بايلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى

قازاقستاندا قانشا التىن بار؟ 2014 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وتكەن ءباس­پاسوز ءماسليحاتىندا سول كەزدەگى ين­دۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان ساۋ­ران­باەۆ قازاقستان كەن ورىندارىندا ال­تىننىڭ ا,ۆ,س1 ساناتىنداعى 1159 تون­نا بولاتىن وندىرىستىك قورى بار ەكەن­دىگىن (ياعني وندىرۋگە دايىن تۇرعان), بۇ­عان قوسا س2 ساناتىنداعى 1107 توننا قور زەرت­تەلۋ ۇستىندە ەكەندىگىن مالىمدەگەن بو­لاتىن.  دەگەنمەن, سوعان قاراماستان كەيبىر ما­ماندار ەلىمىزدىڭ جەر قويناۋلارى اتال­عان تسيفرلارعا قاراعاندا التىنعا ال­دەقايدا باي ەكەندىگىن ايتادى. ەلى­مىز­دە سوڭعى 30 جىلداي ۋاقىتتىڭ اينا­لا­سىندا التىنعا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەندىكتەن ونىڭ ءدال قورىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيە­نە­تىن بول­ساق, قازاقستاننىڭ التىن ءون­دى­رۋ ونەر­كاسىبى ازىرگە 293 كەن ورنىن قۇ­راي­دى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قارا­عان­­دا, ولاردىڭ كوبى التىن قورىنىڭ كو­لەمى 25 توننادان اسپايتىن شاعىن كە­نىش­تەردەن تۇرادى. جالپى, بارلىق وسى كەنىشتەردەگى التىننىڭ باعاسى اق­شا­مەن ەسەپتەگەندە 48 ميلليارد دوللار­دىڭ اينالاسىندا قالىپتاسىپ وتىرعان كو­رىنەدى. ال التىننىڭ بولجامدى قو­رى­­نا كەلسەك, ول 9,565 مىڭ توننا دەپ ەسەپ­تەلىنگەن.  قازاقستان التىنىنىڭ ەڭ ءىرى قور­لا­رىنىڭ ءبىرى كوكشەتاۋ قالاسىنان 17 شا­قىرىمدىق قاشىقتىقتا ورنالاسقان «ۆاسيلكوۆ» كەن ورنىندا شوعىرلانعان. مۇنداعى دالەلدەنگەن قور كولەمى 370 توننانى قۇرايدى. كەن ورنى 1979 جىلدان باستاپ يگەرىلە باستاعان بولاتىن. 2007 جىلى كەن ورنىندا ءىرى التىن ايىرۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى باس­تال­دى. ول ەكى جىل ىشىندە سالىنىپ بو­لىپ, قازىرگى زامانعى جاڭا تەحنولوگيا­لارمەن جابدىقتالدى. بۇعان 700 مي­لليون دوللار قارجى جۇمسالدى. فاب­ري­كا تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەن جاع­دايدا كەنىشتەن جىلىنا 15 توننا ال­تىن ءوندىرىلۋى ءتيىس. فابريكانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, بۇل فاب­ريكا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەم بويىنشا العاندا دا قۋاتتى ءون­دى­رىس ورىندارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ما­لىم­دەدى. ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن ۆا­سيل­كوۆ كەن بايىتۋ كومبيناتى ەندى «ال­تىن­تاۋ كوكشەتاۋ» كومپانياسى دەپ اتا­لا­تىن بولدى. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى سە­مەي قالاسىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي شامامەن 100 شاقىرىم قا­شىق­تىقتا ورنالاسقان «باقىرشىق» كەن­ى­شى دە ءىرى التىن كەن ورىندارىنىڭ قا­تا­رىندا اتالادى. بۇل كەن ورنى ءالى يگەرىلۋ ۇستىندە. مۇنداعى التىن ءون­دى­رى­سى 2018 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باس­تا­لادى دەپ كۇتىلۋدە.

مەجە – وندىقتىڭ ىشىنەن كورىنۋ باعالى مەتالداردىڭ الەمدىك رى­نو­گىنداعى باعانىڭ سوڭعى كەزدەرى ءبىر­شاما قۇبىلۋىنا قاراماستان قازاقستان ۇكىمەتى التىن ءوندىرۋ ونەر­كا­سىبىن دا­مىتۋعا دەگەن نيەتىنەن باس تارت­پاق ەمەس. بۇل جايىندا وسىدان ەكى جىلداي ۋاقىت بۇرىن وتكەن ءباس­پا­سوز ءماسليحاتىندا سول كەزدەگى ين­ۆەس­تيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىنىڭ ورىن­باسارى البەرت راۋ مالىمدەگەن بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2016 جىلى ەلىمىزدەگى التىن ءوندىرۋ كورسەتكىشى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 6,3 پايىزعا ارتىپ, جالپى جيىنى 60 توننانى قۇرايتىن بولادى, 2018-2019 جىلدارى تاعى 31,6 پايىزعا ارتتىرىلىپ, 75 تونناعا دەيىن جەتەدى, ال 2025-2030 جىلدارعا دەيىنگى ۇزاق مەر­زىم­دى ستراتەگيا بويىنشا التىن ءون­دى­رۋ­دىڭ جىلدىق كولەمى 130 توننانى قۇ­راپ, قازاقستان وسى باعالى مەتالدى وندىرەتىن الەمدىك كوشباسشى ەلدەر وندىعىنىڭ ىشىنەن بەرىك ورىن الۋعا ءتيىس. ەندى جوسپارلى شاماعا ەمەس, ناقتى كور­سەتكىشتەرگە كەلەتىن بولساق, 2016 جىل­د­ىڭ قورىتىندىسىندا التىن ءوندى­رىسىنىڭ كولەمى كۇتكەندەگىدەن دە اسىپ تۇسكەندىگىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. «ين­تەر­فاكس-قازاقستان» اقپاراتتىق اگەنت­تى­گى­نىڭ مالىمدەۋىنشە, 2016 جىلى ەلى­مىزدە 74,6 توننا وڭدەلمەگەن جانە جارتىلاي وڭ­دەلگەن التىن وندىرىلگەن. بۇل 2015 جىل­دىڭ كورسەتكىشىنەن 17,1 پايىزعا, ال جوسپارلى كورسەتكىشتەن 10 پايىزدان اس­تامعا ارتىق. سونىمەن قازاقستان ەكونو­مي­كا­سى­نىڭ جالپى دامۋ دەڭگەيىنە قاراعاندا ەلى­مىزدەگى التىن ءوندىرىسىنىڭ دامۋ دەڭ­گە­يى الدەقايدا قارقىندى بولىپ وتىر. ما­سەلەن, 2013 جىلى ءوندىرىستىڭ بۇل سالا­سى 6,6 پايىزعا العا باسسا, 2014 جى­لى بۇل كورسەتكىش 13 پايىزدى, 2015 جىلى 26,4 پايىزدى قۇرادى. دامۋدىڭ وسىنداي قارقىندىلىعىنا قاراماستان 2016 جىلى تاعى دا 17,1 پايىز ۇلعايىپ وتىر. ەلىمىزدەگى التىن ءوندىرىسىنىڭ مۇ­ن­شاما شاپشاڭ قارقىنمەن العا با­سۋى­نىڭ سىرى نەدە؟

ەلدەر نەگە التىن جيناۋدا؟ «ماينەكس – ورتالىق ازيا-2017» كەن ونەركاسىبى فورۋمىنا قاتىسىپ, التىن رىنوگىنىڭ بولاشاعى تۋرالى پىكىر تۇي­گەن ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, ال­تىن ءوندىرىسىن دامىتۋعا دەگەن ىنتا سوڭ­عى جىلدارى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ارتىپ وتىر.  بۇعان سەبەپ بولىپ وتىرعان باس­تى فاكتورلاردىڭ ءبىرى الەمدىك قارجى نا­رى­عىندا تۇراقسىزدىقتىڭ ورىن الۋى. كوپ­ت­ەگەن ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى ءالسىن-ءالسىن قۇنسىزدانۋعا تۇسۋدە. ءتىپ­تى اقشاسى مىعىم سانالىپ كەلگەن قى­تايدىڭ ءوزى سوڭعى كەزدەرى دوللارعا قا­تىس­تى يۋان باعامىن السىرەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپا ودا­عى­نان شىعۋىنا بايلانىستى ەۋرو مەن فۋنت ستەرلينگتىڭ باعامى الداعى ۋا­قىت­تا­رى قالاي قۇبىلاتىنى بەلگىسىز. ءتۇبى ەكەۋى دە وزدەرىنىڭ سالماقتى ورىندارىن جو­عالتىپ الۋى ابدەن مۇمكىن.  كوپتەگەن ساراپشىلار  اقش دول­لا­رى­نىڭ شارىقتاۋى دا ءوز شەگىنە جەت­تى دەپ ەسەپتەيدى. اقش-تىڭ جاڭا پرە­زيدەنتى دونالد ترامپتىڭ ەكونو­ميكادا پروتەكتسيونيستىك ساياسات جۇر­گىز­بەك نيەتى بۇل بولجامدى ودان ءارى ناق­تى­لاي تۇسەتىن سەكىلدى. مىنە, وسىنداي جاع­دايدا كوپتەگەن ساراپشىلار مەن ين­ۆەس­تورلاردىڭ پىكىرىنشە, قارجىنى ساق­تاۋدىڭ ءتيىمدى جولى ونى التىنعا اي­نالدىرىپ ساقتاۋ بولۋى مۇمكىن.  ارينە, الەمدىك قارجى جۇيەسى سان ءتۇر­لى تەحنولوگيالار ارقىلى قارىشتاي دا­مىعان سوڭعى ونجىلدىقتارى التىن­نىڭ ايىرباس قۇرالى رەتىندەگى تاري­حي ورنى ەندى قايتىپ قالپىنا كەل­مەي­تىندىگى بارعان سايىن ايقىن بولا ءتۇس­تى. بىراق الەمدىك قارجى جۇيەسى الا­ياق­تىق كەلەڭسىزدىكتەرگە بەلشەسىنەن با­تىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە التىننىڭ قول­دا بار بايلىقتى ساقتاپ قالۋدىڭ ەڭ سە­نىمدى قۇرالى رەتىندەگى قىزمەتى ين­ۆەس­­تور­لار مەن قارجىگەرلەردىڭ نازارىن قاي­تادان وزىنە اۋدارىپ وتىرعان سە­كىلدى. مى­نە, وسى جاعداي الەمنىڭ ءار تۇك­پى­رىن­دە قارجىنى التىنعا ينۆەستيتسيا­لاۋ ۇدەرىسىن ارتتىرۋ ۇستىندە. ­ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, التىندى ءوز قاراجاتتارىن ساقتاۋدى كوز­د­ەگەن ين­ۆەس­تورلار مەن ەلدەردىڭ ور­تا­لىق بانكتەرى عانا تۇتىنبايدى. ال­تىننىڭ ەڭ باستى تۇتىنۋشىسى زەر­گەر­­لىك بۇي­ىم­دار ونەركاسىبى, ياع­ني ونىڭ قىز­­­­مەتىن پاي­دالاناتىن قاراپايىم حا­لىق بولىپ تا­بىلادى. سوڭعى كەزدەرى ميللياردتاعان حالقى بار الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن ەلدەرى قىتاي مەن ءۇن­دىستان ەكونوميكالارىنىڭ كوتەرىلۋى وسى ەلدەر حالقىنىڭ تۇرمىسى مەن ءال-اۋ­قاتىن جاقسارتىپ, ولاردىڭ التىنعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسۋدە. دەمەك, مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ التىن مەن باعالى مە­تالداردان زەرگەرلىك-اشەكەيلىك بۇي­ىم­- ­دار شىعارۋ ونەركاسىبى كۇرت دامىپ, الداعى ۋاقىتتا التىنعا دەگەن سۇ­را­نىس­تى قازىرگە قاراعاندا الدەقايدا ارتتى­را ءتۇ­سۋى مۇمكىن.  American Appraisal كومپانياسىنىڭ باس­قا­رۋشى ديرەكتورى الەكساندر لو­پا­ت- ­نيكوۆتىڭ پىكىرىنشە, ازىرگە قىتاي مەن ۇن­دىستانعا ءتۇرلى سەبەپتەرگە, سو­نىڭ ىشىن­دە ۇلتتىق ۆاليۋتانى قولداۋ جا­نە ەڭ­بەكسىز تابىسپەن كۇرەس سەكىلدى شا­را­لار ارقىلى زەرگەرلىك-اشەكەيلىك زات­­تار وندىرىسىنە ءىشىنارا شەكتەۋلەر قوي­ىل- عانىمەن بۇل ۇدەرىستىڭ ارتى ۇزاققا بار­مايدى. ءسويتىپ, الەمدىك نارىقتا ال­تىنعا دەگەن سۇرانىس قايتادان ارتاتىن بولادى. شاماسى, وسىنداي جاعدايلارعا باي­لانىستى بولار, الەمدە بىرقاتار ەل­دەردىڭ ورتالىق بانكتەرى سوڭعى جىلدا­رى وزدەرىنىڭ رەزەرۆتىك قورلارىن التىن­مەن تولىقتىرۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىسىپ كەت­كەن. ماسەلەن, رەسەيدىڭ ورتالىق بان­كى بىلتىرعى جىلى ءوز قورىن 199,1 توننا التىنمەن تولىقتىرسا, ۇس­تى­مىز­دە­گى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تاعى دا 37 توننا التىن ساتىپ الدى. قىتاي ور­تا­لىق بانكى دە سوڭعى جىلدارى ال­تىن­د­ى كوبىرەك ساتىپ الا باستاعان. كەي­­ب­ىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ليۆان, مىسىر, لاوس, پاكىستان, تۇركيا, قازاقستان ەلدەرى دە التىن-ۆا­ليۋتا قور­لا­رىنىڭ مولدىعىمەن ەرەك­شە­لەنەدى.

باعاسى وسە بەرەدى جالپى, الەمدىك رىنوكتاعى التىن باعاسى 2005 جىلدان بەرى ءوسۋ ۇس­تىندە. ما­سەلەن, 2006 جىلدىڭ ءبىرىن­شى توق­سا­نىن­دا التىننىڭ الەمدىك بير­جا­دا­عى باعاسى 24 پايىزعا كوتەرىلسە, وسى جىل­دىڭ 12 مامىرىندا ەڭ جوعارى كور­سەتكىش – 1 ۋنتسياسى 725 دوللارعا جەت­كەنى حابارلانعان بولاتىن. وسىدان كەي­ىن باعانىڭ اۋىق-اۋىق قۇبىلۋى قايتا بايقالعانىمەن, جالپىلاي العاندا ول ءوسۋ باعىتىن ساقتادى. راس, 2012 جىلى ەڭ بيىك مولشەر – ۋنتسياسى 1684 دوللارعا دەي­ىن جەتىپ, 2013 جىلى قايتادان 1160 دوللار دەڭگەيىنە ءتۇستى. 2016 جىلى التىن باعاسى قايتا كوتەرىلىپ, ۋنتسياسى 1300 دوللاردى قۇرادى.  بۇل جونىندەگى ەڭ سوڭعى مالى­مەت­تەردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ 25 ساۋىرىندە التىننىڭ الەمدىك بير­جا­دا­عى باعاسى ۋنتسياسىنا 1267,8 دوللاردى قۇراعاندىعىن ايتۋعا بولادى.  ساراپشىلار تاياۋ جىلدارى التىن با­عاسى ءوزىنىڭ ءوسۋىن ساقتاپ قالادى دەگەن بولجام جاساپ وتىر. ولاردىڭ بولجا­مىن­شا, 2020 جىلعا تامان ونىڭ ورتاشا باعاسى ۋنتسياسىنا 1500 دوللارعا جە­تۋى ءتيىس. قىسقاسىن ايتقاندا, الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكا قۇبىلمالى كۇيگە تۇس­كەن وسى­ناۋ مازاسىز الەمدە التىن جي­نا­عا­ن­نىڭ ايىبى جوق. قازاقستاننىڭ وسىناۋ باعالى مەتالعا قاتىستى ونەركاسىپتىك ساياساتى وسى قاعيدانى باسشىلىققا الىپ وتىرعاندىعى بايقالادى. 

سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»