ەسىمدەرى ەلگە بەلگىلى عالىمداردان جاساقتالعان, الەمنىڭ ونعا تارتا ەلىنىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن ەكسپەديتسيا تورعاي وڭىرىنەن باستاۋ الدى. ەكسپەديتسيا العاشقى ولجاعا دا وسى «تاريحتىڭ تاستاپ كەتكەن ارباسىنداي» تورعاي توپىراعىندا كەزىكتى. ساپارشىلار حالىق باتىرى كەيكى كوكەمباي ۇلىنىڭ كەسەنەسىنىڭ ىرگەتاسىن قالانىپ جاتقان يگىلىكتى ءىستىڭ ۇستىنەن ءتۇستى. تاياۋدا جىلانشىق بويىنان كەيكىنىڭ دەنە سۇيەگىن ىزدەيتىن ارحەولوگتار توبى جۇمىسقا كىرىسەدى ەكەن. قىركۇيەك ايىندا كەيكىنىڭ باس سۇيەگىن, ەگەر تابىلسا قالعان سۇيەگىمەن قوسىپ, جەر قوينىنا تاپسىرۋ ءراسىمى دە وتپەك. وسىعان وراي, ارقالىقتىڭ حالقى ءتۇرلى شارالار وتكىزۋگە ءازىر وتىر.
ءبىر اتاپ وتەرلىگى, ەكسپەديتسيانىڭ تورعاي ساپارىنا ءوزىنىڭ وتىنىشىمەن ۆەنگريانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اندراش باراني قوسىلعان بولاتىن. تورعايلىق ماديارلار مەن ۆەنگر ماديارلارىنىڭ اراسىنداعى تۋىستىق بايلانىس وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان بەرى زەرتتەلىپ كەلە جاتقانى ءمالىم. بۇل زەرتتەۋدى سوڭعى جىلدارى ۆەنگرلىك انتروپولوگ اندراش بيۋرە گەندىك تۇرعىدا تەرەڭدەتىپ زەرتتەپ كەلەدى. 2013 جىلى اندراش بيۋرە باستاعان ۆەنگريالىق ماديارلار قىزبەلگە ء«ومىر داراعىن» اكەلىپ قاداعانى ەسىمىزدە. اعاشقا ويىپ سالعان قاسقىردىڭ باسى, بۇعى, كۇن مەن گۇل, جارتى اي عاسىرلار ايىرعان قوس حالىقتىڭ تاريحي تۋىستىعىنان سىر شەرتەدى. قۇرامىندا ۆەنگريالىق ەلشى بار ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قىزبەلدەگى تورعاي ماديارلارىنىڭ قورىمىنا ات باسىن بۇردى. بيدايىق اۋىلىنداعى الاش ارىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ كەسەنەسىنە تابان تىرەپ, رۋحىنا تاعزىم ەتتى. مارتەبەلى مەيمانعا امانگەلدى اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرجان وتەگەنوۆ قوناقجاي پەيىلىن كورسەتىپ, يىعىنا شاپان جاپتى.
− وسى ەكسپەديتسيانىڭ ارقاسىندا مەنىڭ تورعاي جەرىن كورۋ تۋرالى ارمانىم جۇزەگە استى. ۆەنگر ماديارلارى مەن قازاق ماديارلارىنىڭ تاريحى ون ءبىر عاسىردى ارتقا تاستايدى. بۇرىن بۇل تۋرالى بىلمەي كەلدىك. «ەۋروپادا جالعىز كوشپەلى حالىق قايدان پايدا بولعان؟» دەگەن پىكىر عالىمداردى دا, قاراپايىم ادامدى دا قىزىقتىرا باستاعان ەدى. قوس حالىقتىڭ تاريحى بۇگىن دە ءبىزدىڭ ەكى ەلدىڭ دوستىق قارىم-قاتىناسىن جانداندىرادى. ۆەنگريادا قىپشاقتار دا تۇرادى. ولار ءتىلىن جوعالتقانىمەن, ەتنيكالىق سيپاتىنان ءالى ايىرىلعان جوق. تاريحىمىز تۋرالى وتكەن عاسىردا باستالعان زەرتتەۋلەردى بۇگىنگى عالىمدار جالعاستىرىپ كەلەدى. قازىر انتروپولوگ اندراش بيۋرە تۋىستىعىمىزدى گەندىك تۇرعىدا زەرتتەۋمەن قاتار, تۇركى حالىقتارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزۋدى ۇيىمداستىرىپ ءجۇر. العاشقى قۇرىلتايدى ول 2007 جىلى تورعاي دالاسىندا, وسى ساعادا وتكىزدى, − دەيدى اندراش باراني.
وسى ورايدا, وتكەن جىلى ەلگە جەتكىزىلگەن كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن قالپىنا كەلتىرۋگە اندراش بيۋرە باستاعان ۆەنگر انتروپولوگتارى بەلسەنە اتسالىسقانىن ايتا كەتەيىك.
ۆەنگر ماديارلارى مەن تورعايداعى ماديارلاردىڭ تۋىستىق تاريحىنىڭ عىلىمي نەگىزى تۋرالى ەكسپەديتسيانىڭ العاشقى كەزەڭىنە ارنايى كەلگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ەتنوگراف باباقۇمار قينايات تا پىكىر قوستى.
− ۇلى دالادا حالىقتاردىڭ شىعىستان باتىسقا قاراي كوشى بىرنەشە لەكپەن ءجۇرىپ وتىرعان. سول لەكتىڭ العاشقىسىندا ەۋروپاعا جەتكەن ماديار حالقى سوندا تۇراقتاپ, مەملەكەتتىلىگىن ون ءبىر عاسىر بويى ساقتاپ كەلە جاتقان قۇدىرەتتى حالىقتىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. ولار اتالارىنىڭ شىعىستاعى ءىزىن وسىدان 150 جىل بۇرىن ىزدەي باستاعان. ۆەنگر عالىمدارى وزدەرىنىڭ بايىرعى وتانى وڭتۇستىك ورالداعى باشقۇرت جەرىندە بولۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىم جاساعان ەدى. كەيىن مۇنى تەرەڭدەپ زەرتتەۋ قولعا الىنعان. ول حح عاسىردىڭ ورتاسىندا باستالىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى جاندانا ءتۇستى. 2003 جىلى زەرتتەۋشى بەنكو ميحايمەن بىرگە وسى وڭىرگە كەلگەنبىز, تورعاي ماديارلارىن ارالاپ, اڭىز, دەرەكتەر جازىپ الىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە «تورعاي ماديارلارى» دەگەن كىتاپ ءتورت تىلدە جارىق كوردى, − دەيدى عالىم.
جالپى, تورعاي وڭىرىندەگى تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارلارى اشىلعان سايىن, تاريحشىلاردى تاڭقالدىرۋمەن كەلەدى. وتكەن جىلى امانگەلدى اۋدانىنداعى قاراوبا جەرىندە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبادان تابىلعان باس سۇيەكتى ارحەولوگ اقان وڭعار ۇلى نوۆوسىبىرلىك انتروپولوگتارمەن بىرگە قالپىنا كەلتىرگەن ەدى. سول جولعى ولجاسىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى الدىندا امانگەلدى اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە وتكىزگەن بولاتىن. نوۆوسىبىرلىك ماماندار ەر ادام ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ەكىنشى مىڭجىلدىقتا ءومىر سۇرگەن سارماتتىق دەگەن عىلىمي بولجام جاساعانىن ايتا كەتەيىك.
قۇرامىندا گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «تۋريزم جانە گەوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى وردەنبەك مازباەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاقسىلىق ءسابيتوۆ سىندى عالىمدار بار ەكسپەديتسيانىڭ ساپارى تورعاي جەرىنەن باستالىپ, قوستاناي, اقتوبە, باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىنا ات باسىن تىرەۋدى جوسپارلاپ وتىر. ودان ءارى رەسەيدىڭ ورىنبور, استراحان قالالارىندا بولىپ, داعىستانعا دەيىن جەتەدى. سودان كەيىنگى ساپار ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزيا ەلدەرى ارقىلى جالعاسىپ, سولتۇستىك كاۆكازعا بەت الادى. مولدوۆا, ۋكراينا ارقىلى ءوتىپ, بەلورۋسسيادا از-كەم ايالداۋعا ءتيىس. ليتۆا ارقىلى ەۋروپاعا ءوتىپ, پولشا, گەرمانيا, ۆەنگريا, يتاليا, ودان فرانتسياعا جەتىپ, ساپاردى پاريج قالاسىندا تۇيىندەۋ جوسپارلانعان. وسىلايشا, 70 كۇن ىشىندە بارلىعى 22 قالانى ارالاپ, شىلدەنىڭ 10-كۇنى استاناعا ورالۋعا ءتيىس. تالاي ەلگە تابان تيگىزەتىن ساپاردىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى تاريحشى وردەنبەك مازباەۆ بىلاي دەيدى:
−دەشتى قىپشاق جەرىنەن شىعىسقا, باتىسقا قاراي قوزعالعان بابالارىمىزدىڭ ات تۇياعى كاۆكازعا, ەۋروپاعا جەتكەن. وعان ءبىز ارالايتىن ەلدەردەگى جەر اتاۋلارى, قىپشاقتاردىڭ شوعىرلانعان مەكەندەرى, باسقا دا تاريحي مالىمەتتەر دالەل. وسىلاردىڭ بارلىعىن عىلىمي دالەلدەۋ ءۇشىن كىتاپحانالاردا, ارحيۆتەردە بولىپ, تابىلعان قۇجاتتاردىڭ, ساقتالىپ قالعان ەرتە زامانعى كونە كارتالاردىڭ كوشىرمەسىن الامىز. سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دنك-سىنا تالداۋ جاسايمىز. قىپشاق دالاسى كەزىندە قىپشاق تىلىندە سويلەپ, ىرگەسى سوگىلمەگەن, كەيىن زامانا جەلى ايداپ, بولەك كەتكەن, بارعان جەرلەرىنىڭ ءتىلىن, ءدىنىن, سالتىن قابىلداعان باۋىر حالىقتاردىڭ سالت-داستۇرلەرىن دە قوسا جينايمىز. بۇل دا كەيىنگى زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ىرگەتاسىنا اينالادى. ساپار قورىتىندىسى بويىنشا دەرەكتى فيلمدەر جاساپ, عىلىمي ەسەپ بەرەمىز.
عىلىمي ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان, اتاقتى قوبىزشى تىلەپتىڭ سۇيەگى جاتقان اقكول ءوڭىرىن ارالادى. تورعاي كەنتىندەگى مۋزەيلەر كەشەنىندەگى جەر مەن ەلدىڭ تاريحىنا بايلانىستى قۇندى جادىگەرلەردى قىزىقتادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, رۋحاني جاڭعىرۋ, جاس ۇرپاققا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قادىرلەۋ, ءبىلۋ, ولاردىڭ ەلگە, جەرگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىن تاربيەلەۋ تۋرالى اقجارما اڭگىمەلەر ايتىلدى. قوستاناي قالاسىندا كەمەڭگەر اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ كەسەنەسىن, ونىڭ مەموريالدىق مۋزەيى مەن وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرىن ارالادى. ستۋدەنت جاستارمەن, عالىمدارمەن كەزدەستى. الدا ولاردى جاۋاپتى ءارى قيىندىعى مول ۇزاق ساپار كۇتىپ تۇر.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى