قوعامدىق قاتىناستار جىلدام وزگەرۋدە. الەمدەگى ەكونوميكالىق, قارجىلىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي ۇردىستەر ءاربىر ەلگە تىكەلەي ىقپالدارىن تيگىزەدى. اشىق قوعام ورناتىپ جاتقان مەملەكەتتەردەگى ىشكى ساياسي احۋالعا, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىنە, حالىقتىڭ ساياسي ساناسى مەن مادەنيەتىنە الەمدىك ساياسي ۇردىستەردىڭ شەشۋشى اسەرى بولادى. قازاقستان حالقى دامىعان مەملەكەتتەر حالىقتارى ۇستاناتىن ترەندىلەرگە دەن قويدى. سوندىقتان ەل بيلىگى وزگەرۋدەگى الەمدىك ەرەكشەلىكتەرگە سايكەس جانە ولارعا جاۋاپ بەرەتىن ساياسي وزگەرىستەردىڭ قازاقستاندا دا بولعانىن قالايدى, سوعان مۇددەلى.
ەكونوميكا مەن ساياسات ءوزارا تاۋەلدى بايلانىستا. ساياسي جاڭارۋ ەكونوميكالىق جاڭارۋعا جول اشادى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلباسىنىڭ 2017 جىلعا ارنالعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى شەشۋدىڭ زاڭدىق ىرگەتاسىن جاسايدى. دەمەك, 25 قاڭتاردا جاريالانعان پرەزيدەنتتىڭ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇندەۋى مەن 31 قاڭتاردا جاريالانعان جولداۋدى بىرىنەن ءبىرى تۋىندايتىن, ءبىرىن ءبىرى لوگيكالىق جانە تاجىريبەلىك تۇرعىدان تولىقتىرىپ تۇراتىن ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بولىپ تابىلادى.
بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبولىنۋى, ءبىرىن ءبىرى باقىلاۋى جانە ولاردىڭ حالىق پەن قوعام الدىندا جاۋاپتى بولۋى دامىعان مەملەكەتتەرگە ءتان ەكونوميكانى جاساۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى. بيلىكتىڭ ءبولىنۋى بولمايىنشا, ەكونوميكاداعى مونوپوليزم, كولەڭكەلى ەكونوميكا, سىبايلاس جەمقورلىق, مەملەكەتتىك باسقارۋ, اپپاراتتىڭ شەكتەن تىس بيۋروكراتيالانۋى, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءتيىمدى شەشىپ وتىرۋ, ادامي كاپيتالدى ءتيىمدى دامىتۋ سياقتى جولداۋدا كورسەتىلگەن وزەكتى ماسەلەلەر ويداعىداي شەشىلمەيدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار دەموكراتيالىق قوعام قۇرىلىسىن نىعايتا بەرەدى. ال جولداۋداعى مىندەتتەر دامىعان, باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەرگە ءتان ەكونوميكانى جاساۋ مىندەتتەرىن شەشەدى. دەمەك, پرەزيدەنت ۇسىنعان ەكى قۇجاتتىڭ دا ورتاق ماقساتقا – قازاقستان حالقىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, زاماناۋي ەكونوميكاسىن قۇرۋعا جانە دەموكراتيالىق قوعامىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەتىندىگى داۋسىز. زاماناۋي تالاپتارعا ءسايكەس كەلەتىن ەكونوميكانى دەموكراتيالىق قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جاسايدى.
ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزگەن مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىنىڭ ساياسي جۇيەلەرى – دەموكراتيالىق جۇيەلەر. اۆتوريتارلىق, توتاليتارلىق, ديكتاتۋرالىق ساياسي جۇيەلەردىڭ تابىستارى ۋاقىتشا, قىسقا عانا كەزەڭدە بولاتىندىعىن الەمدىك تاريح ابدەن دالەلدەپ كەتتى. دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەلەر ءوز ەلدەرىندە ەكونوميكالىق بوستاندىقتارعا جول اشاتىندىعىن جانە ماتەريالدىق ءوندىرىستىڭ گۇلدەنۋىن قامتاماسىز ەتەتىندىگىن كورىپ وتىرمىز. سەبەبى, بيلىكتى دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنا سايكەس قۇرعان مەملەكەتتەر حالقى ەركىن, وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق ءمۇمكىندىكتەرىن, ىشكى تالانتى مەن ەڭبەك الەۋەتىن اشۋعا ءتيىمدى جولداردى تەز تابادى. كەرىسىنشە, جابىق اۆتوكراتيالىق قوعامدار حالقى تۇيىقتالىپ, تۇمشالانىپ, قورقاقتاپ ءوزىنىڭ ىشكى الەۋەتىن اشا الماي ءومىر سۇرەدى. ەكونوميكا مەن ساياساتتاعى ءوزارا تاۋەلدى بايلانىستىڭ ەڭ كۇردەلى جەرى وسىندا. ادىلەتتى, تەڭدىكتى, دەموكراتيالىق جۇيەلەر ەكونوميكالىق ورلەۋگە تىرەك جانە رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىنىڭ كەپىلى بولىپ كەلەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ – وسى زاڭدىلىقتى تەرەڭ تۇسىنگەن تۇلعا. سوندىقتان ەلباسى ەلدە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان دەموكراتيالىق رەفورمالارعا ۇنەمى مۇرىندىق بولىپ كەلەدى. ەلباسى 25 قاڭتار كۇنى قازاقستاندا بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى قازاقستان حالقىنا ۇندەۋىن جاريالادى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل جولعى ۇسىنىستارىن ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭى دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. سەبەبى, ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 18 بابىنا 22 وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ جانە 2-باپتىڭ 4-تارماقشاسىنىڭ الىنىپ تاستالۋى ۇسىنىلعان. بۇل وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا نەمەسە پارلامەنتتىڭ تالقىلاۋىنا ءتۇسەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءماسەلەگە قاتىستى شەشىم قابىلدايدى.
وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار كونستيتۋتسيانى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى ماقسات تۇتپايدى. مىندەت بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى, ءوزارا تەجەۋدى جانە ءبىرىن-ءبىرى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ. ەلدەگى بيلىك ءبولىنىسى تۋرالى بۇرىن دا از ايتىلعان جوق. ونىڭ دالەلى 2007 جىلعى ساياسي رەفورمالار بولاتىن. 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار قازاقستاندا قاتاڭ, ورتالىقتاندىرىلعان پرەزيدەنتتىك بيلىك جۇيەسىنەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك بيلىك مودەلىنە اۋىسۋدى باستادى. پرەزيدەنتتىڭ ءبىرشاما وكىلەتتىگى پارلامەنتكە اۋىستى. 2017 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردا وسى ءۇردىس تەرەڭدەتىلۋدە. پرەزيدەنت 40-شاقتى وكىلەتتىكتى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرۋدى ۇسىندى. بيىلعى رەفورمالار ۇكىمەتتىڭ اتقارۋشى بيلىك تارماعى رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرا وتىرا, ونىڭ پارلامەنتتىڭ الدىنداعى جاۋاپتىلىعىن جانە ەسەپتىلىگىن دە كۇشەيتە تۇسەدى. الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىتتالاتىن باعدارلامالاردى جاساۋعا جانە ورىنداۋعا تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىن بولادى. ۇكىمەت ءوز قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى جايىندا پرەزيدەنت پەن پارلامەنت الدىندا ەسەپ بەرىپ وتىرادى. پارلامەنتتىڭ ۇكىمەتتىڭ قىزمەتىن باقىلاۋى مەن تەكسەرۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلەدى. مىسالى, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ باستاماسىمەن ۇكىمەت ءمۇشەلەرىنىڭ ەسەپتەرىن تىڭداۋ قۇقى بەرىلەدى. ۇكىمەت مۇشەسىنىڭ جۇمىسى ناشار بولسا, دەپۋتاتتار ۇشتەن ەكى قۇرامىمەن ول ادامنىڭ قىزمەتتەن بوساۋى تۋرالى پرەزيدەنتكە ءوتىنىش ايتۋعا قاقىلى. دەمەك, ۇكىمەت پارلامەنت الدىندا جاۋاپتى بولا تۇسەدى.
پرەزيدەنت وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانىپ كەلگەن زاڭ كۇشى بار جارلىقتار شىعارۋ قۇقىعىنان باس تارتادى. بۇل پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋداعى ءرولىن كوتەرىپ, ونىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
وسىعان دەيىن ۇكىمەت ءوز قىزمەتىن ەل پرەزيدەنتىنىڭ الدىندا دوعاراتىن بولسا, الداعى ۋاقىتتا وكىلەتتىگىن جاڭادان سايلانعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الدىندا توقتاتاتىن بولادى. سايلاۋدا جەڭگەن پارتيانىڭ ۇكىمەتتى جاساقتايتىنىن ەسەپكە الساق, بۇل ءوزگەرىس وتە دۇرىس. ءماجىلىستە كوپ داۋىس العان پارتيا ۇكىمەت قۇرادى. ءسويتىپ, ۇكىمەت پارلامەنتتىك سايلاۋعا جانە ونىڭ قىزمەتىنە تاۋەلدى بولاتىن احۋال قالىپتاسادى.
وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەلدەگى سوت بيلىگىن دە جەتىلدىرە تۇسپەك. جوعارعى سوت ەندىگى جەردە جەرگىلىكتى جانە باسقا دا سوتتاردىڭ جۇمىسىن قاداعالاي المايدى. ءاربىر سوت ۇيىمدارى تەك زاڭدى عانا باسشىلىققا الادى. زاڭداردىڭ دۇرىس ورىندالۋىن پروكۋراتۋرا قاداعالايدى دەپ ۇسىنىلادى. ال پروكۋرورلىق قاداعالاۋ شەڭبەرلەرى زاڭمەن انىقتالادى. سونىمەن, كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ۇسىنىلۋى 11 كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, 20 كودەكسكە, 298 زاڭعا ءوزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. سولاردىڭ ىشىندە 11 كودەكس پەن 80 زاڭ پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرىنە قاتىستى.
سوت بيلىگىن كۇشەيتۋدىڭ جولى – سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى. اتقارۋشى بيلىكتىڭ سوتتارعا ەشقانداي ىقپالى بولمايتىنداي جاعداي قالىپتاسۋى – ساياسي جۇيەدەگى تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالۋىنىڭ كەپىلى. «تەلەفون قۇقىعى» ەشبىر بيلىك سۋبەكتىسىندە بولماۋىنا قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. سوندىقتان سوت ىسىنە قانداي دا بولسىن جولدارمەن ارالاسۋ ارەكەتتەرى زاڭمەن جازالانادى دەپ كورسەتىلۋى قاجەتتىلىك.
ەكىنشىدەن, سوت پەن پروكۋراتۋرا ەل حالقىنىڭ ەڭبەك, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني قۇقىقتارى بۇزىلۋىنىڭ قانداي دا بولسىن فاكتىلەرىنە جول بەرمەيدى دەپ كورسەتىلۋى دە زارۋلىك. الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ءپرينتسيپىن سوت بيلىگى عانا قامتاماسىز ەتە الادى. بيلىك پەن حالىق تەكەتىرەستە ەمەس, كەرىسىنشە, بيلىك حالىققا قىزمەت ەتەتىن قۇقىقتىق احۋال قالىپتاسۋى دامۋدىڭ كەپىلى بولماق.
ارينە, كاسىپكەر ساياساتكەرلەر تولىققاندى دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەنىڭ قىسقا مەرزىمدە قالىپتاسا قويمايتىنىن جاقسى ءتۇسىنەدى. باتىس ەلدەرىندەگى دەموكراتيا ءحىح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستالادى. باتىس دەموكراتياسىنىڭ 200 جىلدىق تاريحى مەن تاجىريبەسى بار. قازىرگى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا عانا قالىپتاسقان. ياعني, بۇگىنگى جاعدايعا جەتۋ ءۇشىن, دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەنى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن باتىسقا 150 جىلداي ۋاقىت قاجەت بولدى. وسى مەرزىمدە حالىقتىڭ دەموكراتيالىق مادەنيەتى, سايلاۋ جۇيەسى, دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنا بەرىلۋ پسيحولوگياسى تاربيەلەندى.
وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى كەيبىر قوعام قايراتكەرلەرى قازاقستاندا 25 جىلدا تولىقتاي دەموكراتيانىڭ باتىستىق ستاندارتتارىن جاساۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى. بۇلاي اسىعۋعا بولمايدى. قازاقستان حالقى دا, بيلىگى دە, ساياسي جۇيەسى دە ءالى دەموكراتيا قازانىندا قايناپ پىسكەن جوق. دەموكراتيالىق رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋ بارىسىندا «حالىقتىڭ ءوزى, حالىق ءۇشىن, حالىقتىڭ باسقارۋىنا» بىرتىندەپ قول جەتكىزە الامىز.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
الماتى