پاۆلودارعا باردىق. بىرقاتار الەۋمەتتىك نىساندار مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك بويىنشا باسقارىلا باستاعان. ونىڭ ىشىندە وبلىس ورتالىعىنداعى «تولقىن» جانە «شىمىر» باسسەيندەرى دە جەكە ينۆەستورلاردىڭ سەنىمدى باسقارۋىنا بەرىلگەن.
«وسىنىڭ ەسەبىنەن 80 ميلليون تەڭگە بيۋدجەت قارجىسى ۇنەمدەلدى. الدىمەن ءبىز مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىككە بايلانىستى نەگىزگى باسىم سالالاردى انىقتادىق, ولار – الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق. نەگە بۇل سالالارعا باسا نازار اۋداردىق؟ سەبەبى, بيۋدجەتتىڭ كوپ بولىگى وسى سالالارعا جۇمسالاتىن بولىپ شىقتى. سونى ۇنەمدەۋ ءۇشىن», دەگەن ەدى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى بولات باقاۋوۆ.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مەملەكەت كاسىپكەرلەرگە كەڭ جول اشتى. قولتىعىنان دەمەدى. قارجىلاي قولدادى. كوپ جەڭىلدىكتەر جاسادى. نە كەرەك, كاسىبىنە كەڭ ءورىس اشتى. سونىڭ ارقاسىندا از جىلدىڭ ىشىندە جۇمىسى جاندانىپ, ورگە باسقان بيزنەسمەندەر قازاقستاندا كوپ. ولار – تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە بايىعان كاسىپكەرلەر. ەندى ولاردىڭ مەملەكەتكە دە كومەك جاساۋعا شاما-شارقى جەتەدى. مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتى جەتپەي جاتقاندا سول بايلىعى تاسىعان كاسىپكەرلەر ينفراقۇرىلىمدى, الەۋمەتتىك سالا نىساندارىن باسقارۋعا الىپ جاتسا, كانەكي. مەملەكەت قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا كاسىپكەرلەرگە كومەكتەستى, ەندى ولار مەملەكەتكە كومەكتەسسە قايتەدى؟
ەلباسىنىڭ كاسىپكەرلەرمەن ءبىر كەزدەسۋىندە وسىنداي وي ايتقانى ەسىمىزدە. سوزبە-ءسوز ءدال كەلمەسە دە ماعىناسى وسى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءدال سول ساتتە كوتەرگەن ماسەلەسى مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تۋرالى ەدى.
قازاقستان شيكىزات ەلى دەپ ايتىپ جاتامىز. ونى وڭدەۋ مەن دايىن ءونىم وندىرۋگە دە قام-قارەكەت بار قازىر. بۇل سوزىمىزگە دالەل – يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ العاشقى بەس جىلدىعىندا وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستارعا كوڭىل تويادى. جاقسى ءىس جالعاسىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا دا كوڭىل مارقاياتىن كورسەتكىشتەر بولاتىنى ايدان انىق. ال ءدال قازىرگى ساتتە شيكىزاتتىڭ دا, ءونىمنىڭ دە باعاسى كۇرت قۇلدىراپ كەتكەن جوق پا؟ مۇنايدىڭ باعاسى اناۋ, تەمىردىڭ دە, كومىردىڭ دە, باسقا ونىمدەردىڭ دە قۇنى ءتۇسىپ كەتتى ەمەس پە؟
بۇل – قازاقستان عانا ەمەس, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى دە تاپ بولىپ وتىرعان ەكونوميكالىق داعدارىس. ودان شىعۋدىڭ جولى جوق پا؟ بار. ونىڭ دا ءجون-جوسىعىن ەلباسى ايتتى. جاسىرىپ قايتەمىز, جەر-جاھاندى جايلاعان ەكونوميكالىق داعدارىس ازۋىن ايعا بىلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ءوزىنىڭ كىرىستەرىن ايتارلىقتاي ازايتىپ, بيۋدجەتتەرىنىڭ ويسىراي ورتايۋىنا اكەلىپ سوقتى. بىراق, قارجى تاپشىلىعىنا قاراماستان, مەملەكەتتىڭ قاراجاتىنا قاراپ وتىرعان سالالار بار. ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ورنى بولەك. بۇل سالاعا داعدارىستىڭ «سالقىنى» تيمەۋى ءتيىس. مۇنداي الەۋمەتتىك جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگى جەتپەي جاتقاندا, وعان جەكەمەنشىكتىڭ كاپيتالىن تارتقان ءجون. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار.
مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ نەگىزى فرانتسيادا سون-و-وۋ 1552 جىلى قالانىپ, ەكىجاقتى كەلىسىم ارقىلى اۋقىمدى كانال سالىنعان. ال حح عاسىردىڭ باسىنداعى الەمدىك داعدارىس كەزىندە امەريكادا مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك مۇناي كومپانيالارى تىزە قوسىپ, ارىپتەستىك قادام جاسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە اقش-تىڭ ەكونوميكاسى قۇلدىراعان جوق, قايتا ورلەدى. تاريحتان بەلگىلى, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى تابىسى ورتا جانە تومەن سانالعان 130-دان استام ەلدە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ءوز ناتيجەسىن بەردى, سول ۋاقىتتا 2,5 مىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جوباعا 750 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە قارجى قۇيىلعان. سوندىقتان, سىناقتان وتكەن وسىنداي تاجىريبەلەردى قازاقستاندا دا جۇزەگە اسىرۋعا بولماي ما؟ بولادى, ارينە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كاسىپكەرلەرگە قاراتا ايتقانى دا وسى ەدى.
«جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جونىنەن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تەتىگى وراسان زور الەۋەتكە يە بولىپ وتىر. ءبىز قازاقستاندا بۇل تەتىكتى ىسكە قوستىق, بىراق تا ول وزىق الەمدىك پراكتيكاعا سايكەس جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى», دەگەن بولاتىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ 2010 جىلى «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا.
ودان بەرى دە التى جىل ءوتتى. 2015 جىلدىڭ قازان ايىندا «مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ءتيىستى قۇرىلىمدار قۇرىلدى. بۇل تەتىكتىڭ جاي-جاپسارى مەن مۇمكىندىگى تۋرالى جان-جاقتى تۇسىنىك جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قازاقستاندىق قالتالى كاسىپكەرلەر ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا بايلانىستى تۋىنداعان جاعدايعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ينفراقۇرىلىم مەن الەۋمەتتىك سالالارعا ينۆەستيتسيا قۇيا باستادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ يگى ناتيجەسى كورىنە باستادى.
مامانداردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, بۇل تەتىك – قوسىمشا قاراجات تارتۋ مەن بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ جاقسى جولى, ينفراقۇرىلىم مەن ءتۇرلى قىزمەت كورسەتۋ سالاسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك اراسىنداعى كەمەل كەلىسىم. ەڭ باستىسى, مۇنداي ارىپتەستىكتىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى وتە جوعارى. شىعىن تومەن, باقىلاۋ جوعارى, جۇمىس ساپالى.
عالىم
ومارحان,
«ەگەمەن قازاقستان»