وي شەبىندە – جاڭا ەنەرگەتيكا

«بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ دايىندىعى سوڭعى كەزەڭىنە كەلدى. بۇل – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اۋقىمدى يدەيالارىنىڭ ىسكە اسۋى. سونداي-اق, ول 2017 جىلدىڭ ۇلتتىق نەگىزگى جوبالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى جانە قازاقستاندىقتارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. كورمەنى وتكىزۋ ءۇشىن دايىندىق جۇ­مىس­تارى كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلۋدە ءجا­نە ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ۇكى­مەت­تىڭ, ور­تا­لىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ, استانا اكىم­دىگىنىڭ جانە «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق-تىڭ باستى نازارىندا. قازاقستان عالىمدارى مەن ينجە­نەر­لەرىنىڭ وسىنداي جالپىۇلتتىق ءىس­كە قوسىپ وتىرعان ۇلكەن ۇلەسى, بۇل –­ WSEC-2017 ينجەنەرلەر مەن عالىم­دار­­دىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى. اتالعان كون­­گرەستى 2017 جىلدىڭ ماۋسىم ايىن­دا باستالاتىن كورمە اياسىندا ادام ءومى­رى­نىڭ نەگىزى رەتىندە ەنەرگيا ءتيىم­دى­لىگى مەن ەنەرگەتيكا سالاسىن كادر­لار­مەن قام­تاماسىز ەتۋدە, بالامالى ءجا­نە جا­ڭ­- عىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن قولد­ا­ن­ۋ­دا نەگىزگى ماسەلەلەر مەن قازىرگى زا­مان­­عى ەنەرگەتيكاداعى ۇردىستەردى كەڭ تال­­قىلاۋ ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدەگى بە­دەل­­­دى پىكىرتالاس الاڭى رەتىندە وتكىزۋ جوس­­پارلاندى. كونگرەستى وتكىزۋ يدەياسىن ەكى اكادەميا – قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عى­لىمدارىنىڭ اكادەمياسى (قازۇجعا) مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلت­تىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى (قر ۇيا) ۇسى­ن­دى جانە ولار كونگرەستىڭ ەڭ باستى ۇيىم­داستىرۋشىلارى بولىپ تابىلادى. بۇل يدەيا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ دەڭ­گەيىندە بەكىتىلىپ, وعان دايىندىق 2014 جىلى باستالدى. بۇل باعىتتاعى نە­گىز­گى باعدار مەن مىندەتتەر ەلىمىز­دىڭ پرە­زيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاق­­- س­تان-2050» ستراتەگياسىندا «كومىر­سۋ­تە­­گى شيكىزاتىنىڭ نارىعىندا ءىرى ويىنشى بولىپ قالا وتىرىپ, ءبىز ەنەرگيانىڭ با­لا­مالى تۇرلەرىن ءوندىرۋدى دامىتۋعا, كۇن مەن جەلدىڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋگە ءتيىس­پىز», دەپ ايتىلعان ماسەلەلەرمەن ءۇن­دەس­تىك تابادى. وسى ۋاقىت ىشىندە كونگرەستىڭ نە­گىزگى ورگاندارى: حالىقارالىق باع­دار­لامالىق كوميتەتىن باسقارۋ ماعان تاپسىرىلدى جانە ۇيىمداستىرۋ كو­مي­تە­تىن باسقارۋ ۇيا پرەزيدەنتى, اكادەميك ب.جۇماعۇلوۆقا جۇكتەلدى. 2014 جىلدان بەرى ونداعان وتىرىست­ار مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى تالقىلاۋلار, شەت­ەل­دىك ارىپتەستەرمەن, ءىرى حالىقارالىق ۇيىم­دارمەن, عىلىمي ورتالىقتار جانە وسى باعىتتاعى وندىرىستىك كومپانيالارمەن كەڭەستەر كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلدى. ءبىر­قاتار مازمۇندى كونفەرەنتسيالار مەن عى­لىمي سەسسيالار وتكىزىلدى. مىسالى, KAZENERGY X فورۋمى شەڭبەرىندە مۇناي-گاز كونفەرەنتسياسى وتە قىزىقتى ءوتتى. WSEC-2017 اتالعان كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە قىتاي ينجەنەرلىك اكادە­ميا­سىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مە­مو­راندۋمعا قول قويىلدى. ءبىزدىڭ عالىمدار WSEC-2017 كون­گرەسىن وتكىزۋ اياسىندا دۋبايدا ۇيىم­داس­تىرىلعان جاڭعىرمالى ەنەرگيا بويىنشا حالىقارالىق اگەنتتىك (IRENA) اسسامبلەياسىنىڭ VI سەسسياسى­نا قاتىستى. بۇعان قوسا, ءبىز استانا ەكو­نوميكالىق فورۋمى شەڭبەرىندە «بو­لا­شاقتىڭ ەنەرگياسى» پانەلدىك سە­سسيا­­س­ىن وتكىزدىك جانە جاقىندا18 ەل­د­ەن كەلگەن 300-دەن استام جەتەكشى عا­­لىمدار مەن ساراپشىلار قاتىسقان «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق فورۋمى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل تەك جۇزەگە اسى­رى­لعان ءىس-شارالاردىڭ كەيبىرەۋلەرى عا­نا. كونگرەستى دايىنداۋدا ۇيىم­داس­تى­رۋ­­شىلار مەن بەلسەندى قاتىسۋشىلار قا­­تا­رىنا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك باس­قا­رۋ ورگان­دارى, عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىم­دا­­رى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرى, قوعامدىق ءبىر­­لەستىكتەرى, سالالىق كاسىپورىندار مەن كومپانيالار كىردى. ولاردىڭ ءىشىن­دە ەلباسىنىڭ – قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سى­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت, «سامۇرىق ەنەرگو» اق, «KEGOC» جانە ت.ب. بار. اسا جاۋاپتى مىندەتتەردى ءوز وكى­لەت­تىكتەرى شەڭبەرىندە ەنەرگەتيكا مي­نيس­ترلىگى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, ءبىل­ىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, استانا قا­لاسىنىڭ اكىمدىگى ءساتتى اتقارۋدا. ءما­سەلەن, بىزگە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءۇل­كەن قولداۋ كورسەتتى. مينيسترلىك تۇ­جىرىمداما ازىرلەۋ كەزىندە اۋقىمدى جۇ­مىس اتقاردى. كونگرەسكە قاتىسۋعا 200-دەن استام بەلگىلى ەنەرگەتيكالىق كون­تسەر­ندەر, كاسىپورىندار مەن ءبىر­لەس­تىكتەر تارتىلدى. سونداي-اق, سىرتقى ءىس­تەر مينيسترلىگى كونگرەسس تۋرالى اق­پاراتتىڭ الەمدىك كەڭىستىكتە تارالۋىنا قوماقتى ۇلەس قوستى, كونگرەسس ور­گاندارى مەن جەتەكشى حالىقارالىق ءبىر­لەستىكتەر, ۇيىمدار, كاسىپورىندار مەن كونتسەرندەر, سونىمەن قاتار, ءىرى عا­لىمدار جانە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى الەم­دىك ينجەنەر-پراكتيكتەر اراسىندا قاتىناس ورناتىپ, ولارمەن حات الماسۋدى جۇزەگە اسىردى. ال ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى WSEC-2017 ۇيىمداستىرۋشىلارىنا جا­را­تىلىستانۋ مەن تەحنيكالىق با­عىت­­تاعى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قىز­مەتتىك بايلانىس ورناتۋعا, عىلىمي ۇيىم­داردى, ۇلتتىق ورتالىقتار مەن قازاقستاننىڭ جەتەكشى عالىمدارىن كونگرەسكە اتسالىسۋعا شاقىرۋدا زور كو­مەك كورسەتۋدە. استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى كولىك ج­انە لوگيستيكالىق قامتاماسىز ەتۋ سا­­لا­س­ىندا كونگرەسس ورگاندارىنىڭ جۇ­مىسىنا, WSEC-2017 قاتىسۋشىلارى مەن قوناقتارىن ورنالاستىرۋعا بەل­سەندى قول­داۋ كورسەتۋدە, فورۋمنىڭ باع­دار­لا­مالارىن تۇزۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. سون­داي-اق, WSEC-2017 كونگرەسىنە «استانا ەكسپو-2017» اق-تان دا جان-جاقتى كو­مەك بەرىلۋدە. كونگرەستىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن بەلسەندى قاتىسۋشىلارى قاتارىنا الەم­نىڭ 177 ەلىن بىرىكتىرەتىن IRENA – جا­ڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى بويىنشا حالىقارالىق اگەنتتىك, قىتايدىڭ Sinopec مۇناي جانە حيميا كورپوراتسيا­سى, Masdar عىلىم جانە تەحنولوگيا ينس­تيتۋتى ء(باا), حالىقارالىق عى­لى­مي-تەح­نيكالىق ورتالىق (حعتو), Total كور­پوراتسياسى (فرانتسيا), Siemens كونتسەرنى (گەرمانيا), حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكا­دەمياسى, رەسەي جاراتىلىستانۋ عى­لىم­دارىنىڭ اكادەمياسى, ول­دەنبۋرگ ۋني­ۆەرسيتەتى (گەرمانيا) ءجا­نە باسقا دا بە­دەلدى حالىقارالىق ۇيى­م­دارى كىردى. جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك ءارىپ­تەس­تەرىمەن بەلسەندى تالقىلاۋ ءناتي­جە­سىن­دە كونگرەستىڭ تۇتاس جانە وزەكتى تۇ­جى­رىمداماسى قۇرىلىپ, WSEC-2017 كونگرەسىنىڭ «بۇكىلالەمدىك ەنەر­گە­تيكانىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋى­نىڭ كەلەشەگى مەن ستسەناريلەرى», «ەنەر­گ­ەتيكالىق تريلەممانىڭ بالانسى: قاۋىپسىزدىك, قولجەتىمدىلىك جانە ەكو­لو­گيا­­لىق تۇراقتىلىق», «الەمدىك ەنەرگە­تي­كانى جانە ەنەرگەتيكالىق نارىقتى دا­­مىتۋ ۇردىستەرى», «عىلىمي كادر­لار­­مەن قامتاماسىز ەتۋ» اتتى باستى 4 تا­قىرىپتىق بلوك ءتۇزىلدى. جەتەكشى عا­لىم­­دار, ينجەنەرلەر, قازاقستانداعى ءىرى ۇلت­تىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارى, مينيسترلىك وكىلدەرى مەن ەلدىڭ جەتەكشى جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى اتالعان تاقىرىپتىق بلوكتاردىڭ جەتەك­شى­لەرى بولىپ تابىلادى. تالقىلاۋلار پلەنارلىق وتىرىس­تا, سەكتسيالاردا, سونداي-اق, ستەندتىك بايان­دامالاردى ۇسىنۋ بارىسىندا ءجۇر­گىزىلەدى. جەتەكشى الەمدىك ماماندار­مەن ءدوڭ­گەلەك ۇستەل, كەزدەسۋلەر, ءباسپاسوز-ماس­ليحاتتارىن جانە باسقا دا ءىس-شارا­لار­دى جۇرگىزۋ قاراستىرىلعان جانە ولار­دىڭ قۇرامى مەن تاقىرىپتارى ءوڭ­دە­لۋ ۇستىندە. بۇگىنگى كۇندە 50-دەن استام ەل, 17 حالىقارالىق ۇيىم, 200-گە جۋىق شەت­ەلدىك عالىمدار مەن ماماندار دۇنيە­جۇ­زى­لىك كونگرەسكە قاتىسۋعا ءوز ىنتاسىن ءبىل­دىر­دى, قازاقستاندىق قاتىسۋشىلار سانى 500-گە جۋىق بولادى دەپ جوسپارلانۋدا. مەنىڭ ويىمشا, كونگرەسس الاڭى ءتۇر­لى مەكتەپتەر, باعىتتار مەن تاسىلدەر وكىل­دەرىن بىرىكتىرۋگە, تەوريالىق جانە قول­دانبالى عىلىم, يننوۆاتسيا مەن بيزنەس اراسىندا بايلانىستىرۋشى ءتۇيىنى بو­لۋعا قابىلەتتى. كونگرەسكە جاھاندىق ەنەرگەتيكا­نىڭ بە­دەل­دى ساراپشىلارىنىڭ قاتىساتى­­نى تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىل­­دى. ولاردىڭ ىشىندە نوبەل سىيلى­عى­نىڭ لاۋرەاتتارى جورەس الفەروۆ (رە­سەي, في­زيكا بويىنشا), دجون ماي­كل كوستەرليتس ( ۇلى­بريتانيا, في­­زي­كا بويىنشا), موحاممەد ءال-با­را­د­ەي (مى­سىر, الەم سىيلىعى), دانكان حولدەين ( ۇلى­بريتانيا, في­زي­كا بويىنشا), سو­نى­مەن قاتار, بە­دەل­­دى «جاھانداق ەنەر­گيا» حا­لىق­ارا­لىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى اكيرا يوسينو (جاپونيا, ليتي-يوندى اككۋمۋلياتورىن ويلاپ تاپقان), كلاۋس ريدلە (گەرمانيا, قۋاتتى جوعارى تەمپەراتۋرالى گاز تۋربينالارىن قۇرۋ), لارس گۋننار لارسسون (شۆەتسيا, اتوم ەنەرگياسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ), دجايانت باليگا (اقش, وقشاۋلانعان بەكىتپەسىمەن بيپوليارلى ترانزيستوردى وي­لاپ تاپقان), ۆالەنتين پارمون (رەسەي, مۇناي وڭدەۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى كاتاليزاتورلارىن وڭدەۋ) جانە باسقا دا لاۋرەاتتار بار. نەگىزگى سپيكەرلەر قاتارىنا كىرۋگە ادنان امين, IRENA-نىڭ باس ديرەكتورى, توماس مارتين, نيدەرلاندتىڭ ەنەر­گەتيكانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى, كريستين لينس, EREC جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوز­دەرى بويىنشا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ باس حات­شىسى, ەيك ر.ۆەبەر, Fraunhofer ISE پرە­زيدەنتى, گەرمانيا, سياقتى تانىمال عالىمدار مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ما­مان­دار ءوز كەلىسىمىن بەردى. ولاردىڭ كون­گرەس­كە قاتىسۋى حالىقارالىق عىلىمي-تەح­نيكالىق ورتالىق (حعتو) تاراپىنان قو­سىمشا قولداۋعا يە بولادى. كونگرەسس ماتەريالدارىن جاريالاۋ ءجا­نە قاتىسۋشىلاردىڭ ءسوز سويلەۋى ءۇشىن قا­جەت­تى جاعدايلار جوعارى دەڭگەيدە تال­قى­لانۋدا. الەمدەگى ءىرى Elsevier باسپا ءۇيىم­ەن كونگرەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ بايان­دامالارىن 20-دان استام ارنايى با­­سىلىمداردا جاريالاۋ تۋرالى كە­لىسىم جاسالدى. بۇدان بولەك, كونگرەسس جۇ­مىسىنىڭ عىلىمي قورىتىندىلارى «ەنەر­گيا تۇراقتى دامۋ ءۇشىن», «سۋتەكتى ەنەر­گەتيكانىڭ حالىقارالىق جۋرنالى», «يننوۆاتسيالىق ەنەرگەتيكا جانە عى­لى­مي زەرتتەۋلەر», «جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى», تاعى باسقا جۋرنالدارعا جاريا­لانباق. كونگرەسس جاھاندىق ماسەلەلەردى تال­قى­لاۋمەن قاتار, قازاقستاننىڭ عى­لىمى مەن ينجەنەرياسىنىڭ جەتىستىكتەرىن كور­­سەتۋگە, ەلىمىزگە الدىڭعى قاتارلى عى­­لىمي جانە ينجەنەرلىك ادىستەر مەن ءوڭ­­دەۋلەردى تارتۋعا باعىتتالادى ءارى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھان­دىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا كور­سەتىلگەن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى شە­شۋگە ىقپالىن تيگىزەدى. نۇرتاي ابىقاەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, WSEC-2017 ينجەنەرلەر مەن عالىمداردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى حالىقارالىق باعدارلامالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازۇجعا پرەزيدەنتى, اكادەميك