قازاق تەاتر ونەرىندە ۇركەر جۇلدىزداي جارقىراپ, ساحنانى ساۋلەسىمەن نۇرلاندىرعان كەشەگى ق.قۋانىشباەۆ, س.قوجامقۇلوۆ, ق.بادىروۆ, ە.ومىرزاقوۆ, ودان بەرىدەگى ءا.مولدابەكوۆ, ى.نوعايباەۆ سياقتى الىپتار توبىنان كەيىن «تارلانداردىڭ سوڭعى تۇياعىنان كىمدەر قالدى؟» دەگەن سۇراق تۋعاندا, شاقتالىپ قالعان شاعىن توپ ىشىنەن ويعا ءسوزسىز ءسابيت ورازباەۆ ورالادى. توپقا ءتۇسىپ سويلەسە اعىتىلعان شەشەن, قولىنا دومبىراسىن السا, ارقالانعان ءانشى, ەسكى جىر-تولعاۋدىڭ ەڭ مايەكتى شۋماقتارىن تابان استىندا توگىپ-توگىپ سالاتىن سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى تولىسقان تۇلعانىڭ ءبىر بويىنا بۇدان باسقا نەشە ونەردى جاراتقان يە ساراڭدىعى ۇستاماي-اق سىيلاي سالعان. «سەكسەنگە كەلدىم, سان قىزىق كوردىم, ارمان جوق, ايتاتىن ءسوزىم ايتىلماي جەردە قالعان جوق» دەپ تەبىرەنەتىن, ءبىر اكتەر ارماندايتىنداي سۇيەكتى ءرولدىڭ ءبارىن سومداپ, قۇرمەتكە بولەنگەن اكەمتەاتردىڭ ابىز اكتەرىنىڭ تەاتر تۋرالى تولعانىسىن تىڭداي بەرسەڭ, جالىقپايسىڭ.
– ءسابيت اعا, م.اۋەزوۆ تەاترى ءارتىستەرىنىڭ فرانتسيانىڭ نانسي قالاسىنا گاسترولدىك ساپارى تۋرالى ءاسانالى اعامىزدان باستاپ ارداگەر ءارتىستەرىمىزدىڭ ءبىرازىنان قىزىقتى وقيعالاردى كوپ ەستىدىم. ءوز قازانىندا ءوزى قايناعان جابىق ەلدى جارىپ شىعىپ, ەۋروپاعا قالاي ساپارلاپ ءجۇرسىزدەر؟
– قىرعىز جازۋشىسى ش.ايتماتوۆتىڭ اتاعى جەر جارىپ تۇرعان كەز. شىڭعىس فرانتسياداعى ءبىر ۇلكەن اكادەميانىڭ ءمۇشەسى. وسى اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى مەن جازۋشى اراسىندا ءوزارا كەلىسىم بولعان بولۋى كەرەك, سول شارۋا بويىنشا فرانتسيا مادەنيەتىنىڭ ءبىر توپ جاۋاپتى وكىلى قىرعىزستانعا ساپارلاپ شىعادى. قۇداي شەبەر عوي, بىشكەكتە الاي-دۇلەي بوران سوعىپ, ۇشاق امالسىز الماتىعا ايالدايدى. اسپاننان تۇسكەن «قۇدايى قوناقتار»: «اۋ, بۇل قالانىڭ تەاترى بار ما ەكەن؟ بولسا, كەشكە ءبىزدى سپەكتاكلگە اپارساڭىزدار» دەگەن ءوتىنىشىن ايتادى. ال, سول كۇنى ءبىز تەاتردا «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدى» ويناپ جاتامىز... ءبىزدىڭ ارتىستەردىڭ ويىنىنا ءتانتى بولىپ, مامبەتوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىنە تاڭداي قاققان فرانتسۋزدار فرۋنزەگە بارماي, تاپ سول جەردە م.اۋەزوۆ تەاترىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, نانسيگە قىرعىز ەمەس, قازاق ارتىستەرى باراتىن بولىپ شەشىلەدى. داڭقى جەر جارىپ تۇرعان ءا.مامبەتوۆ دەرەۋ سپەكتاكلگە وزگەرىستەر جاساپ, «ەۋروپالاندىردى». ءسويتىپ, اراعا كوپ ۋاقىت سالماي-اق تەاتر فرانتسيادان شاقىرتۋ الدى. الىپ-ۇشىپ جەتكەنىمىزدى قايتەيىك, پاريجگە كىرگىزبەي قويدى. مۇعالىمدەردىڭ كوتەرىلىسى بولىپ جاتىر ەكەن. ءبىزدى باسقا ءبىر جولىمەن نانسيگە الىپ كەلدى. ەكى كۇن وينادىق. قۇرامىندا ى.نوعايباەۆ, ءا.مولدابەكوۆ, ا.ءاشىموۆ, ف.ءشارىپوۆا سياقتى كىل مىقتىلاردى توپتاستىرعان كۇشتى قۇراممەن بارعانبىز. باسقا ەلدەردىڭ تەاترلارى ءبىر رەتتەن ويناعاندا, ءبىزدىڭ تەاتر ەكى رەت وينادى جانە ءوزگەلەرگە كىشىگىرىم زالىن بەرگەندە, ءبىزگە وپەرا تەاترىنىڭ ساحناسىن ۇسىندى.
سودان فرانتسۋزدارمەن جاقىنىراق تانىسىپ, اجىك-كۇجىك اڭگىمە تۋعان ساتتە «قايدان كەلدىڭدەر؟ كىمسىڭدەر؟» دەگەن ساۋال قويىلدى. «قازاقستاننانبىز» دەسەك, قۇدايا توبا, ءبىر ادام بىلسەشى. اتاقتىلارىمىزدى دا ايتىپ جاتىرمىز, تۇلعالارىمىزدى دا تۇگەندەپ جاتىرمىز. ەكى يىعىن قومدايدى دا قويادى.
سودان ورتالىق كوميتەتتەن پوتاپوۆ دەگەن بىرەۋ بارعان ەدى, سول تۇتىگىپ كەلىپ: «سەندەر نە, اۋىزدارىڭا كەلگەندى ايتىپ, ارتىق سويلەپ وتىرسىڭدار. قانە, دوعارىڭدار, سەندەر مۇندا كسرو ءمادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمىمەن كەلگەنسىڭدەر» دەمەسى بار ما؟ ءسويتىپ وتىرعاندا ورتامىزداعى بىرەۋ «مەدەۋ» دەپ قالدى. باسىلا بەرگەن فرانتسۋزدار قايتادان شۋ ەتە ءتۇستى. «و, مەدەۋ! مەدەۋ! بىلەمىز, بىلەمىز, سەندەر سول عالامات مۇز ايدىنى بار ەلدەن كەلدىڭدەر مە؟» دەپ ءبىزدى قايتادان اڭگىمەگە تارتتى. ۇلتىمىزعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىزدى بايقاپ, الگى پوتاپوۆ كەتكەنىمىزشە ءبىزدى اڭدۋمەن بولدى.
جاقسىمىزدى جاقسى دەپ ايتا الماي قورلانىپ, قورىنىپ وسكەن ءبىز ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قولى جەتىپ, الەم تانىعانى ماقتانىش, ال 25 جىلدا جاسالعان تىرلىك – ءجۇز جىل كوتەرەتىن جۇكپەن پارا-پار. مەملەكەت بولدىق. استانانى سالدىق. مۇنداي جەتىستىكتى نە سوقىر كورمەيدى, نە ءوز ەلىنە ءوزى جاۋ نيەتى بۇزىق ادام كورمەيدى.
– اۋىلداعى اعايىندارىڭىز الماتىعا مال دارىگەرىنىڭ وقۋىن مەڭگەرىپ كەل دەپ جىبەرگەنىمەن, ءسىز ءبارىبىر ونەردى تاڭدادىڭىز. بۇعان قانداي جاعداي اسەر ەتتى؟
– ول ۋاقىتتا قازاق بالالارى ءۇشىن مال دارىگەرلىگى مەن اگرونومدىق ماماندىق – وقۋدىڭ تورەسى ەدى. ءارى باقىت, ءارى ءسان, جىل سايىن جاپىرىلىپ ءبارى سوندا باراتىن. مەن مەكتەپ ءبىتىرگەندە دۇيسەباەۆ دەگەن ءتىل-ادەبيەتتەن ساباق بەرگەن ۇستازىم فيلولوگ بولعانىمدى قالادى. اتاقتى اۋىلداسىمىز ق.جانداربەكوۆتىڭ دۇركىرەگەن داڭقىنىڭ اسەرى بولدى ما, ءان سالىپ, دومبىرا تارتىپ, ونەرگە يكەمىم بارىن بىلەتىندەر سول كىسىنىڭ جولىن قۋعانىمدى قۇپتادى. مەن بولسام ەشقايسىسىمەن كەلىسپەي: «جوق, ابدىقادىر اتام ايتقان, مال دارىگەرى بولامىن» دەيمىن. ويتكەنى, سول ۋاقىتتا اۋىلدا مال اۋىرسا بولدى, شەتىنەن سويىپ تاستايتىن. سونىڭ زاردابىن ابدەن تارتقان اتام كىشكەنتاي كۇنىمنەن: «بالام, قولدا بار ازىن-اۋلاق مالدىڭ ءوسىمى بولماي تۇر, سەن الماتىعا بارا الماساڭ, مىنا قاپلانبەكتەگى تەحنيكۋمعا بارساڭشى, سونى بىتىرسەڭ دە, مال دارىگەرى بولىپ شىعاسىڭ» دەپ قۇلاعىما قۇيا بەرەتىن. ءسويتىپ مەن الماتىعا كەلىپ, ازۆي-عا ءتۇسىپ تۇرعان جەرىمنەن, كونسەرۆاتورياعا كەتتىم. سىناقتاردىڭ ءبارىن امان-ەسەن تاپسىرىپ بولىپ, كوڭىلىم جايلانىپ, «وسى ءبىر الماتىنى ارالاپ كورەيىنشى» دەپ جالعىز ءوزىم جاياۋلاتىپ كوممۋنيستىك پروسپەكتىمەن تومەن ءتۇستىم. كونسەرۆاتوريانىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, اشىق تەرەزەدەن سىرتقا توگىلىپ جاتقان الۋان ءتۇرلى اسپاپتىڭ ۇنىنەن شىدەرلەنگەن اتتاي اياعىمدى ىلگەرى باسا السامشى. قانشا تۇرعانىمدى بىلمەيمىن, بىراق تاپ سول جەردە شەشىم قابىلدادىم. نە كەرەك, قۇجاتتارىمدى ازۆي-دەن ارەڭ دەگەندە الىپ, ۆوكال بولىمىنە تاپسىردىم. بىراق داۋىسىم بولعانمەن, بەكەن جىلىسباەۆ, كۋرگانسكيلەر قانشا اۋرەلەنسە دە, مەنەن وپەرا ءانشىسى شىقپادى. ءسويتىپ جۇرگەندە, اياق استىنان كونسەرۆاتوريانىڭ جانىنان تەاتر فاكۋلتەتى اشىلا قالدى. جاس بولسا دا, سويلەگەن ءسوزى مەن جۇرگەن ءجۇرىسى اڭىزعا اينالعان اسقار توقپانوۆقا باردىم. ول ۋاقىتتا بۇيرا-بۇيرا قالىڭ شاشىم باسىما سىيماي بوركىمدى كوتەرىپ تۇراتىن. باسىمنان اياعىما دەيىن ءبىر كوز سالىپ وتكەن اسقار اعام: «باسىڭدى بىلمەيمىن, شاشىڭ كەرەمەت ەكەن» دەدى. ءسويتىپ بۇل جەردىڭ دە سىناعىنان ءوتىپ, تەاتر فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ شىعا كەلدىم.
– قازىر جاقسى دراماتۋرگيا جوق, جاقسى پەسا جوق, دەپ جاتادى, بىراق ءا.مامبەتوۆتىڭ ەڭ مىقتى سپەكتاكلدەرى ينستسەنيروۆكالار نەگىزىندە ساحنالانعان ەكەن. ياعني, پروزادان پەسا تۋعان. قازىر رەجيسسەرلەر دراماتۋرگتەرگە عانا تەلمىرىپ, وسى ءۇردىستى مۇلدە پايدالانباي كەتتى, الدە بۇل دۇرىس ەمەس پە؟
– ءازىربايجان ءمادي ۇلى بولاشاق سپەكتاكلىندە ويناتقىسى كەلەتىن اكتەرلەردى كابينەتىنە شاقىرىپ الاتىن دا, ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىن», ش.ايتماتوۆتىڭ «انا – جەر-اناسىن», «بوراندى بەكەتىن» قولىنا ۇستاتاتىن. ءوزى «ويلانىڭدار» دەيتىن دە, سىرتىمىزدان جاۋىپ كەتىپ قالادى. سودان ءبارىمىز قىزىلكەڭىردەك بولىپ ايتىسىپ, ءوز ويىمىزدى ايتىپ, وبرازداردى تالدايتىنبىز. اناۋ كولحوز باسقارمانىڭ بالالاردىڭ اۋزىنان جىرىپ, جيناپ العان بيدايدى ۇرى الىپ قاشقان كەزدەگى ساحنانى قالاي شىعارامىز, سوتتى قالاي شىعارامىز, انا مەن تولعاناي اراسىنداعى ۇلكەن فيلوسوفيالىق ويعا قۇرىلعان ايتىسى قالاي جەتكىزىلۋى كەرەك, وسىنىڭ ءبارى ورتاق وي ارقىلى شەشىلەتىن. 1960-70-جىلدارى تەاتر بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيىكتىككە كوتەرىلدى. بۇل تۋرالى ءا.مامبەتوۆتىڭ ءوزى: «بۇل جالعىز مەنىڭ ەڭبەگىم ەمەس, ءبىرىنشىدەن, تەاتر ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتىندا, ەكىنشىدەن, سول تەاتردىڭ نەگىزىن قالاعان بابالاردىڭ رۋحى قۋاتتادى, ۇشىنشىدەن, ى.نوعايباەۆ, ف.ءشارىپوۆا, ءا.مولدابەكوۆ, ا.ءاشىموۆ, س.ورازباەۆ سياقتى زامانداس قاناتتاستارىم مەنىڭ بارلىق سپەكتاكلدەرىمدە ويناپ, مەنى ءوسىردى جانە ونەرى بيىكتەپ, مەنىمەن بىرگە وزدەرى دە ءوستى» دەگەن ەكەن. «ابايدى», «قاراگوزدى», «انا – جەر-انانى» قويعان مامبەتوۆتىڭ سپەكتاكلدەرىن الەم ساحنالارىنداعى ونەر تۋرالى ۇلكەن ءسوز ايتقان مىقتى تەاتر سىنشىلارى مەن ونەر زەرتتەۋشىلەرى, ورىستىڭ اتاقتى رەجيسسەرلەرى ماسكەۋدەن ارنايى كەلىپ كورەتىن نەمەسە وداق كولەمىندەگى گاسترولدەرىن جىبەرمەي قاداعالايتىن. بۇل ءمامبەتوۆكە دەيىن م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ تاريحىندا بولماعان جاعداي. كاسىبي مامانداردىڭ سىني كوزبەن كورەتىندەرى ءوز الدىنا, مامبەتوۆتىڭ سپەكتاكلدەرى مەن جەكەلەگەن ارتىستەر تۋرالى ميلليونداعان تيراجى بار وداقتىڭ باس باسىلىمدارىنىڭ بارىندە قازاق اكتەرلەرىنىڭ ونەرىنە باعا بەرگەن ەتەكتەي ماتەريالدار جاريالاناتىن. بۇل مامبەتوۆ شەبەرلىگىنىڭ قۇدىرەتى!
– الەم تەاترلارىنىڭ تىنىسىن سەزىپ, ءبىر ءوزى-اق ورىس تەاتر ونەرىن بىرنەشە ساتى بيىككە كوتەرگەن ايگىلى يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكي ءسىز سومداعان سۇيەۋ قارتتىڭ رولىنە تامسانعانى سونداي, ءسابيت ورازباەۆتىڭ ونەرى تۋرالى ءسۇيسىنىپ تۇرىپ جازاتىنى دا سول كەز عوي, شاماسى...
– ءيا, ونداي جايتتىڭ بولعانى راس. سۇيەۋ قارتتىڭ ءرولى و باستا ەلۋباي ءومىرزاقوۆقا بەرىلگەن ەدى. بىراق, ول كىسى اۋىرىپ قالىپ, رەپەتيتسيادا مەن ويناپ ءجۇردىم. كەيىن پرەمەرا الدىنداعى ويىنىمدى كورگەننەن سوڭ ول كىسى سۇيەۋدى ويناۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. ءرولدىڭ ماعان باسىبايلى بۇيىرعانىن قايتەيىن, ەندى «قان مەن تەردىڭ» اۆتورى ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ قارسىلىعىنا ۇشىرادىم. ول العاشىندا مەنى اكتەر رەتىندە مۇلدە مويىندامادى. سوعان قاراماستان, جاس بولسام دا, ازەكەڭ سەنىم ارتتى, اقبالانى ويناعان فاريدانىڭ, ىدىرىس اعانىڭ, ءانۋار, ءاسانالى سياقتى ساحناداعى سەرىكتەستەرىمنىڭ قولداۋىمەن ويداعىداي ورىنداپ شىقتىم. سپەكتاكل ساحناعا شىققاننان كەيىن ابەڭ قولىمدى الىپ, راحمەت ايتتى, كەيىن ەكەۋمىز جاقىن دوس بولىپ كەتتىك. ورتالىق باسىلىم بەتىندە سموكتۋنوۆسكيدىڭ بەرگەن جوعارى باعاسىنان كەيىن اتاعىم بىردەن دۇركىرەپ شىعا كەلدى.
ءازىربايجان مامبەتوۆ اكتەر تاڭداۋدان جاڭىلىسپايتىن. بۇل قاسيەتى ونىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى ەدى. لەنيننىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى ءازىربايجان ءمادي ۇلى سپەكتاكل قويدى. م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ جىرتىلىپ-ايرىلىپ جۇرگەن كوپ اكتەرىنىڭ بىردە-ءبىرىن مىسە تۇتپاستان, لەنيننىڭ ءرولىن قاراعاندى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ بەلدى ءارتىسى م ۇلىك سۇرتىباەۆقا بەرەتىن بولدى. مەن سۆەردلوۆتى وينايمىن. ومىردە وتە سىپايى بولعان رەۆوليۋتسيونەردىڭ ءرولى مەنىڭ وڭ جامباسىما كەلە كەتتى. ءوزى ارا-تۇرا: «لەنيندى يزۋچات ەتىڭدەر, ورىستىڭ پسيحولوگياسى قانداي, وسىعان دەيىنگى جاسالعان كينو بەينەلەردى دە قاراڭدار, سالىستىرىڭدار» دەپ كەتەدى.
«ءبىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» فيلمىندە ويناپ, تانىلىپ قالعان م ۇلىك اعا ءبىزدىڭ تەاترعا قابىلدانعان سوڭ دا كەبەك, كوبەي, جالمۇقان, نارشا, اڭعارباي سياقتى كوپتەگەن سۇيەكتى رولدەردى وينادى. بىراق نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, سول كىسى ءبىزدىڭ تەاتردىڭ انسامبلىنە كىرە المادى. ايتپاعىم, ءار تەاتردىڭ وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىگى, تەك ءوز ىشىندە عانا وزىندىك ءداستۇر-مادەنيەتىن تولىقتىرا وتىرىپ قالىپتاساتىن مەكتەبى بولادى ەكەن. سپەكتاكلدەردە دە باسقا تەاتردان اۋىسىپ كەلگەن اكتەرلەر بىردەن بەلگىلى بولىپ تۇرادى. مامبەتوۆتىڭ كەزىندە سىرتتان تەاترعا اكتەر كوپ الىنعان جوق. مۇمكىن, كىلەڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن», شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماعان دۇلدۇلدەر تۇرعاننان كەيىن كەرەگى دە بولماعان شىعار.
– جاڭاشىلدىققا بوي ۇرماسا, ونەر دە استاۋداعى سۋ سەكىلدى قويمالجىڭ تارتىپ, قايىرلاپ قالادى. تەاتر ونەرى دە كەشەگىدەن بۇگىن وزگەشە, جاس بۋىننىڭ ويىنىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– ءار بۋىننىڭ اراسىنان تالانتتىلارى ەكشەلىپ شىعادى. ونەرىنە كوز توقتاتىپ قارايتىن جاستار جوق ەمەس, بار. بىراق قازىر اكتەرلەر اراسىندا, تەاتردا جاتىپ كەپ ءبىرىن-ءبىرى كوپىرتىپ تۇرىپ ماقتايتىن جاعىمسىز ءۇردىس قالىپتاستى. ءبىر-بىرىنە «پوترياسايۋششي!» دەگەن سوزدەردى ايتادى. تەاترعا كەشە عانا كەلگەن جاس اكتەر تۇگىلى, سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى بۇكىل وداققا داقپىرت بوپ تاراپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس رەتىندە باعالانعان كسرو حالىق ءارتىسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى فاريدانىڭ ءوزى مامبەتوۆتىڭ اۋزىنان مۇنداي ماقتاۋدى ءومىرى ەستىمەي-اق كەتتى. ازەكەڭنىڭ بار ريزاشىلىعى «نورمالنو, دالشە پرودولجايمەن» شەكتەلەتىن. شىنىندا دا كۇندەلىكتى ىستەپ جۇرگەن جۇمىسى بولعاندىقتان مۇنداي نارسە ونەر ادامى ءۇشىن قالىپتى سانالۋى ءتيىس. ويتكەنى, اكتەردىڭ مىندەتىنىڭ ءوزى – جاقسى ويناۋ. سول ءۇشىن ايلىق الىپ وتىرعان قىزمەتى ەمەس پە؟ ال, سول «پوترياسايۋششە» ويناعان ءارتىس ەرەڭگى سپەكتاكلىندە ءبىر ءسوزدى ۇمىتىپ قالسا, جەردەن الىپ جەرگە سالىپ, ءيتىن شىعارىپ جاماندايدى.
كەيبىر اكتەر ءوزىنىڭ ماماندىعىنىڭ سىرىن دا تۇسىنبەي مە دەيمىن. اكتەر دەگەن – جالعىز. ەڭ الدىمەن وسىنى ۇعۋ كەرەك. حالىقتىڭ الدىنا ساحناعا شىققاندا ەشكىم دە ساعان كومەكتەسە المايدى. سەنى تەڭىزدىڭ ورتاسىنا اكەپ لاقتىرىپ كەتكەن سياقتى, قايتسەڭ دە مالتىپ شىعۋىڭ كەرەك. الىپ شىعاتىن دا, ابىروي بەرەتىن دە بويىڭداعى قاسيەتىڭ. اسقار توقپانوۆ ۇستازىمىز: «ابايدان 30 پروتسەنت ۇيرەنسەڭ, ولمەيسىڭ. سول سەنىڭ ءومىرىڭە ازىق بولادى» دەيتىن. قاليبەك قۋانىشباەۆ اعامىز: «مەن ابايدى كۇن سايىن وقىماسام, تۇندە ۇيىقتار الدىندا قولىما ءبىر رەت الماسام, جاستىعىمنىڭ استىندا جاتپاسا, سول كۇنىمدى بوسقا ءوتتى دەپ ەسەپتەيمىن» دەيتىن ەدى. وكىنىشكە قاراي, جاس اكتەرلەردىڭ كوپشىلىگى كوركەم ادەبيەتتى وقىمايدى, كەۋدەسىنە توقىمايدى. اكتەردى كورگەنى, ەستىگەنى ەمەس, ەڭ الدىمەن وقىعانى وسىرەدى.
كوپتەن بەرى كوكەيىمدە جۇرگەن ءبىر وي, م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ التىن ءداۋىرىن جاساعان تەاتر رەجيسسۋراسىنىڭ پاتريارحى ءازىربايجان ءمادي ۇلىنىڭ قازاق ونەرىنە سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگىنە قۇرمەت رەتىندە ەڭ بولماسا ءبىر سپەكتاكلىن رەپەرتۋاردا ساقتاپ قالۋ كەرەك ەدى. بۇل اتى مەن اتاعىن عانا ەستىپ, ءوزىن بىلمەيتىن ادامدار ءۇشىن «مامبەتوۆ دەگەن كىم, ول نەسىمەن مىقتى بولدى؟» دەگەن سۇراققا بەرىلگەن جاۋاپ بولار ەدى.
– اعا, ارىپتەستەرىڭىزدىڭ ءبارى كينوعا ءتۇسىپ, دۋبلياجدان تابىس تاۋىپ جاتقاندا, ءسىز نەگە ول توڭىرەكتەن تابىلمادىڭىز؟
– مەن جاس كۇنىمنەن ءتارتىپتىڭ ادامى بولدىم. قاتارلاستارىممەن بىرگە دۋبلياجعا دا بارىپ كوردىم. دۋبلياج دەگەنىڭ دە وزىنشە ءبىر الەم ەكەن – مۇحتار باقتىگەرەەۆ, اتاگەلدى سمايىلوۆ, ماكىل قۇلانباەۆ دەگەندەرىڭ – كورول, راۋشان اۋەزباەۆا, فاريدا ءشارىپوۆا قۇرداسىم – كورولەۆا. تابىسى دەگەن سۇمدىق, ادامنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن قالاماقىنى كۇرەپ تۇرىپ الادى. اۋزىمىزدى اڭقيتىپ تۇرىپ مۇحتار دۋبلياجدىڭ اقشاسىمەن-اق ماشينا ءمىندى. بىراق, تابىسىن قايتەيىن, سۇمدىق لاس جەر ەكەن. كوردىم دە, «جوق, بۇل ماعان قول ەمەس ەكەن» دەپ ەسىگىن تارس جاپتىم دا, سودان قايتىپ جولامادىم. الايدا, دۋبلياجدىڭ اكتەرگە بەرەتىن پايداسى دا كوپ. وندا, الدىمەن, فيلمدەگى كەيىپكەردىڭ پسيحولوگياسىن تاباسىڭ. كەيىپكەر ءسوزىنىڭ سارىنىندا نە بار, قانداي استار جاسىرۋلى, ءماتىن, ءسوز قانداي ماقساتتى ارقالاپ ايتىلىپ تۇر, سونى تاباسىڭ. مىنانى قاراڭىز, قازاق كينوسىنىڭ كلاسسيكاسى «قىز جىبەك» ءفيلمى 40 پايىز فاريدا شارىپوۆاعا قارىزدار. فاريدانىڭ داۋىسى عاجاپ ەدى عوي, ءۇنى جۇپار شاشاتىن. ونىڭ ءۇنى جۇرەككە بايلاۋلى تۇرعانداي بولاتىن. فاريدانىڭ تالانتتى بويىندا جانعا جايلى, جۇرەككە جاعىمدى, داۋىس اتاۋلىنىڭ الۋان اتاسى تۇنىپ تۇراتىن: بويجەتكەننىڭ نازدى ءۇنى, كەلىنشەكتىڭ ادەمى اۋەزى, كەيۋانانىڭ قاجىعان قوڭىر ءۇنى, ءتىپتى بالانىڭ بالعىن, سىلدىراعان سۇلۋ داۋىسى دەيسىڭ بە, مىڭ ءتۇرلى بوياۋ قوسىپ, قىرىق قۇبىلتىپ ءسويلەۋ ول ءۇشىن تۇككە دە تۇرمايتىن. ءومىردە دە وتە سۇلۋ سويلەيتىن. فيلمدە ونسىز دا جەڭگەنىڭ ءرولىن وينايتىن ۇلى اكتريسانىڭ وسى شەبەرلىگىن مويىنداعان كوميسسيا فيلم ءتۇسىرىلىپ بولعان سوڭ, تاسپانى تازالاعان كەزدە جىبەكتىڭ دە, قوسىمشا تاعى ءبىر رولدەگىلەردىڭ دە داۋىسىن فاريداعا قايتا دىبىستاتتى. جىبەكتىڭ جەڭگەسىنىڭ داۋىسى ەركەتوتاي, ەرىنە ەركەلەپ ۇيرەنگەن ايەلدىڭ داۋىسى. ال, جىبەكتىڭ داۋىسى مۇلدە بولەك, وندا ۇنەمى مۇڭ سەزىلىپ تۇرادى. تولەگەن مەن بەكەجاننىڭ اراسىنا ءتۇسىپ اجىراتاتىن تۇسىنداعى جىبەكتىڭ داۋىسىن ەسكە تۇسىرەيىكشى. فاريدا جىبەكتىڭ داۋىسىنا «مەن ءۇشىن قىرىلىسىپ نە بولدى؟ ىزدەسەڭدەر, مەنەن دە وتكەن سۇلۋدى تاباسىڭدار عوي, ازامات باستارىڭدى تومەندەتىپ نە بولدى سونشا؟» دەگەن ماعىنا جاسىرعان. ادەبيەتتىڭ عانا ەمەس, جالپى ونەردىڭ ۇلكەن ەستەتى رەتىندە مويىندالعان عابەڭنىڭ ءوزى تاڭ قالدى عوي سوندا. فاريدا ءماتىندى قولىنا ۇستاپ, كوز ءجۇگىرتىپ شىققان كەيىن-اق كەيىپكەرىنىڭ كىم ەكەنىن بىردەن تۇسىنەتىن. كەيىپكەرىنىڭ ءمىنەز-قۇلقىن بىردەن تابادى, اتموسفەراسىنا بىردەن ەنە كەتەتىن. ۇزاق جىلدار ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا ساباق بەردى, بىراق شاكىرتتەرىنىڭ ىشىندە ۇلگى الىپ قالعاندارى از. بايقايسىڭ با, قازىر فاريداداي اكتريسا جوق. عاسىردا ءبىر-اق رەت تۋاتىن تالانتتى ونەر تۇلعاسىنداي وكشە باسار سىڭلىلەرى ەندى بولا ما, بولماي ما, ونى دا بىلمەيمىن.
– ءسىزدىڭ «تازارعىڭ كەلسە تەاترعا بار», «ءومىردىڭ ءوزى – تەاتر» اتتى ەكى تومدىق ەستەلىك كىتاپتارىڭىز زامانداس ءارىپتەستەرىڭىز تۋرالى شۋاقتى وقيعالارعا تولى بولعاندىقتان, تاعىلىمدى ءارى وقۋعا جەڭىل. ءتىپتى كەيبىر ءارتىستەردىڭ پەندەلىگىن دە ءمادەنيەتتى جەتكىزگەن ەكەنسىز. ءبىرتۋار تالانتتاردىڭ ءبىرشاماسى قامتىلىپتى, ال كىمدەر تۋرالى جازا الماي كەلەسىز؟
– كوپ جىلدان بەرى فاريدا تولعاندىرىپ كەلەدى. فاريدا تۋرالى ءسوز تولىقتاي ايتىلىپ بولعان جوق, ونى جانىندا ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ ونەر كورسەتكەن ءبىز ايتپاعاندا, كىم ايتادى ەندى؟ ازەكەڭ تۋرالى دا ايتارىم كوپ. تەاتردىڭ بۋتافوريا, تىگىن تسەحىندا جۇمىس ىستەپ, قاراپايىم عۇمىر كەشكەن, بىراق ءومىرى عيبراتقا تولى نەمەسە سىناعى كوپ تاعدىرى وزگەگە ساباق بولارلىق زامانداستارىم بولدى. سولار تۋرالى جازعىم كەلەدى. بايقاعانىم, جازۋ ونەرى وتە قيىن ەكەن. ال, الگى ەكى كىتاپتىڭ جارىققا شىعۋىنا الدىمەن گازەتتە جاريالانعانى سەبەپ بولدى. كىتاپ شىققان سوڭ ماقتاعاندار دا, قۇتتىقتاعاندار دا كوپ بولدى. «ماتان تۋرالى نەگە جازباعانسىز, جاقىن دوسىڭىز ەدى عوي؟», «مۇحتاردى نەگە جازبادىڭىز, دامدەس بولىپ ەدىڭىز عوي؟» دەيدى. «تەاتردىڭ وپپوزيتسيونەرى» بولعان گۇلزيپا اپام سىزدىقوۆا تۋرالى وي مازالايدى. تالانتتى بولا تۇرا, قولدان قىسىم جاسالىپ, ءدۇر-دۇلدۇلدەردىڭ ىشىندە جانا الماي كەتكەن قاسىرەتتى تاعدىر يەسى. بىراق وسى كۇنگە دەيىن جازا الماۋىمنىڭ سەبەبى دەنساۋلىعىما بايلانىستى ما, الدە باسقا سەبەبى بار ما, ءوزىم دە بىلمەيمىن. «جازامىن» دەپ وقتالىپ كەلەمىن دە, اق قاعازعا تونگەندە, قالشيىپ قاتامىن دا قالامىن. شىندىقتى جازعىم كەلەدى, وقىعان ادام ولاردىڭ ونەرىن ءدال مەندەي سەزىنسە ەكەن, ۇلىلىعىن مەندەي تانىسا ەكەن دەيمىن. مەمۋارلىق ءدۇنيەلەر وتە تازا جانە بيىك مادەنيەتپەن جازىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ول ۇرپاققا قالادى. ايتۋدىڭ مادەنيەتىن بىلسەڭ, ادەبىن ساقتاساڭ, دۇنيەدە ايتىلمايتىن شىندىق بولمايدى. ساحنانىڭ سونبەس شىراعىنا اينالعان وسى تارلانداردىڭ ارقايسىسىنىڭ شۋاعى قازاق ونەرىن جىلىتىپ ءارى جارقىراتىپ تۇرۋعا ماڭگى كۇشى جەتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى