تۇرىكمەنستاندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ جاڭا دامۋ ساتىسىنا اياق باسقان ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنداعى بىرقاتار ساياسي ماڭىزى بار وقيعالارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى.
سايلاۋ ناتيجەسىندە تۇرىكمەنستاننىڭ قازىرگى باسشىسى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ 97,7 پايىز داۋىس جيناپ, ءۇشىنشى مەرزىمگە ەل پرەزيدەنتى بولىپ قايتا سايلاندى. تمد, شىۇ, يىۇ سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار سايلاۋدىڭ ويداعىداي, اشىق, ۇيىمداسقان تۇردە ءوتكەنىن مالىمدەدى. سايلاۋدان كەيىن تۇرىكمەنستاننىڭ جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتىن قازاقستان, وزبەكستان, رەسەي, قىتاي, تۇركيا, اۋعانستاننىڭ مەملەكەت باسشىلارى قۇتتىقتادى.
بەيتاراپ ساياسات ۇستاناتىن تۇرىكمەنستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كورشىلەس ەلدەردەگى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرمەن ءبىر ۋاقىتتا وتكەندىكتەن, سوڭعى سايلاۋدىڭ ءمانى مەن سيپاتىن وزگەشەلەپ تۇردى. ويتكەنى, ءبىر ايماقتا ورنالاسقان تۋىس ءارى كورشى ەلدەردىڭ تاعدىرى مەن دامۋ جولدارى ۇقساس كەلەدى.
تۇرىكمەنستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس, حالىقارالىق تۇراقسىزدىق, كومىرسۋتەگى باعاسىنىڭ تومەندەۋى سياقتى وبەكتيۆتىك سەبەپتەردىڭ ىقپالىمەن دامىدى. سوندىقتان, وسى جولعى سايلاۋ 2007 جانە 2012 جىلداردا ەلدەگى تىم-تىرىس جاعدايدا وتكەن سايلاۋلاردان ەرەكشەلىگىمەن ەستە قالدى.
بىرىنشىدەن, ەل تاريحىندا العاش رەت پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بيلىكتەگى پارتيا, كاسىپكەرلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارى اتىنان ءۇش ساياسي پارتيا قاتىستى. جاپونيانىڭ «The Diplomat» باسىلىمى بۇل قادامنىڭ تاكتيكالىق سيپاتىنا نازار اۋدارىپ, بەردىمۇحامەدوۆتىڭ رەسەيدەگىدەي جاڭاشىل كاسىپكەرلەر جانە ەسكىشىل اگرارلىق بۋىننىڭ ورتاسىندا پراگماتيكالىق ورىن العانىن جازدى. سايلاۋعا ساياساتكەرلەر مەن ونەركاسىپ سالاسىنداعى ىقپالدى تۇلعالاردىڭ قاتىسۋى بيلىكتىڭ ولارعا ارقا سۇيەيتىنىن ءبىلدىرۋى دە ابدەن مۇمكىن.
مامانداردىڭ كوبىسى سايلاۋدا بەردىمۇحامەدوۆتىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىن بولجادى. بىلتىرعى كۇزدە ەل كونستيتۋتسياسىنا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ مەرزىمىن بەس جىلدان جەتى جىلعا دەيىن ۇزارتۋ, ال پرەزيدەنت بولۋ ءۇشىن ادامنىڭ جاسى بويىنشا شەكتەۋدى الىپ تاستاۋ تۋرالى ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
ادەتتە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە پرەزيدەنتتىك بيلىكتى كۇشەيتۋ قاۋىپسىزدىك سالاسىمەن بايلانىستى. «Al-Masry اl-Youm» گازەتى اۋعانستان سياقتى كۇردەلى ەلدەرمەن كورشىلەس جاتقان تۇرىكمەنستاندا ىشكى ىنتىماق ساقتالىپ, اشعاباتتىڭ بەيتاراپ سىرتقى ساياساتى ارقاسىندا جاعدايدىڭ سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى ەكەنىن جازدى. فرانتسيانىڭ «Le Monde» گازەتى اتالعان ەلدە نەگىزگى قورلاردىڭ مەملەكەتتىك-ەليتالىق جۇيەنى نىعايتۋ ءجانە قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا جۇمسالىپ وتىرعانىن جاريا ەتتى.
سوڭعى كەزەڭدەردە اشعابات ءوز ساياساتىندا ەلدىڭ ەكونوميكالىق احۋالىن ەسەپكە الا باستادى. تۇرىكمەنستان ەكونوميكاسى 2000-2015 جىلدار ارالىعىندا جوعارى ءوسىم (8-10%) كورسەتكەن ەلدەر قاتارىندا بولدى. شيكىزات باعاسى تومەندەگەنىمەن, ەلدىڭ رەزەرۆتىك قورى مەن تۇراقتاندىرۋ قورىندا جيناقتالعان قاراجات داعدارىستى ەڭسەرۋگە, ءىجو كولەمىن ساقتاۋعا كومەكتەسىپ وتىر. ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 2016 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 6,1% دەڭگەيىندە بولسا, 2016-2017 جىلداردا, تۇتاستاي العاندا, 5,5% كولەمىندە ساقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. ۇكىمەت ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن جەكە سەكتور, يمپورت الماستىرۋ سياقتى شارالاردى اتقارۋعا تىرىسۋدا. دەسەك تە, تۇرىكمەنستان ۇكىمەتى تاراتقان رەسمي ستاتيستيكالىق اقپاراتتار مەن تاۋەلسىز دەرەك كوزدەرى اراسىندا كەيبىر ايىرماشىلىقتار بولۋى مۇمكىن.
«Novastan» پورتالى الەمدىك نارىقتاعى وقيعالار تۇرىكمەنستانداعى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتكەنىن جازدى. كەيبىر شەتەلدىك باسىلىمدار اتالعان ەلدە شيكىزات باعاسى مەن ەكسپورت كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى 2015-2016 جىلداردا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاپ, ۇنەمدەۋ ساياساتى ءجۇرگىزىلىپ, سۋبسيديالار قىسقارتىلىپ, تەمەكى تاپشىلىعى, بەنزين, پاتەر اقىسى, ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاعانى تۋرالى اقپارات تاراتتى. ۇلتتىق مانات 20%-عا قۇنسىزدانىپ, جالاقىلار كەشىكتىرىلگەن كورىنەدى. ءبىر ەسكەرەتىن جايت, تۇرىكمەنستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 2015-2016 جىلدارعا دەيىن حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنە قاجەتتى تاۋارلاردى اقىسىز تاراتىپ, قولايلى جەڭىلدىكتەر جاساپ كەلدى. ەل ۇكىمەتى اراب ءسوتسياليزمىن ەسكە تۇسىرەتىن سول سۋبسيديالاردىڭ ءبىرازىنان باس تارتپاقشى. بۇعان قاراماستان, سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە گ.بەردىمۇحامەدوۆ پرەزيدەنت بولىپ قايتا سايلانعان جاعدايدا حالىققا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ساياساتىن جاقسارتاتىنىن مالىمدەگەن.
«The Economist» جۋرنالى 2017 جىلى تۇرىكمەن ماناتىنىڭ دەۆالۆاتسياسى جاسالىپ, رەسەي مەن يرانعا گاز ەكسپورتىنىڭ توقتاتىلۋىنىڭ اسەرىنەن 2017-2018 جىلداردا شىنايى ءىجو كولەمى 2% دەڭگەيىندە بولاتىنىن بولجايدى.
تۇرىكمەنستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن ەنەرگەتيكا سالاسى قۇرايدى. اتالعان ەل تابيعي گاز قورى جونىنەن الەمدە ءتورتىنشى نەمەسە التىنشى ورىندى يەلەنەدى. بۇل ەل كاسپي مەن ورتالىق ازيا گاز نارىعىنداعى ىقپالدى ويىنشى بولۋعا تالپىنادى. ايماقتىڭ ەنەرگەتيكالىق ورتالىعىنا, كاسپي ايماعىنداعى كولىك-ترانزيتتىك ءدالىزگە اينالۋ ماقساتىن كوزدەپ وتىرعان تۇرىكمەنستان ەكونوميكاسىنىڭ 70-80%-ىن, ياعني مەملەكەتتىك كىرىستەردىڭ باسىم ءبولىگىن تابيعي گازدى ساتۋدان تۇسكەن كىرىستەر قۇرايدى. ەنەرگەتيكا باعاسىنىڭ ءتومەندەپ, جاڭا وتكىزۋ نارىقتارىنىڭ ازدىعىنان بۇگىندە تۇرىكمەنستان بيۋدجەتىنە تۇسەتىن كىرىستەر ازايىپ, الەۋمەتتىك جاعدايعا سالقىنىن تيگىزە باستاعانى بايقالادى.
اشعابات سوڭعى جىلداردا بەيتاراپ ۇستانىمىنىڭ شەڭبەرىندە ەنەرگەتيكا, كولىك-كوممۋنيكاتسيا, ترانزيت جانە تاسىمال سالالارىندا ءبىرشاما بەلسەندى ساياسات جۇرگىزىپ كەلگەنى ءمالىم. مىسالى, حالىقارالىق جولدار جەلىسىنە ەنۋ جانە سىرتقى نارىقتارعا شىعۋ ءۇشىن تۇرىكمەنستان «جىبەك جولى», «باتىس – شىعىس», «ەۋروپا – كاۆكاز – ازيا» جوبالارى, «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران», «تۇرىكمەنستان – اۋعانستان – تاجىكستان», «قىتاي – قىرعىزستان – تۇرىكمەنستان – يران – ومان» تەمىر جولدارى, «قازاقستان – وزبەكستان – تۇرىكمەنستان – يران – ومان» سياقتى حالىقارالىق كولىكتىك دالىزدەر جۇيەسىنىڭ دامۋىنا جۇمىس ىستەۋدە. وسى ماقساتتا اشعابات 2014-2016 جىلداردا بۇۇ-نىڭ قولداۋىمەن كولىك تاقىرىبىنا ارنالعان ەكى ءىرى حالىقارالىق جيىن ءوتكىزدى. تۇرىكمەنستاننىڭ كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق ستراتەگياسىندا حالىقارالىق جولدار جەلىسىنە ينتەگراتسيالانۋ مىندەتى نەگىزگە الىنعان.
تۇرىكمەنستاندا دا قازاقستانداعىداي سولتۇستىك – وڭتۇستىك جانە شىعىس – باتىس باعىتتارىندا حالىقارالىق جانە ىشكى قۇبىرلار جۇيەسى, ەلەكتر قۋاتى جەلىلەرى, تەمىر جولدار, اۆتوجولدار, جاڭا اۋەجاي, ءىرى تەڭىز ايلاعى سياقتى ءىرى حالىقارالىق جانە ايماقتىق ماڭىزى زور جوبالار ىسكە اسىرىلدى. ال 2017 جىلى تۇرىكمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ تەمىر جولدارى مەن اۆتوجولدارىن بايلانىس-
تىرۋ ماقساتىندا ءامۋداريا وزەنىنىڭ ءۇستىنەن كوپىر سالۋ جوسپارلانۋدا. وسىنداي ورتاق جوبالاردىڭ كوبەيگەنى ايماعىمىزعا ءتيىمدى.
جالپى, تۇرىكمەنستاننىڭ كولىك-تاسىمال ساياساتى قازاقستان كوتەرگەن باستامالار مەن جۇزەگە اسىرعان ءىرى جوبالاردان شابىت العانداي اسەر قالدىرادى. اشعاباتتىڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگياسىن جانە كوپباعىتتى كولىكتىك دالىزدەر قۇرۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ساياسي جىگەرى جەتكىلىكتى بولعانىمەن, ەنەرگەتيكالىق ديپلوماتياسىنىڭ باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ تۇرعىسىنان ءمۇمكىندىكتەرى ءبىرشاما شەكتەۋلى بولىپ تۇر.
اقش-تىڭ «Stratfor» زەرتتەۋ-بارلاۋ كومپانياسى جاقىندا جاريالاعان ساراپتامادا تۇرىكمەن ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايى تۋرالى كەيبىر ناقتى اقپاراتتار قامتىلعان. وندا تۇرىكمەن گازىنىڭ كوپ بولىگىن قىتاي عانا ساتىپ الىپ وتىرعاندىعى, سول سەبەپتى 2016 جىلى گازدىڭ ءبىر تەكشە مەترىنىڭ قۇنى 160 اقش دوللارىنان 100 اقش دوللارىنا ارزانداعانى ايتىلادى. تۇرىكمەنستاننىڭ قىتايعا شىعاراتىن گاز ەكسپورتى كولەمىن ارتتىرۋى سالدارىنان كىرىس كولەمى 30 پايىزعا, ياعني 4,7 ملرد اقش دوللارىنا تومەندەگەن.
2014 جىلعى اقپارات بويىنشا, تۇرىكمەن گازىنىڭ جارتىسى قىتايعا, قالعان بولىگى يران مەن رەسەيگە تەڭ ءدارەجەدە تاسىمالدانىپتى. 2016-2017 جىلداردا بۇل ەلدىڭ رەسەي مەن يرانعا شىعارىلاتىن گاز ەكسپورتى بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى توقتاتىلعان. جاعدايى ءبىرشاما قيىنداعان اشعابات قازىر گاز ەكسپورتى سالاسىندا تەك قىتايمەن عانا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر.
اشعابات ءۇمىت ارتقان ءىرى ەنەرگەتيكالىق جوبالاردىڭ ءبىرى – تۇرىكمەنستان – اۋعانستان – پاكىستان – ءۇندىستان (TAPI) گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك جانە قارجىلىق سەبەپتەرمەن كەيىنگە شەگەرىلۋى مۇمكىن. وزبەك ساراپشىسى اۆاز تاحيروۆتىڭ سوزىنە جۇگىنسەك, TAPI جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن اۋعانستان ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ الۋ قاجەت. سەبەبى, اۋعانستاندا ءالى دە بولسا ساقتالىپ وتىرعان كۇردەلى جاعداي ورتاق جوبالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتۋى مۇمكىن.
ال كاسپي تەڭىزى ارقىلى باتىسقا تۇرىكمەن گازىن جەتكىزۋ جوباسى اتالعان تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ شەشىلۋىنە بايلانىستى بولىپ تۇر. سوندىقتان بولار, تۇرىكمەن بيلىگى «كاسپي ەكونوميكالىق فورۋمى» تۇراقتى الاڭىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. اشعاباتتىڭ سىرتقى ساياساتى, ەكونوميكاسى, كولىك-ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرى تۇرعىسىنان ترانس-كاسپي جوباسى ۇلكەن ماڭىزعا يە. كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ماسەلەسى جاقىندا وتەتىن كاسپي ەلدەرى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى قارساڭىندا قايتادان كۇن تارتىبىنە ەنىپ وتىر.
الداعى جىلداردا دا ەنەرگەتيكا – تابيعي گاز سالاسى تۇرىكمەنستان ەكونوميكاسى مەن ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرمەك. ەلدىڭ كەلەشەگى تۇرىكمەنستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارى مەن ترانزيتتىك الەۋەتىن دۇرىس پايدالانىپ, حالىقارالىق ساياساتتاعى جانە نارىقتارداعى جاعدايدى قانشالىقتى ەسكەرەتىنىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق. بۇل ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن سىندارلى ديپلوماتيامەن بىرگە, ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ دا اسا وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
جانات مومىنقۇلوۆ,
ساياساتتانۋشى