جاقىندا استانادا «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. بۇل شارا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالدى. بۇل اۋقىمدى جاھاندىق شارانىڭ ەلباسى مانيفەسىنە دە تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنى ءسوزسىز.
ال نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە مىناداي سويلەم بار: «ادامزاتتىڭ حح عاسىرداعى وزىق ويلى وكىلدەرى جۇرتقا بولاشاقتاعى الەمدىك سوعىستا پلانەتاداعى ءتىرى جاننىڭ ءبارىن جوياتىن يادرولىق قارۋ مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىن بولادى دەپ كورىپكەلدىكپەن ەسكەرتپە جاساعان ەدى». وسى پىكىر ماعان بالا كەزىمدە اكەم ايتىپ وتىراتىن مىنا ءبىر ءسوزدى ەرىكسىز ەسىمە ءتۇسىردى. ول: «ءوز زامانىنىڭ عۇلامالارىنىڭ ءبىرى بىلاي دەپ ايتقان ەكەن دەيتىن: «ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بولا ما, جوق پا بىلمەيمىن, بىراق, ءتورتىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ادامدار جاقپەن (ساداقپەن) سوعىساتىن بولادى». سولاي, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ شۇرىپپەسىن باسقان سوڭ, پلانەتاداعى ءتىرى جاننىڭ ءبىرىن قالدىرماي قىرىپ سالاتىن قارۋدى قولدانعاننان كەيىن, ەگەر تىرشىلىك قايتادان پايدا بولىپ, ادامزات جاڭا ءومىردى باستاسا ساداقپەن سوعىسادى دا.
وسى قاۋىپتى الدىن الا كورىپ-ءبىلىپ قانا قويماي, جاھاندىق ىنتىماقتاستىققا شاقىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءتورتىنشى سامميتتە وزەكتى باعدارلامالارمەن تۇجىرىمدالعان مانيفەسىن جاريا ەتتى. بۇدان بۇرىن دا, تاۋەلسىزدىك سامالى ەسىپ, ءوز الدىمىزعا دەربەس مەملەكەت قۇراتىن تاريحي كەزەڭ قارساڭىندا ءالى دە كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان قازاقستان, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ماسكەۋدىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, الەمدەگى ءىرى يادرولىق پوليگون – سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنىڭ, الىپ ەلدەردىڭ تىزەسىن دىرىلدەتكەن اتوم قۋاتىن ودان ءارى سىناۋعا توسقاۋىل قويىلدى, تىيىم سالىندى. يادرولىق جاپپاي قارۋلانۋعا قارسى بەيبىت شەشىم قابىلداۋعا بولاتىنىن الەمگە پاش ەتتى. ۇلگى كورسەتتى. ودان بەرى دە شيرەك عاسىر وتە شىقتى.
سەمەي پوليگونىندا 40 جىل بويى 450-دەن استام سىناق, سونىڭ ىشىندە 120-سى اتموسفەرادا جاسالدى. ولاردىڭ قۋاتى ەكى جارىم مىڭ حيروسيمانى جويىپ جىبەرەرلىكتەي. وسى جىلدار ىشىندە جارىلىس سالدارىنان 300 مىڭ شارشى مەتر اۋماق ۋلاندى. ەڭ سوراقىسى – 1,5 ميلليون ادام رادياتسيا قۇربانى بولدى. مىنە, وسىنداي اجال وشاعىنىڭ وتىن تۇنشىقتىرىپ, قازاقستان ليسسابون حاتتاماسىنىڭ ەرەجەلەرىن تۇڭعىش بولىپ ورىندادى. پوليگون جابىلعان 29 تامىزدى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى. بۇل اتاۋلى كۇن دە ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن بەلگىلەندى.
يادرولىق قاۋىپسىزدىك باعىتىندا جاسالعان كەلىسسوزدەر ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەلەرىن بەرە باستادى. وسىنداي اسا ءىرى قاۋىپ تۋدىراتىن قارۋعا يە بولىپ وتىرعان بىرقاتار مەملەكەت اتوم قارۋىن سىناۋعا موراتوري جاريالاپ, وسى ۇستانىمدارىن بۇزباي كەلەدى. ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە, 1994 جىلعى 5 جەلتوقساندا ۆەنگريا استاناسى – بۋداپەشتتە بەس يادرولىق دەرجاۆا يادرولىق قارۋدىڭ قانداي ءتۇرى دە قازاقستانعا قارسى قولدانىلمايدى دەگەن كەپىلدەمە الىپ, قول قويدى. ءسويتىپ, جاپپاي قارۋسىزدانۋعا شىنايى قادام جاسالدى.
مىنە, سودان بەرى جاسامپاز باستاما جالعاسىن تاۋىپ, ن.نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ارقىلى جاڭاشا سيپات الدى. مانيفەست ءبىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتتارى رەتىندە قابىلداندى. ونى الەم جۇرتشىلىعى قىزۋ تالقىعا سالىپ, قولداۋ كورسەتتى. ادامزات بالاسى قازاقستاندى ءوزى ورنالاسقان ايماقتى عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن قاۋىپ-قاتەردەن الاستاۋشى ەل, ىقپالى زور مەملەكەت, ال ونىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بەيبىتشىلىك ەلشىسى رەتىندە تانۋدا. الەمگە قاتەر ءتونىپ تۇرعانىن ايداي الەم الدىندا قازاق پەرزەنتى اۋىزعا الدى, قازاق ازاماتى جار سالدى, قازاق بالاسى ادامزاتقا ورتاق پلانەتا ءۇشىن جاھاندىق باستاما كوتەردى. تەك قانا ءوز ۇلتىنىڭ, ۇلىسىنىڭ, ەلىنىڭ مۇددەسىمەن شەكتەلمەي, الەم حالقىنىڭ, بەيبىت ومىرگە زار بولىپ جۇرگەن ادامداردىڭ, وق-ءدارى يىسىنەن مەزى بولعان جۇرتتىڭ جۇرەكجاردى تىلەگىن جايىپ سالدى.
دۇنيەجۇزى تاريحىن اقتارىپ قاراساق, تالاي قانقۇيلى جورىقتار, قان جۇتقان سوعىستار, قاتەرلى قاقتىعىستار بولعان. الەمدى بيلەمەك بولىپ, قاباعىنا قان, كىرپىگىنە مۇز قاتىپ, جورىققا شىققان قاي باسقىنشى مەملەكەت الەمگە يە بولىپ قالدى؟ جوق! ءبارى دە سول شىعىستىڭ داناگويلەرى ايتىپ كەتكەندەي, قارۋمەن كەلگەندەردىڭ اجالى سول قارۋدان بولدى.
ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن تاجالدى تىزگىندەۋدەگى نازارباەۆ جولى پلانەتانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى تەرروريزم سالدارىنان قان تۇكىرىپ, سوعىس ورتىنە كۇيىپ جاتقاندا, سوعىس باسەكەسىنەن گورى وركەنيەت باسەكەسى, بەيبىتشىلىك باسەكەسى ومىرشەڭ ەكەنىن كورسەتەدى. «بولىنگەندى ءبورى جەيتىنىن» كەشەگى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى «وداقتاس» ەلدەردەن كورىپ وتىرمىز. سوعىس ءورتىن تۇتاندىرۋ ءۇشىن جالىن اتقان وتتىڭ قاجەتى جوق, بىقسىعان قولامتانىڭ ءالسىز شوعى دا جەتىپ جاتىر. 40 جىلداي سوعىستان كوز اشپاي كەلە جاتقان اۋعانستاندى ايتپاعاننىڭ وزىندە, كۇنى كەشە «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» يراك, يەمەن, ليۆيا مەن سيرياداعى قاندى قىرعىن نە بەردى؟ پالەستينا مەن ءيزرايلدىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەس تە نەمەن اياقتالارى بەلگىسىز.
رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازىر 60 ميلليوننان استام ادام بوسقىنعا اينالدى. ءبىر عانا سيريادان 5 ميلليوننان استام ادام ءوز وتانىن تاستاپ شىقتى. بۇرىن سولاردىڭ ءبارى دە بەيبىت ەلدە بەيمارال ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدار ەدى. وسى سۇراپىل بەينەتتەن ولار قاشان قۇتىلادى؟ وتى سونگەن وشاقتار بۇرىنعىشا قايتا تۇتانا ما, ورتاسىنا تۇسكەن شاڭىراق قايتا كوتەرىلە مە, سىنعان كەرەگە قايتا تۇزەلە مە؟ ستيحيالى توڭكەرىس ءبىر ساتتە دۇنيەنىڭ استىن ۇستىنە شىعارادى. ال ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ونداعان جىل نەمەسە عاسىر قاجەت بولار. مۇمكىن, قالپىنا كەلە الماس. تاريحتا تالاي مەملەكەتتەر جويىلعان, قالالار جەرمەن-جەكسەن بولعان.
ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ العاشقى عاسىرىن قازىر الەم وقىمىستىلارى عىلىم عاسىرى دەپ اتاپ ءجۇر. ول راس. قازىر ادام بالاسى تاڭعاجايىپ عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ, بۇرىن قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەرىنە ارقاۋ بولعان وقيعالاردى شىندىققا اينالدىرۋدا. بىراق عىلىم جەتىستىكتەرى جاسامپازدىققا عانا ەمەس, اسكەري ونەركاسىپكە دە قىزمەت ەتۋدە. وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى كورنەكتى عالىم ۆ.ي.ۆەرنادسكي ادام بالاسى جاقىن ۋاقىتتا اتوم قۋاتىن يگەرەتىندىگىن تاپ باسىپ ايتقان بولاتىن. بىراق, ادام بالاسى ونى يگىلىككە ەمەس, ءوزىن ءوزى جويۋعا پايدالانىپ كەتسە قالاي بولادى دەپ الاڭدادى.
شىنىمەن دە, حالىقارالىق تەرروريزم قاھار توگىپ تۇرعان قازىرگىدەي زاماندا اتوم قۋاتىنا تەررورشىلار يە بولىپ كەتسە قالاي بولادى؟ جاس بالانىڭ قولىنا قايشى نە پىشاق بەرۋ قانداي قاۋىپتى بولسا, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ تەررورشىلاردىڭ قولىنا ءتۇسۋى ودان دا قاۋىپتىرەك. ويتكەنى, جاس بالا ءوزىن جاراقاتتاپ الۋى مۇمكىن. ال سودىردىڭ قولىنداعى يادرولىق قارۋ ادامزات ءومىرى ءۇشىن قاۋىپ! جاسىراتىنى جوق, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ الەمدى جايلاپ, ونىڭ باقىلاۋدان شىعىپ بارا جاتقانى دا راس. ال ونى قولدانا قالعان جاعدايدا قانداي سالدارعا سوقتىراتىنى بەلگىلى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, ونداي جاعدايدا يادرولىق قىس ءتۇسىپ, جەردى راديواكتيۆتى بۇلت باسادى. پلانەتانىڭ جوعارعى قاباتىندا اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى 180 گرادۋسقا دەيىن تومەندەيدى. مۇحيتتار قالىڭ مۇز قاباتتارىن جامىلادى. اقىرزامان دەگەن سول!..
ەلىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك باعىتىنداعى تۇراقتى ساياساتى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتقاندا ۇستىمىزدەگى جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن قۋانىشتى حابار جەتتى. نيۋ-يوركتە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىندا وتكەن داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان وسى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ەكى جىلعا تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلاندى. داۋىس بەرۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستاننىڭ بەيبىتشىل سىرتقى ساياساتىن قولدادى. تاۋەلسىزدىك العانىنا 25 جىل عانا بولعان مەملەكەت ءۇشىن بۇل بيىك مارتەبە جانە, سونىمەن بىرگە, سالماعى مول جاۋاپكەرشىلىك. الەمدە گەوساياسي احۋال اۋمالى-توكپەلى كۇي كەشىپ تۇرعان قازىرگىدەي كەزەڭدە تەك قانا العا ۇمتىلۋ, الىپ ەلدەرمەن تىزگىندەس بولۋ قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
قازاقستان – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ورتالىق ازيادان سايلانعان تۇڭعىش ەل. مۇنداي حالىقارالىق مويىنداۋ جوعارىدا اتاپ كورسەتكەن, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى ءىV سامميتتە جاريا ەتكەن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە قولداۋعا يە بولعانىن كورسەتەدى. بۇدان بىلاي قازاقستان وسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ءوزىنىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىندا بۇرىنعىدان دا ىلگەرىلەي تۇسەرى ءسوزسىز. الەمدىك قوعامداستىق ال-دىنداعى ابىروي-بەدەلى بۇرىنعىدان دا بيىكتەپ, مەملەكەتىمىز دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلار ۋاقىت تا جاقىنداي تۇسەرى انىق.
ءبىز قاي زاماندا دا بىلەككە ەمەس, بىلىككە, دانالىققا, بەيبىت كەلىسىمگە ۇمتىلعان ەلمىز. ناعىز وركەنيەت دەگەنىمىز – وسى! حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ءبىزدىڭ ەلدى تاڭداۋىنىڭ تاعى ءبىرى سىرى وسىندا جاتىر. ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم باعىتىنداعى ءبىزدىڭ ۇلگىمىز الەمگە كەرەك ەكەنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى.
ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»