تاعدىردىڭ جازۋىمەن مەنىڭ قولىما ءتيىپ, باس گازەتىمىزدە العاش جاريالانىپ وتىرعان فوتوسۋرەت وسىدان 94 جىل بۇرىن ءتۇسىرىلسە كەرەك. ونىڭ استىنا سيا قارىنداشپەن ورىسشا بىلاي دەپ جازىلعان: «فوتو كازاحسكوي ينتەلليگەنتسي پوسلە بانكەتا پو پوۆودۋ وكونچانيا مەديتسينسكوگو فاكۋلتەتا تاشكەنتسكوگو ۋنيۆەرسيتەتا اككاگاز دوششانوۆوي. 1922 گ. تاشكەنت». دەمەك, قازاقتىڭ تۇڭعىش دارىگەر قىزىنىڭ تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن بىتىرۋىنە بايلانىستى جايىلعان اق داستارقانىنا قازاق زيالىلارىنىڭ كىل قايماقتارى جينالىپ, اياۋلى قارىنداستارىنىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاسقان دەگەن ءسوز. بۇلاردىڭ ىشىندە سول كەزدەگى ءتۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تاشكەنتتەگى قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ, وقىمىستىلارىنىڭ, ونەر ادامدارىنىڭ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەڭەستىك بيلىكتىڭ قىسىمىنان ىعىسىپ, بوي تاسالاعان الاش ازاماتتارىنىڭ ۇلكەن توبى بارىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ورتادا ماعجان جۇماباەۆ, سوڭعى قاتاردا مۇحتار اۋەزوۆ تۇر. الاشتىڭ اقيىق اقىنىن جازباي تانىعان – رىمعالي نۇرعاليەۆ اعامىز. 1922 جىلدىڭ 10-20 قىركۇيەك اراسىندا ماعجاننىڭ قىزىلجاردان كەتۋىنە تۋرا كەلگەن. وعان سابىر ءشارىپوۆتىڭ قارالاپ جازعان ماقالاسى سەبەپ بولعان. جاڭا قۇرىلعان گۋبەرنيا ورتالىعىنا گۋبرەۆكوم ءتوراعاسى ءابدىراحمان ايتيەۆتىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن كەلگەن ماعجان قىزىلجاردا «بوستاندىق تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى مەن باسپاحاناسىن ۇيىمداستىرادى. اشىققاندارعا كومەك كورسەتەتىن توتەنشە كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە قازاق اۋىلدارىندا بەلسەنە جۇمىس اتقارادى. ءسويتىپ جۇرگەندە جەرگىلىكتى «مير ترۋدا» گازەتىندە بۇرىنعى الاشورداشىلاردى, ونىڭ ىشىندە ماعجان مەن جۇماعالي تىلەۋليندى قارالاپ, «ولاردىڭ موينىندا كىسى قانى بار» دەپ جالا جاپقان اشىق حات جارىق كورەدى. بۇل كەزدە مۇحتار اۋەزوۆ كازتسيكتىڭ ساياسي حاتشىسى قىزمەتىن تاستاپ, پارتيالىق ەسەپتەن شىقپاعان كۇيى تاشكەنتكە كەتىپ قالعان ەدى. سۋرەتتىڭ ءدال قاي كۇنى تۇسىرىلگەنى بەلگىسىز. بىراق كيىم كيىستەرىنە قاراعاندا وڭتۇستىكتىڭ قىسى ەكەنى انىق. شاماسى, قاراشانىڭ اياعى, جەلتوقساننىڭ باسى سەكىلدى. سۋرەتتىڭ استىنا اتى-ءجوندەرى جازىلعانىمەن, اجىراتۋ قيىن. ءوشىپ قالعان جازۋلاردىڭ كەيبىرىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كريميناليستيكا ماماندارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. ولار: 1. اككاگاز دوششانوۆا, 2. حاليل دوسمۋحامەدوۆ, 3. يسا كاشكيمباەۆ, 4. كاشكىمباەۆا, 5. حودجانوۆا, 6. رابيگا كاراتاەۆا, 7. ماگريفا كويايداروۆا, 8. سارا كاپينا, 9. ...ەباروۆا, 10. سابىر كاپين, 11. كايرۋللا كاراتاەۆ, 12. مۋحتار اۋەزوۆ, 13. وماروۆ, 14. الدجان..., 15. ماريام احەنبەكوۆا, 16. وماروۆا, 17. انەل اسفەندياروۆا, 18. ... 19. دوسمۋحامەدوۆا, 20. تىنىشباەۆ. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جازۋ دا, سۋرەتتىڭ يەسى دە سارا اسىلقوجاقىزى قۇرمانباەۆا (كاپينا) بولۋى ىقتيمال. ويتكەنى, ول, سول كەزدە اققاعازدان ءبىر كۋرس كەيىن وقىعان. «ارپا ىشىندە ءبىر بيداي» سەكىلدى, ساۋساقپەن سانارلىق قازاق قىزدارى ءبىر-ءبىرىن بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس.
سۋرەتتەگى ادامداردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە تۇسىنىك بەرە كەتەيىك: 1. اققاعاز دوسجانوۆا – قازاقتان شىققان تۇڭعىش دارىگەر قىز, الاشوردانىڭ بەلدى مۇشەسى بولعان. قازاق جاستارىنىڭ «جاس ازامات» ۇيىمىن قۇرىسۋشىلاردىڭ ءبىرى. الاش ارداگەرى, ومبىلىق ادام فەلدشەرى ساعىندىق دوسجانوۆتىڭ قىزى. 1931 جىلى اۋىرىپ, قايتىس بولعان. بىشكەك قالاسىنىڭ ماڭىنا جەرلەنسە كەرەك. 2. حالەل دوسمۇحامەدوۆ – الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى, پروفەسسور-دارىگەر. قازاقستاندى زەرتتەۋ قوعامىن باسقارعان. ونىڭ جانىندا – پروفەسسور ا.ە.شميدت. 3. كۇلاندام قوجانوۆا (مۇڭايتپاسوۆا) – سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ايەلى. 4. سارا كاپينا (قۇرمانباەۆا) – تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پروكۋرورى, قوعام قايراتكەرى سابىر كاپيننىڭ ايەلى, قازاقتىڭ العاشقى جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرى. ى.التىنساريننىڭ شاكىرتى, «دالا ۋالاياتى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى اسىلقوجا قۇرمانباەۆتىڭ قىزى. سارا تاشكەنت مەديتسينا ينستيتۋتىندا ساباق بەرىپ, دوكتور, پروفەسسور دارەجەسىنە جەتكەن. 5. انەل اسفەندياروۆا – سوڭعى كۋرس ستۋدەنتى, پروفەسسور, تاريحشى, دارىگەر سانجار اسفەندياروۆتىڭ قارىنداسى. 6. مۇحامەدجان تىنىشباەۆ – الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى, تۇڭعىش تەمىرجول ينجەنەرى, تاريحشى.
سۋرەتتى ءسال ەرتەرەك زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە كورسەتىپ, اتى-جوندەرىن تياناقتاپ الماعانىما ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن.
ەندى وسى قىمبات قازىنانىڭ قولىمىزعا قالاي تۇسكەنى تۋرالى از-كەم ماعلۇمات بەرە كەتەيىك. اسىلقوجا قۇرمانباي ۇلى دەگەن العاشقى كاسىپقوي جۋرناليست, اعارتۋشى, ۇستاز بولعانىن قازاق باسپاسوزىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر جاقسى بىلسە كەرەك. تورعاي دالاسىندا ىبىراي التىنسارين اشقان مەكتەپتىڭ تۇلەگى «دالا ۋالاياتى» گازەتىندە بەلسەندى قىزمەت اتقارىپ, ايشىقتى قولتاڭباسىن قالدىرعان. 1905 جىلعى «العاشقى ورىس رەۆوليۋتسياسى» دەپ اتالعان دۇربەلەڭ كەزىندە قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ۇران كوتەرىپ, رەسەي پاتشاسىنىڭ ادىلەتسىز بيلىگىنە قاسقايا قارسى تۇرعان ول, «ساياسي سەنىمسىز تۇلعا» رەتىندە لەپسى ويازىنا قاراستى قاپال قالاسىنا جەر اۋدارىلعان. كەڭەستىك بيلىك ورناعان كەزدە جەتىسۋداعى حالىق اعارتۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسقان. ءحىح عاسىرداعى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ بارىسىندا ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە بايلانىستى دەرەكتەر ىزدەستىرىپ ءجۇرىپ, الماتىدا قىزى تۇراتىنىن ءبىلدىم. 1969 جىلى جولىققانىمدا حاديشا اجەي سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان. قۇلاعى شالا ەستيتىندىكتەن, قاعازعا جازىپ سويلەسىپ ەدىم, بىرازعا دەيىن سەنىڭكىرەمەي وتىردى. «سارا ەسوۆادان سۇراڭىز, اكەم تۋرالى كوپ بىلەدى», دەدى. ول كىسىمەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسقانىمدا جولاتپايتىن سىڭاي تانىتتى. قانداي كىنا قويارسىڭ؟ زاماننان جاپا شەگىپ, جۇرەكتەرى ابدەن شايلىعىپ قالعان عوي. ا.قۇرمانباەۆتىڭ حاديشادان تۋعان جيەنى روزا سەيدۋزوۆا قازمۋ-دە ساباق بەرەتىن. وقىپ جۇرگەندە سىرتىنان تانيتىن ەدىم. 1982 جىلى جول ءتۇسىپ جولىققانىمدا روزا اپامىز زەينەتتە ەكەن. شەشەسىنەن جانە ناعاشى اتاسىنان قالعان كونە البومدى اكەلىپ, الدىما قويدى. مۇقاباسىن وتكىر ۇستارامەن ءتىلىپ, ىشىنە جاسىرىلعان وسى سۋرەتتى الىپ بەردى. «قازاق تاريحىنا ىقىلاس-نيەتىڭ ءتۇزۋ ەكەن. جاريالاي الماساڭىز دا سىزدە بولسىن», دەپ اماناتتادى. ءبىر جاعىنان, ورىسشا ءتالىم-تاربيە العان بالالارىنا سەنبەگەن ءتارىزدى.
كەڭەستىك داۋىردە مۇنداي ءجادىگەردىڭ جارىق كورۋى مۇمكىن ەمەس-تۇعىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويى قارساڭىندا گازەت وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم. بالكىم, سارعايعان سۋرەتتەن تانىستارىن, بولماسا تۋىستارىن كەزىكتىرىپ, جاڭا سىرلارعا قانىعىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس.
زارقىن تايشىباي,
م. قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى