ولجاسى وراسان وڭتۇستىك

«التىن كۇز-2016» اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءداستۇرلى مەرەكەسى ءوتتى حالىقتا «كوكتەمنىڭ ءار كۇنى جىلعا ازىق» دەگەن ءتامسىل بار. وڭتۇستىكتە كوكتەم ەرتە شىعادى, كۇزدىك ءونىم قاراشانىڭ سوڭىنا دەيىن جينالادى. كارى قۇدا قىسىنىڭ اشۋى ەكى-ءۇش ايعا عانا جەتەتىن وڭىردە جىل ون ەكى اي ءونىم الاتىن شارۋالار قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. جاقىندا قازدار جىلى جاققا قايتقان قاراشانىڭ ورتاسىندا وبلىستىڭ شارۋالارى مەن ديقاندارىنىڭ ەرتە كوكتەمنەن قوڭىر كۇزگە دەيىنگى ەتكەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى تارازىلاندى. وبلىستىڭ تابيعاتى ماقتا, كوكونىس, باۋ-باقشا داقىلدارى مەن جەمىس-جيدەكتەر وسىرۋگە قولايلى. ارقاداعىداي ارقىراپ, التى اي بويى اق تۇتەك بوران, سۇيەكتەن وتەتىن ايازىمەن اياعىن سوزىپ جاتىپ الاتىن قىس جوق, ءتورت ت ۇلىكتى وسىرۋگە جانە قولايلى ايماققا بيىل دا التىن كۇز بەرەكەلى بولدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ باسشىسى سەرىك تۇربەكوۆ جۋرناليستەرمەن وتكىزىلگەن بريفينگتە وڭىردە اۋىز تولتىرىپ ايتا­تىنداي جەتىستىكتەردىڭ بار ەكەندىگىن ايتقان. ماسەلەن, اعىمداعى جىلدى اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرi ۇلكەن كورسەتكiشتەرمەن قورى­تىندىلاپ وتىر. ەگiن شارۋا­شى­لىعىنا كەلسەك, بيىل 788,6 مىڭ گەكتارعا داقىلدار ەگiلدi. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەگiستiك كولەمi 12,8 مىڭ گەكتارعا ارتتى. ونىڭ iشiندە جەمiس-جيدەك پەن ءجۇزiم 30 مىڭ گەكتارعا ەگiلدi. قارقىندى باۋ كولەمi 2,1 مىڭ گەكتارعا جەتتi. اعىمداعى جىلى ءداندi داقىلداردىڭ ورتاشا تۇسiمدiلiگى گەكتارىنا 26 تسەنتنەردi قۇراپ, رەكوردتى ءونiم الىندى. ناتيجەسiندە قامباعا 676 مىڭ توننا استىق قۇيىلدى. سونىمەن قاتار, كوكونiستەن – 963 مىڭ توننا, باقشادان – 1 ملن 413 مىڭ توننا, كارتوپتان – 277 مىڭ توننا, جەمiس-جيدەكتەن – 126 مىڭ توننا, جۇزiمنەن 63 مىڭ توننا ءونiم جينالدى. بiر قۋانارلىعى, تۇسكەن ءونiم كولەمi جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدi. وسىعان قاراي ساپاسى دا جوعارىلاي تۇسۋدە. ويتكەنi, نارىقتىق ەكونوميكادا تابىستىڭ كوزi سۇرانىستا ەكەنiن تۇسiنگەن شارۋالار ونى ۇدايى ارتتىرىپ وتىرۋ ءونiمنiڭ ساپاسىنا بايلانىستى ەكەنiن بiلەدi. رەسپۋبليكادا وندiرiلەتiن ماق­تانىڭ – 100 پايىزى, ءجۇزiمنiڭ – 65 پايىزى, باقشانىڭ – 66 پايىزى, ماقسارىنىڭ – 40 پايىزى, جەمiس-جيدەكتiڭ – 31 پايىزى, كوكونiستiڭ 24 پايىزى وبلىس ەنشiسiندە. سوندىقتان وڭتۇستiكتiڭ بۇكiل رەسپۋبليكا تۇرعىندارىن وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونiمدەرiمەن قام­تاماسىز ەتۋگە تولىق مۇمكiندiگi بار. سوڭعى ءۇش جىلدا جەردi جاڭا ادiسپەن يگەرۋ جۇمىستارى جۇرگi­زiلۋدە. اعىمداعى جىلى تەرەڭ قوپسىتۋ تەحنولوگياسى 86 مىڭ گەكتارعا ەنگiزiلدi. ماقتادان گەكتارىنا ورتا ەسەپپەن 26-27 تسەنتنەر ءونiم الىنسا, تەرەڭ قوپسىتۋ تەحنولوگياسىن ەنگiزگەن شارۋاشىلىقتار گەكتار بەرەكەلiلiگiن 40-45 تسەنتنەرگە بiر-اق ارتتىردى. اتالعان تەح­نولوگيانىڭ توپىراق ىلعال­دىلىعىن ساقتاۋداعى تيiمدiلiگiن ەسكەرە كەلە, ونى باسقا دا داقىلدار مەن ءتالiمi جەرلەرگە قولدانۋ ۇسى­نىلدى. وبلىستا 463 مىڭ گەكتار سۋار­مالى جەر بار. سۋارمالى جەردiڭ كولە­مiن ۇلعايتۋ iس-شاراسى ءناتي­جەسiندە 2012-2016 جىلدارى 86,4 مىڭ گەكتار جەر جاڭادان اينالىمعا قوسىلدى. بيىل سۋارمالى ەگiستiك كولەمi 5,2 مىڭ گەكتارعا ارتىپ وتىر. اعىمداعى جىلى 533 شاقى­رىمدى قۇرايتىن 47 سۋ نىسانىن قالپىنا كەلتiرۋ ءۇشiن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 3,7 ملرد تەڭگە ءبولiنiپ, وسىعان وراي تيiستi جۇمىستار جۇرگiزiلۋدە. الداعى ۋاقىتتا كانالدار جوندەلiپ بiتسە, 30 مىڭ گەكتار جەردiڭ يرريگاتسيالىق جۇيەسi جاقسارىپ, قوسىمشا 1,5 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر اينالىمعا قوسىلماق. سۋارمالى ەگiستiكتەردi ۇلعايتۋ ماقساتىندا ەكi iرi ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. قىزىلقۇم القابىن يگەرۋ ارقىلى وتىرار اۋدانى مەن ارىس قالاسىنا قاراستى 60,5 مىڭ گەكتار جەردi سۋارمالى ەگiستiككە اينالدىرۋعا مۇمكiندiك تۋماق. جاۋشىقۇم القابىنا كانال تارتىلسا, سۋارمالى ەگiستiك كولەمi 15,2 مىڭ گەكتارعا ارتا تۇسەدi. اتالعان جوبالاردى iسكە اسىرۋ ءۇشiن 72,6 ملرد تەڭگە قاجەت. وسىعان بايلانىس­تى 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتiك سۋ رەسۋرستارىن باس­قارۋ باعدارلاماسى شەڭبەرiندە ۇكiمەتكە ارنايى ۇسىنىس جولداندى. جەڭiلدەتiلگەن نەسيەلەر مەن ليزينگتiك باعدارلامالاردىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندiرۋشiلەرى جاڭا تەحنيكالار مەن قۇرال-جابدىقتارعا قول جەتكiزۋدە. سوڭعى ءۇش جىلدا شارۋا­لار تاراپىنان 2,6 مىڭنان استام جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى ساتىپ الىندى. ونىڭ iشiندە ايگiلi «دجون دير», «چەلەندجەر», «سامپو لەۆ», «ۆەكتور» كومبايندارى بار. ايتا كەتەرلiگi, 2010 جىلى ماقتانىڭ 7 پايىزى كومباينمەن تەرiلسە, بۇگiندە بۇل كورسەتكiش 65 پايىزعا جەتiپ وتىر. تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادiسi 50,4 مىڭ گەكتارعا ەنگiزiلگەن. رەس­پۋب­ليكا بويىنشا وڭتۇستiكتiڭ مۇن­­داعى ۇلەسi 73 پايىزدى قۇرايدى. وسى تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا سۋ شىعىنى 3-4 ەسەگە ۇنەمدەلiپ, كوكونiستەر ونiمدiلiگi 3 ەسە, جەمiس-ءجۇزiم 1,5 ەسەگە, ماقتا 2,5 ەسەگە ۇلعايا ءتۇستi. جىلىجايلار كو­لەمi وبلىستا 1 116 گەكتارعا جەت­تi. بۇل – رەسپۋبليكاداعى جى­لى­جايلاردىڭ 87 پايىزى ءوڭتۇس­تىكتە ورنالاسقان دەگەن ءسوز. وسى كە­شەندەردiڭ ەسەبiنەن بۇگiندە 140 مىڭ توننا كوكونiس ءوندiرiلدi. ورتاشا تۇسiمدiلiك گەكتارىنا 1800 تسەنتنەر قۇرايدى. وڭiردە مال شارۋاشىلىعى دا قارقىندى دامۋدا. مال باسى كوبەيiپ, ەت, ءسۇت جانە قۇس ءونiم­دەرiنiڭ كولەمi ارتتى. بۇگiندە 897,5 مىڭ iرi قارا, 4 ملن 210 مىڭ قوي-ەش­كi, 244 مىڭ جىلقى, 24 مىڭ ءتۇ­يە جانە 2 ملن 638 مىڭ ءۇي قۇسى بار. بيىل 218 مىڭ توننا ەت, 739 مىڭ توننا ءسۇت, 304 ملن دانا جۇمىرتقا ءوندiرiلدi. ءتورت تۇلiك مال ءونiم­دەرiنiڭ ارتۋى – «مال شارۋاشىلىعىن دامى­تۋدىڭ 2014–2016 جىلدارعا ارنالعان iس-شارا­لار جوسپارى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسi. اتال­عان باعدارلاما شەڭبە­رiندە سوڭعى ەكi جىلدا 7 483 جوبا قولعا الىنىپ, جاڭادان 9 109 جۇمىس ورنى اشىلدى. قوسىمشا 34,5 مىڭ توننا ەت, 40,2 مىڭ توننا ءسۇت الىندى. اعىمداعى جىلدىڭ 9 ايىندا 2 801 شاعىن مال بورداقىلاۋ الاڭى, 612 شاعىن وتباسىلىق ءسۇت فەرماسى اشىلدى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ وزگە دە رەسپۋبليكالىق باعدارلامالار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى 22 مىڭ انالىق iرi قارا ساتىپ الىندى. تۇقىمدىق تۇرلەندiرۋگە 72,3 مىڭ انالىق iرi قارا الىندى. ول جالپى ۇرعاشى مالدىڭ 19,1 پايىزىنا تەڭ. سول سەكiلدi «التىن اسىق» باعدارلاماسى بويىنشا 31,4 مىڭ قوي ساتىپ الىنىپ, تۇقىمدىق تۇرلەندiرۋگە 146,1 مىڭ انالىق قوي قاتىستىرىلۋدا. ال, «قۇلان» باعدارلاماسى اياسىندا ساتىپ الىن­عان جىلقى سانى 3,4 مىڭعا جەتiپ, جوسپار 1,3 ەسەگە ارتىق ورىندالدى. وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمە­باەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىندا بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرگە توقمەيىلسىپ وتىرعان جوق. ايماقتىڭ اۋا رايى, جەر جاعدايى جاقسى, شارۋالار مەن ديقانداردىڭ ەڭبەكقورلىعىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن وبلىس باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كوپ تۇرىمەن ەلىمىزدى قامتۋعا مۇمكىندىك مول ەكەندىگىن نازارعا ۇستاپ كەلەدى. ول ءۇشىن ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتكەن. «التىن كۇز-2016» سالتاناتتى جيىنىندا: «ەگىس كولەمى وتكەن جىل­مەن سالىستىرعاندا 13 مىڭ گەكتارعا ارتىپ, باقشا, كوكو­نىس, ماقتا, كارتوپ جانە جەمىس-جيدەك داقىلدارىنان مول ءونىم جينالدى. ءونىم كولەمىن, گەكتار تۇسىمدىلىگىن ارتتىرۋعا نەگىزى­نەن شارۋاشىلىقتاردىڭ اگروتەح­نولوگيالىق ءىس-شارالاردى دۇرىس جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە قول جەت­كىزىپ وتىرعاندىعىمىزدى ماق­تانا اي­تۋىمىزعا بولادى. ونىڭ ىشىندە, تەرەڭ قوپسىتۋ تەحنولوگيا­سى, تام­شىلاتىپ سۋعارۋ ءادىسى مەن جىلى­جاي­لاردىڭ كولەمى بويىن­شا رەسپۋب­ليكادا كوش باستاپ كەلەمىز», – دەدى وبلىس باسشىسى. سونىمەن قاتار, وبلىستا سوڭعى ءۇش جىلدىڭ وزىندە 2 مىڭ گەكتار وندىرىستىك قارقىندى باۋلار وتىرعىزىلعانىن, ونىڭ ءتيىم­دىلىگى گەكتارىنان ماقتامەن سالىس­تىرعاندا 30 ەسەگە, باقشامەن سالىستىرعاندا 10 ەسەگە ارتىق ءونىم الۋعا بولاتىنىن ايتتى. قارقىندى باۋلاردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا ءمۇم­كىندىكتەردىڭ بارلىعى بار ەكە­نىنە توقتالعان اكىم مال شارۋا­شىلىعىندا دا قابىل­دانعان ءىس-شارالار مەن «سى­باعا», «التىن اسىق», «قۇلان» باعدار­لاما­لارى جوعارى دەڭگەيدە ورىندالىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى ۋاقىتتا وڭتۇستىك قازاق­­ستان وبلىسىندا ءوڭىر باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسىمەن ونەر­كاسىپ كەشەنىن قارقىندى دامىتۋ جاعدايىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2020 جىلدار ارالىعىندا ورىندالاتىن ستراتەگيالىق التى باعىتى ايقىندالعان. وسى ستراتە­گيالىق باعىتتار تولىق ىسكە اسقان جاع­دايدا وڭتۇستىكتىڭ بەرەكەسى بۇگىن­­گىسىنەن دە مول بولماق. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان» شىمكەنت