سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي قورى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن ءوستى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ىرعاقتى دامۋى, استانانىڭ سالىنۋى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ورگە ءسۇيرەپ, قازاقستاندى بۇكىل تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندەگى الەۋەتتى قۇرىلىس يندۋسترياسىن قالىپتاستىرعان كوشباسشى ەلگە اينالدىردى. تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ وزىندە عانا ەلىمىزدە 1 ميلليوننان استام وتباسى باسپانا جاعدايىن جاقسارتتى. الايدا, تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىس ودان دا جوعارى. جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقان وسى سۇرانىس ەلىمىزدە جان-جاقتى دامىعان تۇرعىن ءۇي رىنوگىن قالىپتاستىردى.
ءيا, بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەڭ ءبىر تابىستى دا جەتەكشى بيزنەس – تۇرعىن ءۇي رىنوگى دەسەك, اقيقاتتان الىس كەتپەيمىز. ازاماتتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ ساپاسىن ايقىندايتىن نەگىزگى كورسەتكىش قولايلى باسپانا ەكەندىگى داۋسىز. سوندىقتان, تۇرعىنداردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى ارتقان سايىن تۇرعىن ءۇي رىنوگىنىڭ اينالىمى دا ەسەلەنەدى. سونىمەن بىرگە, كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىنە قاتىسى بار باسپانا بيزنەسى ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرا المايدى. ەندەشە, ەلىمىزدەگى بۇگىنگى تۇرعىن ءۇي رىنوگىنىڭ بەتالىسى قالاي, باسپانا باعاسىنىڭ نارقى قانداي؟
2016 جىلى ەلىمىزدە پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي كولەمى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى. وتكەن جىلى تەك استانا قالاسىنىڭ وزىندە عانا بۇرىن جوسپارلانعان 1,3 ميلليون شارشى مەتردىڭ ورنىنا, 2 ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن بىرگە, وسى جىلى دوللار باعامىنىڭ 80 پايىزعا دەيىن قىمباتتاۋى تۇرعىنداردىڭ شەت ەل ۆاليۋتاسىمەن, نەگىزىنەن اقش دوللارىمەن جيناعان سالىمدارىنىڭ ەسەلەنۋىنە جاعداي جاسادى. ال دوللار سالىمدارى بانكتەردەگى دەپوزيتتەردىڭ 70 پايىزىن قۇراعان بولاتىن. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇرعىندارىنىڭ تابىسى جوعارى وڭىرلەردە جىلجىمايتىن م ۇلىككە دەگەن سۇرانىستى ارتتىردى.
مامانداردىڭ دەرەگى بويىنشا, سوڭعى ەكى جىل ىشىندە بىرقاتار وڭىرلەردە پاتەرلەردى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ كولەمى ايتارلىقتاي دەڭگەيگە ءوسكەن. ماسەلەن, 2016 جىلى استانا قالاسىنىڭ تۇرعىن ءۇي رىنوگىنداعى ساۋدا-ساتتىق كولەمى 61 پايىزعا, الماتىدا – 48 پايىزعا, اقتاۋدا – 42 پايىزعا, شىمكەنتتە 18 پايىزعا وسكەن ەكەن.
ءسويتىپ, سوڭعى جىلداردا پايدالانۋعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي كولەمىنىڭ كۇرت ارتۋى, دوللار باعامىنىڭ قىمباتتاۋى ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي رىنوگىندا پاتەرلەر باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا الىپ كەلدى. ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, 2016 جىلعى قاڭتار ايىندا 1 اقش دوللارىنىڭ باعامى 380 تەڭگەگە دەيىن (ماسەلەن, 22 قاڭتاردا 1 دوللار – 384 تەڭگە) كوتەرىلدى. ال ءدال وسى كەزەڭدە استانا مەن الماتى قالالارىندا ساۋداعا شىعارىلعان ەسكى پاتەرلەردىڭ شارشى مەترى 1175 دوللاردان اينالىپ تۇرعان. ونى تەڭگەگە شاققاندا الگى ءپاتەرلەردىڭ شارشى مەترى 450 مىڭ تەڭگەگە شارىقتاپ شىعا كەلدى. ەندى تۇرعىن ءۇي رىنوگىنداعى ريەلتور مەن دەلدالداردىڭ شارشى مەتردى ارزانداتپاسقا امالى قالمادى. ونىڭ ۇستىنە, 2016 جىلعى اقپاندا ەلىمىزدە باعانى اقش دوللارىمەن كورسەتۋگە تىيىم سالعان ەلەكتروندى ساۋدانىڭ جاڭا ەرەجەسى قابىلداندى. جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا ۇزاق جىلداردان بەرى ۇستەمدىك قۇرىپ كەلە جاتقان اقش دوللارىن مۇلدە تەجەپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. دەگەنمەن, تۇرعىن ءۇي رىنوگىن دوللارسىزداندىرۋدىڭ العاشقى قادامدارى باستالدى.
ساراپشىلاردىڭ دەرەگى بويىنشا, تۇرعىن ءۇي رىنوگىندا باعانى دوللارمەن كورسەتۋگە تىيىم سالىنىسىمەن, پاتەر باعاسى بىردەن 10-15 پايىزعا ارزانداعان ەكەن. ماسەلەن, «كرىشا» سايتىنىڭ ەسەبى بويىنشا, 2016 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ تۇرعىن ءۇي رىنوگىنداعى جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسى 15 پايىزعا ارزانداعان كورىنەدى. ءسويتىپ, 2016 جىلدىڭ سوڭىندا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندەگى تۇرعىن ءۇي رىنوگىندا ساتىلاتىن ءپاتەرلەردىڭ ورتاشا باعاسى 18-28 پايىز ارالىعىندا تومەندەپتى. ونى تومەندەگى ينفوگرافيكادان ايقىن بايقاۋعا بولادى.
جالپى, وتكەن جىلى تۇرعىن ءۇي رىنوگىنداعى باعانىڭ ءبىرشاما تۇراقتانۋى ساۋدا-ساتتىقتىڭ كوتەرىلۋىنە جاعداي جاسادى. ماسەلەن, 2016 جىلى قازاقستاندىقتار پاتەرلەر مەن جەكە تۇرعىن ۇيلەر رىنوگىندا 190 مىڭ ساۋدا-ساتتىق جاساعان. بۇل 2015 جىلى جاسالعان ساۋدا-ساتتىقتان 24 مىڭ ءبىرلىككە ارتقان. وتكەن جىلى جىلجىمايتىن م ۇلىك سالاسىندا ساۋدا-ساتتىق شاراسىن جاساۋدىڭ كوشباسشىسى استانا قالاسى بولدى. جىل ىشىندە مۇندا 26,5 مىڭ ساۋدا-ساتتىق جاسالعان. بۇل 2015 جىلعى كورسەتكىشتەن 54 پايىزعا كوپ بولدى. تۇرعىن ءۇي رىنوگىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ كوتەرىلۋىنە قازاقستاندىقتاردىڭ ناقتى تابىسىنىڭ تومەندەپ كەتۋى دە كەدەرگى بولا المادى. ال 2016 جىلى سوڭعى 6 جىل كولەمىندە ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت تۇرعىنداردىڭ ناقتى تابىسى ورتا ەسەپپەن 5 پايىزعا تومەندەگەنى تىركەلگەن بولاتىن.
وسى ورايدا ارەندالىق تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى تۋرالى دا ءبىر-ەكى اۋىز ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. بارىمىزگە بەلگىلى, مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە ارەندالىق تۇرعىن ءۇي سالاسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە ۇنەمى باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە قازاقستانداعى ارەندالىق تۇرعىن ءۇي سەكتورى بۇل قىزمەت ءتۇرىن كورسەتەتىن نەگىزگى ءۇش باعىتتا ايقىندالادى. بۇل, بىرىنشىدەن, جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي رىنوگى. ول ستيحيالىق سۇرانىسپەن رەتتەلەدى ءجانە الىپساتارلىق سيپات العان. سەبەبى, پاتەرگە دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى. ماسەلەن, بۇگىندە استانا جانە الماتى قالالارىندا جەكە مەنشىك سەكتور جالعا بەرەتىن ءپاتەرلەردىڭ ءبىر ايلىق اقىسى ورتا ەسەپپەن 70 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى. ارەندالىق تۇرعىن ءۇي سەكتورىنىڭ ەكىنشى ويىنشىسى – نەگىزىنەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق تاراپىنان كورسەتىلەتىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى بولىپ تابىلادى. بۇل ءارىپتەستىك نەگىزىنەن جۇمسالعان قارجىنى قايتارۋ ماقساتىندا كوممەرتسيالىق باعىتتى ۇستانادى. سوندىقتان, ونىڭ پاتەرلەردى جالعا بەرۋ باعاسى دا جوعارى. ارەندالىق تۇرعىن ۇيمەن جابدىقتاۋدىڭ بۇل ءتۇرى تابىسى شەكتەۋلى تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى ءۇشىن ءتيىمسىز. بۇل قىزمەت ءتۇرىن كوپ رەتتە تابىسى جوعارى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى نەمەسە ورتاڭ قول كاسىپكەرلەر عانا پايدالانادى. ارەندالىق تۇرعىن ءۇي سەكتورىنىڭ جالپىعا ءتيىمدى ءۇشىنشى ويىنشىسى كوممۋنالدىق كاسىپورىن سيپاتىندا قىزمەت كورسەتەتىن مەملەكەت بولىپ تابىلادى. «قولجەتىمدى باسپانا» باعدارلاماسى بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن ارەندالىق تۇرعىن ءۇي قىزمەتى ءتيىمدى ءارى قولجەتىمدى.
2017 جىلى ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي رىنوگىندا 2016 جىلى قالىپتاسقان جاعداي جالعاسىن تاباتىن ءتۇرى بار. وعان ساراپشىلاردىڭ 2017 جىلعى قاڭتار ايىنداعى باسپانا باعاسىنىڭ نارقى تۋرالى دەرەكتەرى دالەل بولماق. ءماسەلەن, بيىلعى قاڭتاردا استانا قالاسىنداعى پاتەر باعاسىنىڭ شارشى مەترى ورتا ەسەپپەن 332 860 تەڭگەدەن اينالعان. ياعني, جەلتوقسان ايىنداعى باعادان شارشى مەترى 1,6 پايىزعا نەمەسە 5440 تەڭگەگە تومەن ساتىلدى. الماتىداعى پاتەر باعاسىنىڭ شارشى مەترى قاڭتاردا 359080 تەڭگەدەن اينالعان نەمەسە جەلتوقسان ايىنداعىدان 7420 تەڭگە تومەن. وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىمەن سالىستىرعاندا, 2017 جىلدىڭ قاڭتارىندا استانا قالاسىندا پاتەر باعاسى 19,5 پايىزعا, الماتى قالاسىندا 17 پايىزعا ارزانداعان. ياعني, وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىندا استانادا پاتەر باعاسىنىڭ شارشى مەترى 413 500 تەڭگە بولسا, بيىلعى قاڭتاردا 332 860 تەڭگە بولعان نەمەسە 80640 تەڭگەگە ارزانداعان, الماتىدا 2016 جىلدىڭ قاڭتارىندا پاتەردىڭ شارشى مەترى 434200 تەڭگە بولسا, بيىلعى قاڭتاردا 359080 تەڭگە نەمەسە 75120 تەڭگەگە ارزان باعالانىپ وتىر.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ءۇي رىنوگىندا قالىپتاسقان قازىرگى جاعداي 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالادى. دۋالى اۋىز مامانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ پىكىرىنشە, تۇرعىن ءۇيدىڭ قايتالاما رىنوگىندا ساتىلاتىن پاتەرلەردىڭ باعاسى جىل ىشىندە تاعى دا 15 پايىزعا ارزاندايدى. «THS GROUP» قۇرىلىس حولدينگىنىڭ قۇرىلتايشىسى قايرات قۇدايبەرگەن «2017 جىلى قايتالاما رىنوكتاعى پاتەرلەر باعاسى 15-20 پايىزعا تومەندەيدى, ال جاڭا پاتەرلەرگە دەگەن سۇرانىس, الماتى جانە استانا قالالارىندا جوعارى بولادى, سوعان سايكەس بۇل قالالاردا جاڭا پاتەرلەردىڭ باعاسىندا ايتارلىقتاي اۋىتقۋ بولمايدى», دەيدى. «وتكەن جىلى تۇرعىنداردىڭ ناقتى تابىسى ەداۋىر تومەندەدى. ال تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى بۇرىنعىدان دا جوعارى. ءبىر جىلدا ەلىمىزدە 10 ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. مۇنداي كورسەتكىش كەڭەستىك ءداۋىر كەزەڭىندە دە بولىپ كورگەن ەمەس. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە پاتەر باعاسى تومەندەيتىن بولادى», دەگەن پىكىرىن العا تارتادى «Almagest» اتتى كونسالتينگتىك كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى ايدارحان قۇسايىنوۆ.
ساراپشىلار سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى تۇرعىن ءۇي رىنوگىنداعى باعا ارزاندادى دەپ «الاقايلاعانىمەن», ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقستانداعى باسپانا شارشى مەترىنىڭ باعاسى ءالى دە جوعارى. سەبەبى, تۇرعىنداردىڭ ناقتى تابىسىنىڭ كولەمى مەن پاتەر باعاسى اراسىنداعى ايىرماشىلىق تىم الشاق جاتىر. قالاي دەگەنمەن دە, تۇرعىن ءۇي رىنوگىنداعى باعا دەڭگەيىن سۇرانىس كولەمى رەتتەيتىن بولادى. ەگەر, ەكونوميكامىزدا شىنىمەن نارىق زاڭدارى جۇمىس ىستەيتىن بولسا, الداعى ۋاقىتتا دا ەلىمىزدىڭ تۇرعىن ءۇي رىنوگىنداعى پاتەرلەردىڭ باعاسى ايتارلىقتاي تومەندەۋگە ءتيىس.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»