بەلگىلى تاريحشى عالىم, ارحەولوگ, پروفەسسور امانتاي يسين الاش بەسىگىندە تۋىپ-وسكەن جان. اكەسى يسا بينازار ۇلى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆپەن دوس, ۇزەڭگىلەس بولىپتى. امانتاي
اعا ابىرالى ءوڭىرى, قاينار اۋىلىنىڭ تۋماسى, بىرنەشە مونوگرافيالىق ەڭبەكتىڭ, جۇزگە جۋىق عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورى. ورتا عاسىرلىق شىعىس جانە ورىس دەرەكتەرى نەگىزىندە
قازاق حاندىعى مەن نوعاي ورداسىنىڭ تاريحىن زەرتتەدى. ماسكەۋدەگى كونە دەرەكتەر مۇراعاتى قورىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى ماتىندەردى جارىققا شىعارعان. جارىق كورگەن
كىتاپتارىنىڭ قاتارىندا «ءادىل سۇلتان» ەپيكالىك جىرى», «شىڭعىستاۋ, بەرەل, شىلىكتى, ابىرالى: 1999-2003 جج. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر» جانە تاعى باسقا دا قۇندى دۇنيەلەرى بار.
– امانتاي اعا, سوڭعى كەزدەرى قازاقستاندىق ارحەولوگيا ءۇشىن تابىستى جىلدار باستالعانداي. بىرىنەن كەيىن ءبىرى تىزبەكتەلە شىعىپ, ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەن جاڭالىقتار لەگى اشىلۋدا. بۇل ىسكە ءسىز قاشاننان بەرى قاتىسىپ كەلە جاتىرسىز؟
– قالامىزداعى جوعارى ءبىلىمنىڭ قارا شاڭىراعى سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ جاقسى ءداستۇرى بار. 70-جىلدارى بىزگە دە ساباق بەرگەن ل.چالايا, ال 80-جىلدارى كىشى ارىپتەسىم ل.ەرمولەنكو زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. تۇركى كەزەڭىمەن شۇعىلدانعان ل.ەرمولەنكو كەمەروۆو قالاسىنا قونىس اۋدارىپ كەتكەن سوڭ, ينستيتۋتتا ارحەولوگيا پانىنەن ءدارىس بەرۋ تاريحتى ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەر ارقىلى زەرتتەپ جۇرگەن ماعان جۇكتەلدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى بىرنەشە جىلدار وڭاي بولعان جوق. 90-جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىس عىلىمعا دا زاردابىن تيگىزدى. قارجىلاندىرۋدى تالاپ ەتەتىن جوسپارلى كوپ ىستەر توقتاپ قالدى. ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار اۋقىمدى بۇكىل ەلىمىزدە تارىلا تۇسكەن. از جىلدان سوڭ ەلىمىزدەگى تۇرمىس-تىرشىلىك تە وڭالا بەردى. دالالىق زەرتتەۋلەرگە قاتىسۋعا دەگەن تىلەك ءوستى. 1999 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە شىڭعىستاۋ ەكپەديتسياسى ۇيىمداستىرىلىپ, سارىكول ماڭىنداعى قازبا جۇمىستار ەلۋ جىلدان سوڭ جالعاسىن تاپتى. ەتنوگراف جانە ارحەولوگ ابدەش تولەۋباەۆپەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر سول جىلى باستالدى. جاز ايلارىم ارحەولوگيا ىستەرىمەن وتەدى. مەنىمەن بىرگە ەرلان سايلاۋباي دا شىعىپ تۇردى. تاۋ-تاستى ارمانسىز ارالاپ, وتكەن زامانداردىڭ ىزدەرىن ىزدەدىك.
– شىڭعىستاۋ التىنى سول جىلى تابىلدى ما؟
– جوق, 2002 جىلى تاعى دا قازۇۋ پروفەسسورى ءابدەش تولەۋباەۆپەن بىرگە شىڭعىستاۋدىڭ قولا عاسىرىن زەرتتەدىك. تۇركى زامانىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى دە تىركەلدى, العاشقىسى سول 1999 جىلدىڭ وزىندە قازىلعان بولاتىن. سول جىلدارداعى دالاداعى تىرلىك تۋرالى ءتۇرلى باسىلىم بەتتەرىندە كەڭىنەن حاباردار قىلعانمىن. باستى ماقسات – جاستاردىڭ ءوز تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ بولاتىن.
2003 جىلى شىڭعىستاۋ ەكسپەديتسياسى ءوز جەمىسىن بەردى. ستۋدەنتتەرىمىزبەن بىرگە سەمەي قالاسى تۋرالى فيلم تۇسىرۋشىلەرگە ەسكەرتكىشتەردى كورسەتۋ ءۇشىن 30 مامىر كۇنى جولعا شىققانبىز. ەكى كۇندە كوپ ەسكەرتكىشتەردى كورسەتىپ ۇلگەردىك. ءدال قايتار الدىندا ءبىزدىڭ جاساق كەزدەيسوق تابىسقا قول جەتكىزدى. سارىكول قاسىنداعى تۇركىلىك ەسكەرتكىشتەن جەرلەۋ-جادىگەر ءتۇسىرۋ زاتتار كەشەنىنە تاپ بولدىق. جيىنى 60 شاقتى تولىقتاي جانە سىنىقتارىمەن جەتكەن التىن, كۇمىس, قولا, تەمىر زاتتار ىشىندە, ەڭ تاڭعالارلىعى, ارحەولوگيادا بىرەگەي سانالاتىن التىن قۇمان تابىلدى. التىن قۇمان شىققاندا مەن اقجارىلقاپ قۋانىشپەن تولاسسىز ايعايلاپ, قۇت ساپارعا سەبەپكەر بولعان سەرىكتەرىمە العىس سوزدەرىمدى جاۋدىرا بەرىپپىن. كەيىن جاسالعان فيلمىندە وسى ەپيزود بار. باتپاققا باتقان ماشينانى دا يتەرىپ شىعارعان, سۋ جالداپ, تاس كوتەرگەن, ەكى كۇن ۇيقى كورمەگەن ۇلدار ابدىراپ ءۇنسىز تۇرىپ قالىپتى. الماتىدا بەينەجازبانى كورگەن ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى «ستۋدەنتتەر نەگە قۇلىقسىز تۇر؟» دەپ سۇراق قويدى. جاستاردىڭ ەكى كۇن ۇيقى كورمەي شارشاپ-شالدىققانىن, سۋ جالداپ, بەتى-قولىمىزدى قان-جوسا قىلىپ ماسا تالاعانىن ءتۇسىندىرىپ جاۋاپ حات جازدىم. قۇمان تۇركى التىنى ەدى. نەسىن ايتاسىڭ, بۇل تۇركى دۇنيەسىنە بايلانىستى عىلىمداعى تاماشا جاڭالىق بولدى.
– شىلىكتىدەگى ايتۋلى تابىس شە؟
– ءبىر ايدان سوڭ ستۋدەنتتەرىمدى ەرتىپ, زايسان اۋدانىنا اتتاندىق. شىلىكتىدە ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ ءا.تولەۋباەۆ باسقارعان ەكسپەديتسياسىنا قوسىلدىق. التىن ادامى بار پاتشا قورعانىن قازۋ جۇمىستارىن سوندا باستادىق. ارحەولوگيا نەگىزىنەن جاستاردىڭ ەنشىسىندە, جەردى قازۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگى بەلگىلى. كوپشىلىگى سەمەيدەن اتتانعان 40-50 شاقتى جاس. قازبانى باسقارىپ جۇرگەن ارحەولوگ عاني وماروۆ, ۇلان ۇمىتقاليەۆ سىندى جىگەرلى جانداردىڭ تاباندىلىعىمەن بيىكتىگى 8 مەتر وبانى قازىپ شىقتىق. قالىڭ, ءۇش قاباتتى توپىراق ءۇيىندى استىنداعى تاڭعاجايىپ تاس قاپتاۋلى, ەكى جەر استى ءدالىزى بار بورەنەلى-تاستى پيراميدا قۇرىلىسى اشىلىپ, ىشىندە ب.ە.د. VII عاسىردىڭ ءىرىلى-ۇساقتى 4 مىڭ التىن زاتتارى تابىلدى. ونىڭ 368-ءى سىناماسى وتە جوعارى التىن, ودان اڭدىق بەينە-مانەردە كەسكىندەلىپ, قۇيىلىپ جاسالعان ونەر تۋىندىلارى بولىپ شىقتى.
– بىلتىر عانا ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا وتاندىق عىلىمدا سەنساتسيالىق جاڭالىققا بالانعان ساق حانشايىمى جەرلەنگەن قورعان تابىلدى. ءۇرجاردا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى جايىندا وقىرماندارىمىزعا ايتىپ بەرسەڭىز.
– البەتتە, ءار جەردى ءتۇرتىپ قالساڭ تاريح ءتىل قاتادى. بىراق ونى عىلىمي تۇردە دايەكتەۋ, دالەلدەۋ قاجەت. قاتپارلى تاريح قويناۋى وڭايلىقپەن سىر اشپايدى. ءۇرجار ءوڭىرى دە تامىرى تەرەڭدە جاتقان تاريحي جەر. التىنشوقى دەگەن جەر اتاۋىنىڭ دا تەگىن ەمەستىگىنە كوزىمىز جەتتى. التىنشوقى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى لايبۇلاق جانە جاڭاتىلەك اۋىلدارىنىڭ ورتاسىنداعى ءبىر وبا 2011 جىلدىڭ كۇزىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە بەلگىلى بولعان ەدى. تاسكەسكەن – باقتى تاس جولىن جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە تاس ۇيىندىسىمەن جابىلعان وبا العاش رەت كوزگە تۇسكەن بولاتىن. ءبىر جارىم جىل وتكەن سوڭ جول جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتى اتالعان تاس قورىمعا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. قازبا جۇمىستارىنا پاۆلودارلىق ارحەولوگ تەمىر سماعۇلوۆ باسشىلىق جاساپ, ەكسپەديتسيانىڭ عىلىمي قىزمەتكەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تاعايىندالعان مەنىمەن بىرگە سەمەيلىك ون ءۇش ستۋدەنت قازبا جۇمىستارىنا باردىق. قازىلاتىن وبا ەرەكشە ءبىر ەسكەرتكىش دەيتىندەي سىر بەرگەن ەمەس. قازىپ شىققاندا استىنان باسى مەن ءبىر قولى شابىلعان ادام كاڭقاسى شىقتى. زات جوق: قۇل. يەسى كىم ەكەن؟
– قۇل يەسىمەن بىرگە جەرلەنەتىن بولعانى عوي. قازبا جۇمىستارىن ءارى قاراي جالعاستىردىڭىزدار؟
– ماڭايىندا ەلەۋسىز ءبىر تاستار شوعىرى جاتتى. قازا كەلە شۇڭقىردى جاپقان ءۇش تاقتا تاس كورىنگەندە قوبالجۋ مەن قۋانىش سەزىمدەرى ارالاستى. اۋىر تاس تاقتالار جول جوندەۋشىلەر كرانىمەن كوتەرىلىپ الىنعاندا تاس جاشىك ىشىندە شوشاق توبەلى, التىندى باس كيىممەن, ۇلكەن قۇرمەتپەن جەرلەنگەن ادامنىڭ ءوز ورنىنداعى سۇيەكتەرى كورىندى. ءارى كەتكەندە ب.ز.د. IV-III عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن, ايەل ادام. قاڭقا سۇيەكتەرىندە جاسىل جانە كوك ءتۇستى ماتانىڭ قالدىقتارى سالتاناتتى كيىمىن ەلەستەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. شۇڭقىر ىشىنەن قوي سۇيەكتەرى مەن كەراميكالىق جانە اعاش ىدىستار تابىلدى. ساقتالىپ جەتۋ دارەجەسى جوعارى. ارينە, ەڭ باستى قۇندىلىق, تانىمدىق ماعلۇمات – شوشاق كەلگەن التىن اشەكەيلى باس كيىم. بۇل باس كيىم وسىمدىك الىپتەس ورنەكتەرمەن جانە زوومورفتى ايشىقتار – قيال-عاجايىپ جانۋارلاردىڭ سۋرەتتەرىمەن ادىپتەلگەن. ويۋ-ورنەكتەرى مەن پوشىمى قازاقتىڭ ساۋكەلەسى مەن بورىگىن ەسكە تۇسىرەدى. مۇنداي ۇلگىدەگى باس كيىمدەر ەجەلگى زاماندا سالتاناتتاردا كيەتىن كيىمدەر ۇلگىسىندە بولعان. سوندىقتان, ول كوسەمنىڭ قىزى نە زايىبى بولۋى دا مۇمكىن. وسىعان وراي تىلشىلەر قاۋىمى ارحەولوگيالىق ولجانى بىردەن «ءۇرجار حانشايىمى» اتاندىرىپ جىبەردى. حانشايىمنىڭ تاس جاشىگىنىڭ سىرتىندا باسى شابىلعان تاعى ءبىر ادامنىڭ قاڭقاسى تابىلدى. ول قۇرباندىق شالۋ كەزىندە قوجايىنىمەن بىرگە انا دۇنيەگە جىبەرىلگەن قۇل نەمەسە كۇڭ بولسا كەرەك. ياعني, سول زاماننىڭ قاتال عۇرىپتارىنىڭ قۇربانى. وسىعان ۇقساس ارحەولوگيالىق ولجا وسىدان 44 جىل بۇرىن الماتى وبلىسىنداعى ەسىك قورعانىنان تابىلعان ەدى. ءبىر قىزىعى سول, «التىن ادامنىڭ» جەرلەنگەن كەزەڭى دە ءۇرجار حانشايىمىنىڭ جەرلەنگەن ۋاقىتىمەن شامالاس. قازىرگى كەزدە «ۇرجارلىق حانشايىم» رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆتىڭ قولىندا. قاڭقانى انتروپولوگتار دا زەرتتەۋدە. كوپ ۇزاماي ولار ونىڭ جاس مولشەرىن دە دالىرەك انىقتايتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
راۋشان نۇعمانبەكوۆا,
جۋرناليست
سەمەي
سۋرەتتەردە: امانتاي يسين; ءتۇركى التىنى – التىن قۇمان
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور