمىز. ماسەلەن, كوپتەگەن سولتۇستىكقازاقستاندىق جاستاردىڭ ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرلەرىندە وتكەن قوزعالىستارعا, شەرۋلەرگە, ميتينگتەرگە قاتىسقانى بەلگىلى. جەلتوقسان قۇربانى نۇرجان قالياسقاروۆ اتىندا قوعامدىق ۇيىم بار. قازىر ونىڭ ەسىمى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالادى. ول الماتى ساۋلەت-قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە كۋرستاستارىمەن بىرگە ەكى كۇن بويى برەجنەۆ الاڭىندا بولعان. قايرات رىسقۇلبەكوۆپەن ءبىر بولمەدە جاتقانىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. جاپپاي جازالاۋ كەزىندە ۇستالىپ, اۋىر سوققى العان. قوعامعا قارسى بەيبەرەكەتسىز ءىس-ارەكەتكە قاتىسقانى ءۇشىن كەڭەستىك ستۋدەنتكە لايىقسىز دەپ تابىلىپ, وقۋدان, كومسومولدان شىعارىلعان. قايتادان وقۋعا تۇسۋگە ەكى رەت بارسا دا, قۇجاتتارىن قابىلداماي قويعان. كەيىن «جەلتوقسانشى» ەكەنىن جاسىرىپ, الماتى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەن. العان جاراقاتىنىڭ اسقىنۋى سالدارىنان 28 جاسىندا كوز جۇمعان. 1996 جىلدان بەرى ۆولەيبولدان نۇرجان قالياسقاروۆ اتىندا تۋرنير تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلەدى. ول وقىعان تيميريازەۆ اۋدانىنداعى اقسۋات مەكتەبىنىڭ قابىرعاسىنا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى. وقۋ ورىندارىندا, كىتاپحانالاردا تاقىرىپتىق كەشتەر ۇيىمداستىرۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. سول سياقتى قايرات وسپانوۆ, جاننا دوسپولوۆا, بوتاش دايىروۆ, دۋلات عابدۋللين, ءلاززات ساپاروۆا, باعدات مۇقانوۆا, ەدىل قوجابەكوۆ, نۇركەن تولەكوۆ سەكىلدى جەرلەستەرىمىزدىڭ ءبىرى سوتتالعان, ءبىرى مەن سەكىلدى قۋدالاۋعا ۇشىراعان. ايتا بەرسە, مۇنداي مىسالدار از ەمەس. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي «ەگەمەن قازاقستان» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى