مانشۇك باتىرمەن بىر ديۆيزيادا بولعان قاسىمجان مىرزاحانوۆ – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. الماتى وبلىسى, اندرەەۆ اۋدانى ەكپىندى اۋىلىندا 1917 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. قازان توڭكەرىسى زامانىندا تۋىپ, اناسىنان ەرتە ايىرىلىپ, اكەسىمەن, قارىنداسى اقتاۋىقپەن وتىزىنشى جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ زوبالاڭىن, اشتىق زاردابىن بىرگە تارتقان. كەدەيلىك تاۋقىمەتىنىڭ كەسىرى بولسا كەرەك, قاسىمجان نەبارى ون ءۇش جاسىنان جاڭا عانا قۇرىلعان «بىرلەستىك» ۇجىمشارىندا ەڭبەك جولىن باستادى. ءابۇيىر بولعاندا, ەكپىندىدەگى جەتى سىنىپتىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ ۇلگەرەدى. «جيىرما ءتورت جاستاعى ورىمدەي جىگىت ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعان 1941 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپتى. سمولەنسك, ارزاماس, يۆانوۆكا, نوۆايا پوكروۆكا ەلدى مەكەندەرىن جاۋدان ازات ەتۋ ءۇشىن شايقاسادى. مالايا يۆانوۆكا دەرەۆنياسىن ازات ەتۋدە قاتتى جارالانىپ, گوسپيتالعا تۇسەدى. وسى ۇرىستا «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» دەگەن العاشقى مەدالىن كەۋدەسىنە تاققان ەكەن. اكەم گوسپيتالدان شىعاتىن كۇنىن ساناپ, قايتادان ءوز بولىمىنە جەتۋگە اسىعادى. سول تۇستا اسكەري باسقارۋ ورتالىعى بۇيرىعىمەن كالينين قالاسىنداعى جاياۋ اسكەر دايىندايتىن ۋچيليششەگە سەگىز ايعا وقۋعا جىبەرىلەدى. وندا اسكەري عىلىم نەگىزدەرىن مەڭگەرىپ, كىشى لەيتەنانت شەنىن الىپ, ءۇشىنشى ەكپىندى ارميا قۇرامىندا ۆەليكيە لۋكي – توروپەتس مايدانىنا قاتىسادى», دەيدى مايدانگەردىڭ ۇلى. ماراتحان اعانىڭ ايتۋىنشا, اكەسى ەندى بۇرىنعىداي قاتارداعى جاۋىنگەر ەمەس, بولىمشە كومانديرى, ۆزۆود كومانديرى دارەجەسىندە بالتىق بويىنداعى شايقاستى اتوي سالىپ, رجەۆ, نەۆەل قالالارىن ازات ەتەدى. ايتا كەتەرلىگى, بارلىق جاۋىنگەرلەردەي وتان ءۇشىن وت كەشىپ, تولارساقتان ساز كەشكەن قاسىمجان مىرزاحانوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆامەن ءبىر ديۆيزيادا بولعان.
ەلگە ورالعان سوڭ, ەڭبەككە ارالاستى سوعىستىڭ قىزىپ تۇرعان شاعى. كەنيگسبەرگ قالاسىن جاۋدان بوساتۋ ءۇشىن ارپالىسقان قىزىل اسكەردىڭ قاتارىندا قاسىمجان دا بولادى. سوندا ءدال قاسىنان ءىرى كاليبرلى سنارياد جارىلىپ, ەكى قولىنا بىردەي جارىقشاق ءتيىپ, كۋنگۋر قالاسىنداعى گوسپيتالدا ەسىن ءبىر-اق جىيادى. سول شايقاستاعى ەرلىگى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالادى. الايدا, بىرنەشە كۇردەلى وتادان سوڭ, العان جاراقاتىنا بايلانىستى سوعىسقا جارامسىز دەپ تانىلىپ, ەلىنە ورالادى. قارت ۇستاز وسىدان كەيىن وڭىرىنە سوعىستاعى ەرلىگىن, ەڭبەكتەگى يگىلىكتى ءىسىن ايگىلەيتىن قىزىل جۇلدىز, قىزىل تۋ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ءى, ءىى دارەجەلى وردەندەرىن قاداعان, بىرنەشە مارتە اۋىلدىق, اۋداندىق كەڭەستەردىڭ دەپۋتاتى بولعان اكەسىنىڭ 1996 جىلى 79 جاسىندا دۇنيە سالعانىن ەسىنە الدى. «ادام قانشا جاسقا كەلسە دە, اكەسىن ءوزىنىڭ تىرەگى, اقىلشىسى, جاناشىرى, قامقورشىسىنداي كورەدى. مەن ءۇشىن دە اكەم – ەڭ جاقىن, قىمبات جان. ناعىز ەر ازاماتقا ءتان قاسيەتتى, قيىن ىستە تەز شەشىم قابىلداۋدى اكەمنەن ۇيرەندىم. بۇگىندە سول اسقار تاۋىمنان العان تاربيەنى بالالارىما, نەمەرەلەرىمە بەرىپ كەلەمىن», دەيدى اعىنان جارىلىپ. ءۇش جىل بويى وق پەن وتتىڭ اراسىندا بولعان قاسىمجان مىرزاحانوۆ 1944 جىلى ەلگە ورالعان سوڭ, الماتى وبلىسى اندرەەۆ اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋىمەن مايلىشات اۋىلىنداعى ەڭبەك كولحوزى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جىبەرىلەدى. اۋىلدىقتاردىڭ الەۋەتىن جاقسارتۋدى ماقسات ەتكەن ول قىم-قۋىت تىرلىكتىڭ بەل ورتاسىندا تىنىم تاپپاستان ات ۇستىنەن تۇسپەي, قىرۋار جۇمىستىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا بار كۇش-جىگەرىن, ءبىلىم-بىلىگىن جۇمسايدى. 1945 جىلى اندرەەۆ اۋدانى بويىنشا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ماقساتىندا الىستاعى جايىلىمدارعا سۋ جەتكىزۋ ءۇشىن لەپسى-شىلىكتى كانالىن قازۋ جۇمىسىن قولعا الادى. وعان سول كەزدەگى 36 شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسشىلارى اتسالىسقان ەكەن. ولاردى ازىق-ت ۇلىكپەن, ەڭبەك قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاسىمجانعا تاپسىرىلعان. وسى شارا بارىسىندا مايدانگەر باسشى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن تانىتتى.
ادىلدىگىن جۇرت اڭىز قىلىپ ايتادى 1946 جىلدان زەينەتكە شىققانشا جانە بىرنەشە جىل اۋدانداعى «قازاقستاننىڭ 30 جىلدىعى» ۇجىمشارىندا بريگادير بولدى. «سول تۇستا كولحوزداعى ءبىر باسقارما باسشىسى ءىستى بولىپ, اۋداننان ارنايى تەكسەرۋگە كەلگەن پروكۋرور بريگاديرلەردەن دە قوسىمشا تۇسىنىكتەمە العان ەكەن. شارۋاشىلىق جايىن جەتىك بىلەتىن اكەم: ء«بىزدىڭ كولحوزعا زيانىن تيگىزگەن, قوعام مۇلكىن زاڭسىز يەلەنگەن ادام ادىلەت تۇرعىسىنان قىلمىسى دالەلدەنسە, ءتيىستى جازاسىن الۋ كەرەك قوي», دەگەن ەكەن تەرگەۋشىلەرگە. جاراتىلىسىنان ادالدىقتى ۇناتاتىن, اق پەن قارانىڭ ارا-جىگىن اجىراتا ايتۋعا باتىلى جەتەتىن قاسيەتىن كوزكورگەن زامانداستارىنىڭ اۋزىنان ءجيى ەستيمىن», دەيدى ماراتحان قاريا. قازاق – اۋەل زاماننان جۇيرىك ات ءمىنىپ, قۇماي تازى جۇگىرتىپ, اڭ اۋلاعان ساياتشىلىققا قۇمار حالىق. ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى ەمەس, قانعا بىتكەن سونداي جەلىك ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ دە بويىندا بولعان كورىنەدى. مۇنى بالاسىنىڭ مىناۋ ەستەلىكتەرىنەن اڭعارامىز: «قىرداعى قويلى اۋىلداردى ارالاۋعا شىققان كەزىندە تارلان دەگەن تازىسىن قوسا ەرتىپ الىپ, قاسقىرعا, تۇلكىگە, قارساققا سالاتىن. قانشا جىل قىزمەت اتقارسا دا, وكىمەتتىڭ اتىن مىنگەن ەمەس. ۇنەمى ءوزىنىڭ سايگ ۇلىگىن تاقىمداپ, تاۋعا دا, قىرعا دا سونىمەن شىعاتىن ەدى. 1955-1956 جىلدارى اۋدان باسشىلارىنىڭ ءوزى كولىكتەن كەندە-ءتىن. ءبىرىنشى حاتشى گريششاگين اكەمدى ارنايى شاقىرىپ, استىنداعى كوكجورعاسىن قالاپ, سۇراپ العان ەكەن. سول اتپەن قىسى-جازى اۋدان شارۋاشىلىقتارىن ارالاعانىن كوزىم كوردى. ال اكەم ق ۇلىن كەزىنەن باپتاعان تورجورعاسىن تىزگىندەدى سودان كەيىن». 1976 جىلى ءتورت بريگادانىڭ اراسىنان بارلىق كورسەتكىشتەرىمەن ىلگەرى كورىنگەن قاسىمجاننىڭ باسشىلىق سىيلاعان «لۋاز» اۆتوكولىگىنەن باس تارتقانىن دا ەل ءىشى اڭىز قىلىپ ايتادى. «مەنىڭ تورجورعام امان بولسىن, كولحوزدىڭ جۇمىسىنا توراعامەن بىردەي اتسالىسىپ, كومەكتەسىپ جۇرگەن اۋىلدىق كەڭەستىڭ باسشىسى تۇرالىق دونەنباەۆ ءمىنسىن بۇل كولىكتى» دەگەن عوي جارىقتىق.
* * * بۇگىندە جەتپىس جاسقا تولىپ, بەينەتىنىڭ زەينەتىن كورىپ, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرعان, الماتى وبلىسىنداعى اندرەەۆ, اقسۋ, الاكول, تالعار اۋداندارىنىڭ مادەنيەت, ءبىلىم سالالارىندا قىزمەت اتقارىپ, ۇجىم باسقارعان ۇلاعاتتى ۇستاز ماراتحان قاسىمجانوۆتىڭ مايدانگەر اكەسى تۋرالى اڭگىمەسى مۇنىمەن بىتپەيدى. ءالى تالاي ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق ەستەلىكتەر جازىلا جاتار...
اسحات رايقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»