– جەكسەنباي قارتاباي ۇلى, الدىمەن جالپى ەلىمىزدەگى جايىلىمدىق جەردىڭ جاي-كۇيى مەن مال سانىنا قاتىستى مالىمەتتەر تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز... – بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا 187 ملن گەكتار جايىلىمدىق جەر بار. سونىڭ 43 پايىزى عانا قولدانىستا نەمەسە 80 ملن گەكتارى عانا يگەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 27 ملن گەكتارى دەگراداتسياعا ۇشىراعان, ياعني ازىپ-توزعان دەگەن ءسوز. عالىمداردىڭ بولجامىنشا, وسىنشاما كەڭ-بايتاق جەرمەن بەس قازاقستاندى اسىراۋعا بولادى ەكەن. ال قولىمىزدا ۇستايتىن مال تۋرالى ايتاتىن بولساق, قازىرگى كەزدە ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى 30 ميلليون شاماسىندا. ونىڭ ىشىندە قوي 17 ملن-عا جۋىقتاسا, 6 ملن شاماسىندا ءىرى قارا, 2 ملن جىلقى بار. بۇل وسىدان 100 جىل بۇرىنعى قازاق دالاسىنداعى مىڭعىرعان مالمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسەگە از. ال 1913 جىلى ەلىمىزدە 90 ميلليونعا جۋىق ءتورت ت ۇلىك بولعان ەكەن. بۇگىندە ۇلان-اسىر دالامىزدى ۇقىپسىز پايدالانۋدىڭ سالدارىنان 30 ميلليونداي مالدىڭ ءوزىن ءجوندى باعا الماي, قۇنارلى ءشوبىمىزدى مالعا تولىققاندى جەتكىزە الماي كەلەمىز. كوكتەمگى جايىلىم – ول ماڭىزدى باس جايىلىم. ونىڭ ەرەكشەلىگى, ول جەردە مالدى ەكى جۇمادان ارتىق باعۋعا بولمايدى. نەگە دەسەڭىز, جەر تەز تاقىرلانىپ قالادى. مۇنداي جايىلىمدا ءتورت ت ۇلىك مال از جايىلىپ, ول جەر كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالۋى ءتيىس. سول سياقتى, اق جۋسان, قارا جۋسان دەگەن وسىمدىك تۇرلەرىن ءپىسىپ-جەتىلگەن شاعىندا كۇزدىڭ سوڭى, العاشقى قاردىڭ الدىندا مالدى ارنايى جايىپ وتىرعان. سەبەبى, وسى شوپپەن قورەكتەنگەن مال قىستان كۇيلى شىعادى. ال سول ءشوپتى الا جازداي مالعا تاپتاتپاي, ونىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىن كۇتىپ, باپتاپ وتىرعان. قازىر وسىنداي جاعدايلار ناقتى تۇردە ەسكەرىلمەي كەلەدى. زاڭدا جىل مەزگىلدەرىنە جانە پايدالانۋ كەزەڭدىلىگىنە سايكەس, قولايلى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلاردا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ماۋسىمدىق جانە اينالىمدىق جايىلىمدار تۋرالى ۇعىمدار مەن نورمالار قاراستىرىلعان. – وسىعان بايلانىستى ەندى نە ىستەگەن ءجون؟ – اتا-بابالارىمىزدىڭ سول تاجىريبەسىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ەنگىزۋ كەرەك. وسىنداي ماقساتپەن سوڭعى بىرنەشە جىل بويى جايىلىم ماسەلەسىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ, زەردەلەي كەلىپ, پارلامەنتتىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. بۇل زاڭنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى, ول ەلىمىزدەگى جايىلىمدىق جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋدى رەتتەۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, وندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ تەتىكتەرى ارقىلى ۇيىمداستىرۋ, جوسپارلاۋ, باسقارۋ جۇيەسىنە قاتىستى ءىس-شارالار لەگى ايقىندالعان. سونىمەن قاتار, جۇمىستى جۇيەلى تۇردە قالاي جۇرگىزۋ كەرەكتىگى جونىندەگى نورمالار بارىنشا ناقتىلانعان. سولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتەن باستاپ مال باعاتىن اۋىلعا دەيىنگى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ قۇزىرەتىن كىم, قالاي زاڭ جۇزىندە اتقارۋى ءتيىس دەگەن ماسەلەلەر دە كورسەتىلىپ وتىر. ال ونداي قۇزىرەتتى بەلگىلەپ, ونى كىمگە بەرۋ كەرەك؟ وسى كەزگە دەيىن ۇكىمەتتە جايىلىم ماسەلەسىن زەرتتەپ, زەردەلەيتىن, ونىمەن تىكەلەي اينالىساتىن ۋاكىلەتتى ورگان بولماعان ەدى. مۇنداي قۇزىرەت زاڭ بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەرىلىپ وتىر. ياعني, ۋاكىلەتتى ورگان جايىلىمداردى باسقارۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى ساياساتتى ىسكە اسىرادى جانە ۇتىمدى پايدالانۋ قاعيدالارىن ازىرلەيدى, بەكىتەدى. سونداي-اق, ۇكىمەتكە ءبىر وبلىستىڭ اۋماعىنداعى شالعايدا جاتقان جايىلىمداردى وزگە وبلىستىڭ ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋىنا بەرۋ جونىندە ۇسىنىس تا ەنگىزەدى. جايىلىمداردى قالپىنا كەلتىرۋ, ساقتاۋ, ۇتىمدى پايدالانۋ جانە تۇبەگەيلى جاقسارتۋ ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ, ىزدەستىرۋ, جوبالاۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرادى. بۇدان بولەك, جايىلىمداردىڭ مال باسىنىڭ جالپى الاڭىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ شەكتى رۇقسات ەتىلەتىن نورمالارىن ازىرلەيدى جانە بەكىتەدى. وسىلايشا, جايىلىمداردى باسقارۋ جانە ولاردى پايدالانۋ جونىندەگى جوسپار ازىرلەنەدى. بۇل جوسپار – قىسقا مەرزىمدى ء(بىر جىلعا دەيىن) جانە ۇزاق مەرزىمدى (ەكى جىلعا دەيىن) كەزەڭدەرگە بەكىتىلەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت. اتالعان نورمالار جايىلىمدار تۋرالى زاڭنىڭ ەڭ ءتۇيىنى بولىپ تابىلادى. – ەندەشە, وسى تەتىكتەردى ناقتىلاي تۇسسەڭىز. ياعني, قانداي مەكەمەگە نەندەي قۇزىرەتتەر مەن مىندەتتەر جۇكتەلگەن؟ – جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, ەڭ الدىمەن, زاڭدا ۋاكىلەتتى ورگان مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان, قازىرگى ۋاقىتتاعى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسى مەن جايىلىم يەلەرى جانە جايىلىم پايدالانۋشىلار اراسىنداعى ماسەلەلەر ناقتىلانىپ, ارنايى باپتارمەن بەلگىلەنگەن. وسى باپتاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار نە ىستەپ, نە قويۋى كەرەك دەگەن جاعداي. ەلباسى قول قويعان قۇجاتتا بۇل تەتىكتەر دە قاراستىرىلعان. ياعني, وڭىردە جەر مەن مال سانىنىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرى, ولاردى تەڭەستىرە وتىرىپ, ءتيىمدى باسقارۋ مەن پايدالانۋ جۇيەسىن رەتتەۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا جۇكتەلگەن. ال ەندى جوعارىدا اتاپ وتكەن ۋاكىلەتتى ورگان رەسپۋبليكا بويىنشا وڭىرارالىق جاعدايلاردى رەتتەيدى. وسىلايشا, وبلىستان اۋداندىق دەڭگەيگە ساتىلاپ تومەن قاراي تۇسە كەلە, اۋدانعا قاراستى اۋىلدىق وكرۋگتەرگە تىرەلەمىز. مىنە, جەردىڭ باسىم بولىگىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان وسى اۋىلدىق, اۋداندىق اكىمدىك پەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسى ءوزارا بىرىگە وتىرىپ, ءار اۋىلدىق وكرۋگ ءوزىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ءتيىستى جايىلىمداردى باسقارۋ جانە ولاردى پايدالانۋ جونىندەگى جوسپارىن ازىرلەيدى. بۇل – ەڭ باستى جانە ماڭىزدى قۇجات. – ياعني, وسى جوسپار جالپى جايىلىمدار تۋرالى زاڭنىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ءسوز عوي؟ – سولاي دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سەبەبى, مال سانى مەن اۋىل ماڭايىنداعى جەر كولەمى مۇقيات مونيتورينگتەن وتكىزىلىپ, ءبىر جىلدىق نەمەسە ەكى جىلدىق جوسپار قۇرىلادى دا ول جەرگىلىكتى ءماسليحاتتا بەكىتىلەدى. مىنە, وسى كەزدە بۇل نورماتيۆتىك اكت بولىپ شىعادى. ال ونداي قۇجات ورىندالۋى ءتيىس زاڭدىق كۇشكە يە. وسى ورايدا, جەردىڭ دەڭگەيىن ناقتىلاي تۇسەتىن مىناداي دەرەك كەلتىرە كەتكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس. مىسالى, جەردىڭ ءوزى قالاي بولىنەدى؟ اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەر جانە اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ساناتىنا جاتاتىن جەرلەر بار. ول قانداي جەرلەر؟ ولار شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ 49 جىلعا جالعا الىنعان جەرلەرى. ودان كەيىنگىسى, ورمان شارۋاشىلىعىنا قاراستى اۋماقتارداعى جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەر مەن ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتارداعى (تابيعي قورىقتار) جەرلەر. وزەن-كولدەر ماڭىنداعى جەرلەر بار. مىنە, وسىلار اۋىلدىق وكرۋگ اۋماعىنداعى جەرلەر ساناتىنا ەنەدى. – بىراق, قازىر بۇل جەرلەردىڭ ءبارىنىڭ يەلەرى بار ەمەس پە؟ – ءيا, سولاي عوي. مالى بارلار مەن مالى بولماسا دا جۇزدەگەن گەكتار جەرگە يەلىك ەتەتىندەردىڭ اراسىنداعى تەڭسىزدىك سالدارىنان جايىلىم ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلمەي كەلەدى. سوندىقتان جاڭا ايتىپ وتكەن نورماتيۆتىك اكتىگە نەگىزدەلگەن جوسپاردى بەكىتەتىن قۇزىرلى ورگاننىڭ وكىلدەرى جەر يەسىنە كەلەدى دە, بىلاي دەيدى: ء«سىزدىڭ وسىنشاما گەكتار جەرىڭىز بولعانىمەن, مالىڭىز جوق, قاشان مال الاسىز؟». جەر يەسى ءوزىنىڭ مۇمكىندىگى مەن جوسپارىنا ساي مالدى ءبىر جىلدان سوڭ نەمەسە ەكى جىلدان سوڭ الاتىندىعىن مالىمدەيدى. سول ساتتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ وكىلدەرى مەملەكەتتىڭ اتىنان «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭنىڭ باپتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, جەر يەسى مال العانعا دەيىن ونىڭ جەرىن مالى بار جانعا ۋاقىتشا پايدالانۋىنا رۇقسات ەتەدى. ارينە, مالى بار ادام جەردى ءتيىستى سالىقتارىن تولەپ, وزگە دە تالاپتاردى ورىنداي وتىرىپ پايدالانادى. ەگەر دە جەر يەسى مال الماسا, ول جايىلىم, زاڭعا سايكەس, مەملەكەتتىڭ قورىنا الىنادى دا زاڭ بويىنشا جايىلىم پايدالانۋشىلارعا ۇلەستىرىلىپ بەرىلەدى. مىنە, وسىلايشا اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى جايىلىمدىق جەرلەردى يگەرۋدە ءار ءوڭىردىڭ ءوز جوسپارىنا ساي زاڭنامالىق نورمالارى جۇمىس ىستەيدى. ايتالىق, ءبىر اۋداندا 15 اۋىلدىق وكرۋگ بولسا, ءماسليحات سول ءار 15 اۋىلدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ اۋدان اكىمدىگى, ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسى, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمدەرى بىرىگىپ ازىرلەگەن جوسپارلارىن بەكىتىپ بەرۋى ءتيىس. ودان ءارى قاراي, ءاربىر شارۋاشىلىق بەكىتىلگەن جوسپار بويىنشا ءوزىنىڭ الەۋەتى مەن قىزمەتتىك ەرەكشەلىگىنە قاراي زاڭ جۇيەسىنە سايكەس جۇمىسىن جۇرگىزەتىن بولادى. – ال ەندى اۋىل ماڭىنداعى جەرلەر سول ەلدى مەكەننىڭ جايىلىم پايدالانۋشىلارىنا جەتكىلىكسىز بولسا, بەكىتىلگەن جوسپار بويىنشا ولاردى شالعايداعى جايىلىمدىق جەرلەرگە شىعارۋ قالاي قاراستىرىلادى؟ – مۇنداي جايىلىمدىق جەرلەر اۋىل, اۋدانارالىق جانە وبلىسارالىق شەڭبەردە بولۋى مۇمكىن. ونى اۋىلدىق وكرۋگ شەڭبەرىندە اۋدان اكىمى, ال اۋدانارالىق شەڭبەردە وبلىستىق اتقارۋشى ورگان ءوز شەشىمىمەن جۇزەگە اسىرادى. سول سياقتى, جەر جەتىسپەگەندىكتەن تۋىنداعان ماسەلەلەردى وبلىسارالىق دەڭگەيدە شەشۋ قاجەت دەپ تابىلسا, قولدانىستاعى زاڭىمىز وعان دا زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى. ياعني, شەكارالىق شەڭبەردەگى جايىلىم ماسەلەسىن ۇكىمەتتىڭ ارالاسۋىمەن ءوزارا كەلىسىم ارقىلى شەشە الادى. دەمەك, اۋىل-ايماقتىڭ جاعدايى نورماتيۆتىك اكتىلەر نەگىزىندە شەشىلسە, اۋدانارالىق ماسەلەلەر وبلىس اكىمدەرىنىڭ ارالاسۋىمەن, ال وبلىسارالىق جايىلىمنىڭ ءتۇيىنى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۇسىنىسىمەن ۇكىمەت ارقىلى تارقاتىلادى. سونداي-اق, بيۋدجەت ەسەبىنەن جاسالعان تابيعي سۋ قويمالارى مەن ۇكىمەتتىڭ قاراجاتىمەن قازىلعان قۇدىقتار جالپى ورتاق, بىردەي جانە تەڭ قولدانىلادى. مۇنى ادەيى اتاپ ءوتىپ وتىرعان سەبەبىم, كەي وڭىرلەردە سۋ قويماسى مەن قۇدىقتاردى مەنشىكتەپ الىپ, كوپتىڭ قولدانۋىنا بەرمەيتىندىكتەن, كەيبىر جاعدايلاردا تۇسىنبەۋشىلىك تۋىنداپ جاتادى. مىنە, وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الماس ءۇشىن زاڭدا ارنايى نورما بەكىتىلگەن. – زاڭ جوباسى ارقاۋ ەتكەن جاڭاشىلدىقتاردىڭ تاعى ءبىرى – جايىلىم پايدالانۋشىلار بىرلەستىگىنىڭ قۇرىلۋى ەكەن. وسى ماسەلەنى دە تاراتىپ بەرسەڭىز... – بۇل جەردە ءبىر اۋىلداعى ءبىر وتباسىنىڭ 50 قويى مەن ەندى ءبىرىنىڭ 100 قويىن, ءۇشىنشى ءۇيدىڭ 70 قويىن بىرىكتىرۋ ارقىلى ءبىر وتار جيناقتاۋ كوزدەلەدى. باسقا مالدىڭ تۇرلەرى دە وسىلايشا بىرىكتىرىلىپ, زووۆەتەرينارلىق تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلىپ جاسالادى. مالدى بىرىكتىرىپ باعۋدىڭ امالى رەتىندە قاراستىرىلاتىن بۇل ءادىس مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋدىڭ ءبىر قادامى سانالادى. بىرلەستىك قۇرىلعان سوڭ, وزدەرىنىڭ ىشىنەن ءبىر توراعا سايلانادى. ول جيىلعان مالعا باس-كوز بولاتىن باقتاشى مەن وعان قاجەتتى جاعدايدى جاساۋدىڭ جاي-كۇيىن شەشۋمەن اينالىسادى. سونداي-اق, باقتاشىنىڭ اقىسىن تولەۋ نەمەسە كەزەكتەسىپ باعۋ جانە ايىرباس وتەم ارقىلى ەسەپ ايىرىسۋ جاعدايلارىن دا ۇيىمداستىرادى. كەم-كەتىگى بولسا, قۇجات الداعى ۋاقىتتا تىرشىلىكتىڭ ىڭعايىنا قاراي تولىقتىرىلا جاتار. بىراق, ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, بۇل جايىلىمنىڭ رەسمي رەتتەلۋىن كوزدەيتىن ەڭ العاشقى زاڭ بولىپ وتىر. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان»