«وسى ءبىزدىڭ اۋدانداعى اتىشۋلى ءبىر اۋىلدىڭ ادامدارىنىڭ كوبىسى مۇگەدەك. ولار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ءبىر انادان تۋماسا بولدى, اعايىندىلار ءوزارا ءبىر-بىرىمەن قىز الىسىپ, قۇدالاسۋعا قۇمارلىعىنان قان تازالىعى ساقتالماي, كەمتار جاندار تىم كوبەيىپ كەتكەن دەگەن دە پىكىر بار كوپشىلىك اراسىندا. كىم ءبىلسىن؟! كەيدە سولار الەۋمەتتىك جاردەماقىنى كۇنكورىسىنە قوسىمشا تابىس ەتۋ ءۇشىن دە جولىن تاۋىپ, مۇگەدەكتىك الا ما دەگەن وي كەلەدى.
ءاي, بىراق قۇدايدان قورقاتىن شىعار», دەيدى ماقتاارال اۋدانىندا تۇراتىن بەلگىلى جۋرناليست جولبارىس تىلەۋ ۇلى قايبىر جولى پىكىرلەسىپ وتىرىپ. ويعا قالدىرعان ءسوز بولدى مۇنىسى. ادامزات بالاسىنىڭ ءمۇمكىندىگىن شەكتەيتىن قانداي دا ءبىر اۋرۋ نەمەسە جازاتايىم وقيعانىڭ سالدارى ۇلت, جىنىس, ءوڭىر تاڭدامايتىنى ايان. دەگەنمەن, ماقتاارالدىق ءارىپتەسىمىزدىڭ ءسوزىنەن ۇلت پەن ەتنوستاردىڭ جاراتىلىسىنداعى بيولوگيالىق, تۇرمىستىق, ءومىر ءسۇرۋ سىندى ەرەكشەلىكتەردىڭ دەنساۋلىققا اسەرى بولاتىنىن مەڭزەگەنىن سەزدىك.
وكىنىشكە قاراي, سوڭعى جىلدارى وڭتۇستىكتە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار سانى كوبەيە تۇسۋدە. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ءۇيلەستىرۋ باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا وبلىستا 117 مىڭنان استام مۇگەدەك ەسەپتە تۇرعان (وبلىس حالقىنىڭ – 4 پايىزى, ال رەسپۋبليكادا تۇراتىن مۇگەدەكتەردىڭ 17,6 پايىزى). ياعني, 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 12,5 پايىزعا, 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,8 پايىزعا وسكەن. اۋداندار بويىنشا اتالعان كورسەتكىشتىڭ تومەندەۋ ديناميكاسى وتىراردا (99,3%), سايرامدا (88,6%), ارىستا (81,9%) بايقالسا, قالعان ايماقتاردا كەرىسىنشە وسۋدە ەكەن.
وتكەن جىل بويىنشا جاسالعان تالداۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋىنان مۇگەدەك بولىپ تانىلعاندار كوپ. ناقتىراق ايتساق, ەرەسەكتەردىڭ 27 پايىزى قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ, 13 پايىزى جاراقات الۋ سالدارىنان, 13 پايىزى قاتەرلى ىسىكتەر, 11%-ى تۋبەركۋلەز بەن ەندوكريندى جۇيەسىنىڭ, ال 36%-ى باسقا سوماتيكالىق اۋرۋلاردىڭ سالدارىنان مۇگەدەك بولعان. ال بالالار اراسىندا 35% تۋا بىتكەن كەمىستىك, حروموسومدىق بۇزىلۋ اۋرۋلارىنا, 34% جۇيكە جانە پسيحيكالىق اۋرۋلارعا, 27% جاراقات العاندار مەن باسقا دا سوماتيكالىق اۋرۋلارعا كەلىپ وتىر. مەديتسينالىق الەۋمەتتىك ساراپتاما ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنە ءسايكەس, جالپى 117 389 مۇگەدەكتىڭ 64,6%-ى (75 845 ادام) قازاق, 16,5%-ى (19327 ادام) وزبەك, 5,2%-ى (6011 ادام) ورىس, 1,0%-ى (1217 ادام) تاجىك جانە 12,8%-ى (14989 ادام) باسقا دا ەتنوس وكىلدەرى, دەيدى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ءجانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءمادينا ەسىموۆا. سونداي-اق, وتكەن جىلى ءمۇگەدەكتەردى وڭالتۋدىڭ جەكە باعدارلامالارىنا سايكەس وڭالتۋ شارالارى مەن الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ءۇشىن بارلىق بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن 6,7 ملرد تەڭگە قارالىپتى, بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 28,8%-عا ارتقان.
مالىمەتتەردەن اڭعارعانىمىزداي, ەرەسەكتەردى كوبىنەسە قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى مۇگەدەكتىككە ماجبۇرلەپ وتىرسا, بالالار اراسىندا تۋا بىتكەن كەمىستىك پەن حروموسومدىق اۋرۋلار كوپ. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋدى قاندى بۇزباۋ, تازالىقتىڭ بەلگىسى, ۇرپاق ساپاسىنىڭ قامى دەپ بىلگەن دانا قازاقتىڭ بالالارى مۇنداي اۋرۋلاردان امان دەگەن ويدامىز. دەسەك تە, اۋىلداعى احۋالدى جەتىك بىلەتىن ماماننىڭ ماسەلەگە بايلانىستى پىكىرىن بىلگەنىمىز ارتىق ەمەس.
– تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلار, قان تازالىعى تۋرالى عىلىمي نەگىزدە كەڭىنەن تاراتىپ ايتۋعا بولادى. ال جەرگىلىكتى جەرمەن بايلانىستىرا, قاراپايىم مىسالمەن ايتار بولساق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى سايرام اۋدانى حالقىنىڭ مەنتاليتەتى باسقا اۋداندارعا قاراعاندا ءوزگەشەلەۋ. حالىق اراسىندا جاقىن تۋىستارىمەن قىز الىسۋ, قانى جاقىن جاستاردىڭ ءبىر-بىرىنە ءۇيلەنۋىنىڭ سالدارى جاتىرداعى بالادا اقاۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولىپ تابىلادى. «ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەندەي, ۇرپاق ساباقتاستىعىنا كەسىرىن تيگىزىپ وتىرعان مۇنداي داستۇردەن باس تارتاتىن كەز كەلگەن سەكىلدى. وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, ءۇش تىلدە جارىق كورەتىن اۋداندىق گازەتتە بىرنەشە رەت ماقالا جازدىم. حالىق اراسىندا جانە ەمدەلۋشىلەرگە دە ماماندارىمىز «قانداسىنا ۇيلەنۋدىڭ» قانشالىقتى قاتەرلى ەكەنىن اۋلا ارالاۋ جۇمىستارىن اتقارعان كەزىندە بارىنشا تۇسىندىرۋدە. بالانىڭ دەنساۋلىعىنا الاڭدايتىن تاعى ءبىر ماسەلە – انالاردىڭ جۇكتىلىككە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراماۋى. اتالمىش پروبلەما قايتادان ۇلتتىق مەنتاليتەتكە ءتىرەلىپ تۇر. بىزدە «جاس كەزىندە تۋىپ السىن» دەگەن كوزقاراس قالىپتاسىپ قالعان. ۇلكەندەردىڭ اقىلىنا قۇلاق اسقان جاس انالار كەيدە ءبىر جىلدا ەكى رەت بوسانىپ جاتادى. بۇل دۇرىس ەمەس. سەبەبى, ايەل بوسانعاننان كەيىن كەم دەگەندە ەكى جىل دەمالۋى كەرەك. ونىڭ اعزاسى تولىقتاي قالپىنا كەلىپ, ءال-قۋاتىن جيناپ العانى ابزال. ونىڭ ۇستىنە, بالانى ەكى جاسقا دەيىن ەمىزسە دەنى ساۋ بولادى. ال ءبىرىنشى بالانى بوسانىپ, ءبىر جىلعا جەتپەي ەكىنشى رەت نارەستەلى بولعان ايەلدىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرە باستايدى. دۇنيەگە جاڭادان پەرزەنت اكەلگەن ايەلدى «جارتى ادام» دەۋگە بولادى. ياعني, ول قۋاتىنىڭ جارتىسىن بالاعا بەرىپ وتىرعان ادام. ال كەيىنگى ءسابي ارادا ەكى جىل وتپەي جاتىپ تۋسا, كوپ جاعدايدا ءالسىز, اۋرۋشاڭ بولىپ كەلەدى. سەبەبى, ءالى قالپىنا كەلىپ ۇلگەرمەگەن جاتىردا وسكەن بالا جارىمجان بولادى. ءار پەرزەنتتىڭ اراسى ءۇش-ءتورت جىلدان كەم بولماسا ول بالالاردىڭ اقىل-ەسى دۇرىس, دەنساۋلىعى مىقتى بولماق, – دەيدى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, سايرام اۋداندىق اقسۋكەنت ەمحاناسىنىڭ باس ءدارىگەرى قالدىباي ىدىرىسوۆ.
بىلىكتى مامان ايتىپ وتىرعان جاقىن تۋىستارىمەن قىز الىسۋ, قانى جاقىن جاستاردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇيلەنۋى ماقتاارال اۋدانىنداعى كەي ۇلىستار اراسىندا دا كەزدەسەدى. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتقان ماقتاارالدىق تۇرعىننىڭ الاڭداۋشىلىعى بەكەر ەمەس سەكىلدى. رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, مۇگەدەكتەر قاتارىنداعى 1217 تاجىك ەتنوسى وكىلدەرىنىڭ 80 %-ىنان استامى ماقتاارال اۋدانىندا تۇرادى ەكەن. دەمەك, دارىگەر ايتقانداي, ءوڭىر تۇرعىندارىنا ۇرپاق ساباقتاستىعىنا كەسىرىن تيگىزەتىن ءداستۇردەن باس تارتاتىن كەز كەلگەن سەكىلدى.
اعايىنعا اقىل ايتۋدان اۋلاقپىز, بىزدىكى «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەگەن تۇرعىداعى جاناشىرلىق. ۇلت ساۋلىعى ەكونوميكانىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى ءبارىمىزگە ءمالىم. دەنساۋلىعى جاقسى ادامداردىڭ ەڭبەك ءونىمدىلىگى جوعارى بولاتىنىن, ەكونوميكا جانە قوعام دامۋىنا ءۇلكەن ۇلەس قوساتىنىن ءاربىر قازاقستاندىق بىلەدى. ال دامىعان ەكونوميكا الەۋمەتتىك ورتانى جاقسارتۋ ارقىلى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جوعارىلاتاتىنى جانە ءمالىم. سوندىقتان دا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ سانى ارتپاي, ەكونوميكالىق بەلسەندى, ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ اناعۇرلىم كوپ بولعانىن ءبارىمىز دە قالايمىز.
عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى