ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

− اقىلجان مالىك ۇلى, ەڭ الدىمەن, تولەم بالانسى دەگەنىمىز نە جانە ول نە ءۇشىن قاجەت؟

− تولەم بالانسى – حالىق­ارالىق ماكروەكونوميكانىڭ اسا ماڭىزدى تەپە-تەڭدىگى, ول ۇلت­تىق ەكونوميكادا ورىن العان جانە ونىڭ قالعان الەممەن ءوز­ارا قارىم-قاتىناسىنداعى بار­لىق تەڭگەرىمسىزدىكتەردى كور­سە­تەدى. تولەم بالانسى بويىن­شا ستاتيستيكالىق ەسەپ شوعىر­لان­دىرىلعان جانە جىك­تەلگەن تۇرىندە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەزەڭىندەگى رە­زيدەنتتەر مەن بەيرەزيدەنتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق وپە­­راتسيالار تۋرالى دەرەكتەردى قامتيدى. تولەم بالانسىنىڭ دە­رەك­تەرىن زەردەلەۋ ۆاليۋتالىق با­عامنىڭ ونىڭ ىرگەلى ماندەرگە ساي­­كەستىگى, تۇتاستاي العاندا ەكو­نو­مي­كاداعى ينۆەستيتسيالار مەن جيناقتار تەڭگەرىمسىزدىگىنىڭ بولۋى, قارجىلاندىرۋ كوزدەرى نەمەسە كاپي­تالدىڭ اكەتىلۋ سەبەپتەرى سياقتى ماڭىزدى سۇراقتارعا جاۋ­اپ بەرەدى. تولەم بالانسى ماكرو­ەكونوميكالىق مىندەتتەر تۋرالى تۇسىنىك بەرەدى, ولاردى مەملەكەت ىشكى ەكونوميكا اياسىندا عانا ەمەس, سول سياقتى, تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى ۇستا­نىمىن جانە ونىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن نازارعا الا وتىرىپ شەشۋى قاجەت.

− باسقا سوزبەن ايتقاندا, بۇل بۋح­گالتەرلىك بالانس, تەك تۇتاس ەل­دىڭ اۋقىمىندا عوي؟

− ءيا, بەلگىلى ءبىر ماعىناسىندا سولاي. باسقا بۋحگالتەرلىك ەسەپپەن – اقشا قوزعالىسى تۋرالى ەسەپپەن سالىستىرۋ ناقتىراق بولادى. تولەم بالانسىنا ناقتى ر­ەسۋرس­تاردىڭ اعىندارى (تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتى) جانە قارجى رەسۋرس­تارىنىڭ اعىندارى كىرەدى, ولار ناقتى رەسۋرس­تاردى, نە ولاردان تاۋەلسىز قار­جىلىق رەسۋرستاردى ساتىپ الۋعا نەمەسە ساتۋعا تولەم بولىپ تابىلادى. پراكتيكالىق جانە تال­دامالىق ماقساتتا اعىمداعى وپەراتسيالار شوتى نەمەسە تاۋارلارمەن, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرمەن جانە كىرىستەرمەن وپەراتسيالاردى كور­سەتەتىن اعىمداعى شوت تولەم بالانسىنىڭ نەعۇرلىم ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇل – نە­گىزگى ماكروەكونوميكالىق ۇعىم, ول, ءبىر جاعىنان, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ قۇراۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن سىرتقى ەكونوميكالىق وپەراتسيا­لار بويىنشا اعىنداردى, ال ەكىن­شى جاعىنان, ىشكى ينۆەستيتسيا­لار مەن جيناقتاردىڭ تەڭگەرىمىن اي­قىندايدى. باسقاشا ايتقاندا, اعىمداعى وپەراتسيالار بالانسى ەل­دىڭ ء«وزىنىڭ ۆاليۋتالىق كىرىستەرى بويىن­شا» ءومىر ءسۇرۋ, نە ءومىر سۇرمەۋىن كورسەتەدى.

− قازاقستاننىڭ ۆاليۋتالىق كىرىستەرىنىڭ احۋالى قانداي؟

− مۇنايدىڭ باعاسى جوعارى بولعان كەزەڭدە, ياعني 2010 – 2014 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان تولەم بالانسىنىڭ اعىمداعى شو­تى پروفيتسيتپەن قالىپتاستى. ماسەلەن, 2014 جىلى اعىمداعى شوتتىڭ وڭ سالدوسى 6,1 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. قازاق­ستان­نىڭ ەكسپورتتىق تاۋارلارىنا باعانىڭ قۇلدىراۋىنا نەگىز بولعان سىرتقى فاكتورلار تولەم بالانسىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە تەرىس اسەر ەتتى, ماسەلەن, 2016 جىلى مۇ­نايدىڭ ورتاشا قۇنى 2015 جىلعى كورسەتكىشتەن ەداۋىر تومەن بولدى. Brent سۇرىپتى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى 2016 جىلى ورتاشا العاندا ءبىر باررەل ءۇشىن 44 دول­لاردى قۇرادى, بۇل 2015 جىل­مەن سالىستىرعاندا 16%-عا تومەن. وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى الەمدىك باعالاردىڭ وڭ سەرپىنىنە قاراماستان, تولەم بالانسىن 2015 – 2015 جىلداردىڭ سالدارىنان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت تالاپ ەتىلەدى.

ەنەرگيا تاسىمالداۋىشتارعا باعانىڭ قۇلدىراۋىنا, جانە تيى­سىنشە, ەكسپورتتان كىرىستەردىڭ كۇرت قىسقارۋىنا وراي, اعىمداعى وپەراتسيالار شوتىنىڭ تاپشىلىعى پايدا بولدى. 2015 جىلى اعىمداعى شوت تاپشىلىعى 5,1 ملرد دوللار بولدى, ال 2016 جىلى ول 8,5 ملرد دوللارعا جەتتى. 2016 جىلى مۇ­نايدى, گاز كوندەنساتىن, مۇناي ونىم­دەرىن جانە گازدى قامتيتىن مۇناي ەكسپورتىنىڭ قۇنى 28,2%-عا (نەمەسە 8,6 ملرد دوللارعا) قىسقاردى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ مۇنايعا جاتپايتىن ەكسپورتى نەبارى 568 ملن دوللارعا (نەمەسە 3,7%-عا) تومەندەپ, 14,8 ملرد دوللاردى قۇرادى. ونىڭ جالپى ەكس­پورتتاعى ۇلەسى 6,8%-عا ءوسىپ, 40,4% بولدى. مۇنايعا جاتپايتىن ەكسپورت ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى مۇناي ەكسپورتىنىڭ قۇلدىراۋى ەسەبىنەن عانا بولماعانىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇنايعا جاتپايتىن ەكسپورت تاۋارلارىنىڭ ۇشتەن ەكىسى دەرلىك جەتكىزىلىمدەردىڭ ناقتى كولەمىنىڭ ءوسۋىن كورسەتتى. تەڭگەنىڭ السىرەۋى وتاندىق تاۋارلاردىڭ سىرت­قى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ كورسەتىپ, ەكسپورتتىق جەت­كىزىلىمدەردىڭ ناقتى كولەمىن قال­پىنا كەلتىرۋگە, سونداي-اق, ولاردى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى.

− تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى قۇنسىزدانۋى يمپورتتى بارىنشا قىمبات ەتتى. ونىڭ كولەمى قالاي تومەندەدى؟

− تاۋارلار يمپورتى باياۋ بولسا دا قىسقارتىلدى, بۇل اعىمداعى شوتقا ايتارلىقتاي قىسىم كور­سەتتى. يمپورتتى تۇتىنۋدى قىس­قارتۋعا جانە اعىمداعى شوتتى تۇ­راق­­تاندىرۋعا تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەر­مەلى باعامعا ءوتۋى ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. تاۋارلار يمپورتىنىڭ تومەن­دەۋى نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەر بو­يىنشا بايقالىپ وتىر – 2016 جى­لى رەسەيدەن يمپورت 13%-عا − 9,1 ملرد دوللارعا دەيىن, ال قى­تايدان كەلگەن يمپورت 28%-عا − 3,7 ملرد دوللارعا دەيىن تومەندەدى. رەسەيدەن يمپورتتىڭ قىسقارۋى نەگ­ىزىنەن كەلىسىمشارتتىق باعالار­دىڭ تومەندەۋىنە بايلانىس­تى, ال قىتايدان يمپورت كولەمىنىڭ تو­مەندەۋى باعانىڭ, سول سياقتى, تاۋار­­لاردىڭ ساندىق اكەلىنۋىنىڭ قىس­قارۋى ەسەبىنەن ورىن الدى.

2016 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا تاۋارلار ەكسپورتى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 19,8%-عا تومەندەگەن كەزدە تاۋارلار يمپورتى 17,7%-عا تومەندەدى. ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ تومەندەۋ قارقىندارى اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ قىس­قارۋى تولەم بالانسىنىڭ جاي-كۇيىن تۇراقتاندىرۋعا جاعداي جا­­­سادى جانە بۇگىنگى كۇنى تولەم بالان­سىنىڭ جاعدايى ەكونو­مي­كانىڭ مۇنايدىڭ تومەن باعا­سىنا بەيىمدەلۋىنىڭ كۇردەلى پرو­تسەسىنىڭ نەگىزىنەن اياقتالعانىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, 2016 جىل­عى 4-توقساندا 3-توقسانمەن سالىس­تىرعاندا تاۋارلار ەكسپورتى 7,5%-عا ءوستى.

ينۆەستيتسيالىق تاۋارلار يم­پورتىنىڭ جانە ينۆەستيتسيالارمەن بايلانىستى قىزمەتتەردىڭ ەداۋىر كولەمى مۇناي-گاز سالاسىن­داعى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا نەگىزدەلگەن. سونىمەن بىرگە, ادەتتە, مۇنداي جوبالار شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن ىسكە اسىرىلادى, سون­دىقتان ولارمەن بايلانىستى اعىمداعى شىعىستار تارتىلعان شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى.

− رەسپۋبليكاعا ينۆەستيتسيا­لاردىڭ كەلۋ جاعدايى قالاي؟

– ماسەلەن, 2016 جىلى شەت­ەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار اعىنىنىڭ 14,4 ملرد دوللار مولشەرىندەگى رەكوردتىق كور­سەت­كىشى تىركەلدى, ال 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 3,1 ملرد دوللارىن قۇراعان بولاتىن. مۇنداي ينۆەستيتسيالار سالىمىنىڭ نەگىزگى باعىتى ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىن قارجىلاندىرۋ بولىپ تابى­لادى. شەتەلدىك تىكەلەي ين­ۆەس­تيتسيالاردىڭ اعىنىنىڭ كو­بەيۋىنە تىكەلەي بەيرەزيدەنت ينۆەس­تورلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىس­تەرىنىڭ 24,6%-عا 10,9 ملرد دول­لارعا دەيىن ءوسۋى سەبەپشى بولدى. شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تولەنۋگە ءتيىس كىرىستەردىڭ 60%-دان استامى ەلدە قالعانىنا جانە وزدەرىنىڭ قازاقستانداعى كاسىپورىندارىن, ءبىرىنشى كەزەكتە مۇناي-گاز سالا­سىنداعى كاسىپورىندارىن قار­جىلاندىرۋعا باعىتتالعانىنا قاراماستان, شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستورلارعا تولەنەتىن كىرىستەر ستاتيستيكالىق تۇرعىدان تولەم بالانسىنىڭ اعىمداعى شوتىنىڭ ناشارلاۋىنا اكەپ سوعادى. تۇتاس­تاي العاندا 2016 جىلى قارجى شوتى (ۇلتتىق بانكتىڭ رەزەرۆتىك اكتيۆتەرىمەن وپەراتسيالاردى ەسەپتەمەگەندە) بويىنشا كاپيتالدىڭ تازا اعىنى وتكەن جىلداعىدان ءسال ازىراق – شامامەن 8,7 ملرد دوللاردى قۇرادى.

قارجى شوتى بويىنشا اعىن­دار ءىس جۇزىندە ۇلتتىق بانكتىڭ حا­لىقارالىق رەزەرۆتەرىن جۇمسا­ماستان, اعىمداعى شوتتىڭ قالىپ­تاسقان تاپشىلىعىن تولىق وتە­دى. 2016 جىلدىڭ سوڭىندا التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى جىلدىڭ باسىن­داعى 27,9 ملرد دوللار بولعان كور­سەتكىشپەن سالىستىرعاندا 29,5 ملرد دوللارىن قۇرادى. وتەۋدىڭ ەڭ از مەرزىمىن 3 اي دەپ ەسەپتەۋ قا­جەتتىلىگىنە قاراماستان, ۇلتتىق بانكتىڭ حالىقارالىق رەزەرۆ­تەرى قازاقستاننىڭ تاۋارلار مەن كور­سەتىلەتىن قىزمەتتەر يمپورتىن 9 اي بويى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

– تولەم بالانسى ءۇشىن ەڭ قيىن كەزەڭ ارتتا قالدى دەپ ساناۋعا بولا ما؟

ء−يا, تولەم بالانسىنىڭ مۇ­ناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىمەن جانە نەگىزگى ساۋدا-ارىپتەس ەلدەر ۆاليۋتالارىنىڭ دەۆالۆاتسيا­سىمەن بايلانىستى نە­گىزگى تاۋەكەلدەرى مۇناي باعاسىنىڭ ەڭ تو­مەنگى باعاسىنا جەتكەن كەزدە (2016 جىلعى 20 قاڭتار) ىسكە اسىرىل­عان بولاتىن. تەڭگەنىڭ ەركىن وز­گەرمەلى باعامى جانە تەڭگەنىڭ كور­شىلەس – ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ ۆاليۋتالارىنا قاتىستى تەپە-تەڭدىگى قا­زاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ با­سەكەگە قابىلەتتىلىگىنە ايىرباستاۋ با­عامىنىڭ قىسىمىن ازايتتى, شي­كىزاتقا جاتپايتىن ەكسپورتتىڭ قۇل­دىراۋىن توقتاتۋعا نەگىز جاسادى جا­نە ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ قىسقارۋ قار­­قىنىنىڭ تەڭەسۋىن قامتاماسىز ەتتى.

ۇلتتىق بانكتىڭ بولجاۋىنشا, الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جاعىمدى بولۋى­نا جانە ەكونوميكانىڭ جاڭا اقشا-كرەديت ساياساتىنا بەيىم­دەلۋىنە بايلانىستى اعىم­داعى شوتتىڭ تاپشىلىعى تۇراق­تى تۇردە تومەندەيتىن بولادى. شەتەلدىك قارجىلاندىرۋ اعى­نىنىڭ ايتارلىقتاي بولۋى سىرتتان الىنعان قارىز ەسەبىنەن دە قامتا­ماسىز ەتىلەدى, ونى ەكونوميكا­نى جاڭعىرتۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە بيزنەسكە قولداۋ كور­سەتۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن مەملەكەت قاتىساتىن كاسىپورىندار تارتادى.

− شەت ەلدەن قارىز الۋ قازاق­ستاننىڭ سىرتقى بورىشىنىڭ ۇلعايۋىنا اكەلەدى. بۇل جەردە ەكو­نوميكانىڭ بولاشاقتا تۇ­راق­تى دامۋى ءۇشىن تاۋەكەلدەر جوق پا؟

− قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى بورىشى 2016 جىلعى 4-توقساندا 1,4 ملرد اقش دوللا­رىنا قىسقارىپ, 2016 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا 163,8 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. قازاقستان سىرتقى بورىشى كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي بولۋى, نەگىزىنەن, ەلى­مىزدە ءوزىن-ءوزى وتەۋ مەرزىمى ۇزاق, وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ قار­جىلاندىرۋعا قاۋقارى جەتپەيتىن تەحنيكالىق تۇرعىدان كۇردەلى ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى. ماسەلەن, سىرتقى بورىشتىڭ 40%-ى 2016 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا مۇناي مەن گازدى شىعارۋمەن جانە وندىرۋمەن, ونىڭ ىشىندە قاشاعان جانە قاراشىعاناق كەن ورىندارىن ءوندىرۋ سياقتى جوبالاردا جۇمىس ىستەيتىن شەت­ەلدىك كومپانيالاردىڭ فيليالدارىنا تيەسىلى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى بورىشىنىڭ قۇرىلىمىندا ۇلەستەس كرەديتورلار – تىكەلەي ينۆەستورلار, ەنشىلەس جانە تەل كاسىپورىندار الدىنداعى مىندەتتەمەلەردى بىل­دىرەتىن فيرماارالىق بەرەشەك ۇلەسىنىڭ ايتارلىقتاي بولۋى وسىمەن تۇسىندىرىلەدى. بۇل رەتتە فير­ما­ارالىق بەرەشەك بورىشتىق ورنىقتىلىق تۇرعىسىنان تاۋەكەلى ەڭ از بەرەشەك بولىپ تابىلادى, ال ۇلەستەس تاراپتار قارىز الۋشىنىڭ دەفولت بولۋى ەمەس, قىزمەتىنىڭ جالعاسۋىنا مۇددەلى.

سىرتقى بورىشپەن بايلانىس­تى تاۋەكەلدەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, ورىندالۋى ەلدىڭ سالىق-بيۋد­جەت ساياساتىنا, سونىڭ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتەتىن مەملەكەتتىڭ تىكەلەي جانە جاناما مىندەتتەمەلەرى ماڭىز­دى­راق بولادى. 2016 جىلعى 31 جەل­توقسانداعى جاعداي بويىنشا قازاقستاننىڭ تىكەلەي مەم­لەكەتتىك سىرتقى بورىشى جانە مەملەكەت باقىلايتىن (شارتتى) ۇيىمداردىڭ سىرتقى بورىشى 35,8 ملرد اقش دوللارىن نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 26,8%-ن قۇرادى. قازاقستاندى ەاەو بويىنشا ارىپتەس ەلدەرمەن سالىستىرساق, قازاقستاننىڭ سىرتقى بورىشىنىڭ ءىجو-گە قاتىناسى رەسەيگە, بەلو­رۋسسياعا جانە ارمەنياعا قارا­عاندا جوعارى بولعانىمەن, ول ەلدەردىڭ سىرتقى بورىشىنىڭ قۇرىلىمىندا بورىشتىڭ جارتىسىنان كوبىن مەملەكەتتىڭ تىكەلەي جانە شارتتى بورىشى قۇرايتىنىن اتاپ وتۋگە بولادى. بورىشتىق مىندەتتەمەلەردىڭ ەل رەسۋرستارىنا قاتىستى قاتىناسىن كورسەتە وتىرىپ, سىرتقى بورىشتىڭ ءىجو-گە قاتىستى كورسەتكىشى سىرتقى بورىشپەن بايلانىستى تاۋەكەلدەر تۋرالى جان-جاقتى مالىمەت بە­مەيدى. بۇل ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە تار­تىلعان قاراجات ەسەبىنەن ىسكە اسى­رىلاتىن جوبالاردىڭ تيىم­دى­لىگى جانە ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ ەكو­نو­ميكالىق ءوسۋ قارقىنىنىڭ جىل­دامداۋىنا قوساتىن ۇلەسى ما­ڭىزدى.