عىلىممەن ۇشتاسسا ناتيجە بەرەدى
2015 جىلعى 15 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا سويلەگەن قۇتتىقتاۋ سوزىندە ەلباسى: «ءاربىر ەلدىڭ جىلناماسىندا ونىڭ جاڭا تاريحىنىڭ باستاۋى بولعان تاعدىرشەشتى تاڭدار بولادى. ءبىز ءۇشىن جاڭا ءداۋىردىڭ ارايلى تاڭى 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا اتتى. سول كۇنى الەم كوگىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» اتتى جاڭا جۇلدىز جارقىراي تۋدى», – دەي كەلىپ, حالقىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ مىزعىماس تۇعىرىن بەكىتىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋعا بەت بۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
ءححى عاسىر – اقپاراتتىق عاسىر, جاڭا تەحنولوگيالار عاسىرى. الەمدىك اقپاراتتىق تەحنولوگيالار كەڭىستىگىندە جاستاردىڭ جاھاندىق ءبىلىم الۋىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق الەمى دە زامان تالابىنا ساي دەڭگەيدە دامىپ كەلەدى. بۇل اقپاراتتىق تەحنولوگيالىق ورلەۋلەرىمىزدى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. سوندىقتان, ناق وسى سالاعا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان ءبىزدىڭ اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار ينستيتۋتى ءوزىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن عاسىر سيپاتىنا, عاسىر دەڭگەيىنە وتاندىق اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ساي بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتايدى. شاڭىراق كوتەرگەنىنە 25 جىل تولعان بۇل عىلىم مەكەمەسىن تاۋەلسىزدىك جەمىسى دەسە بولادى. ينستيتۋت ۇيىمداستىرىلعان كۇنىنەن باستاپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيا جانە رەسپۋبليكانى اقپاراتتاندىرۋ باعدارلاماسىن عىلىمي تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ مەن باسقارۋ سالاسىندا ىرگەلى دە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلەدى.
وتكەن جىلى ەلباسىمىز ۇلت جوسپارى – «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, وندا قوعامدىق دامۋدىڭ بارلىق سالاسىنداعى اتقارىلار جۇمىستى ايقىنداپ بەردى. بۇل, عىلىم سالاسىنا دا ۇلكەن سەرپىلىس بەرىپ وتىر.
ەندى اەتي-ءدىڭ عىلىمي قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى قانداي دەگەنگە توقتالساق, ءبىرىنشى, اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار; ەكىنشى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك; ءۇشىنشى, نارىقتىق ەكونوميكادا جەلىلىك ەمەس ديناميكالىق جۇيەلەردىڭ دامۋىن پارامەترلىك رەتتەۋ تەورياسى; ءتورتىنشى, بەينەلەردى تانۋ, جىكتەۋ جانە شەشىمدەر قابىلداۋ تەورياسىنىڭ ماسەلەلەرى; بەسىنشى, ديناميكالىق جۇيەلەردى وڭتايلاندىرۋ جانە وڭتايلى باسقارۋ; التىنشى, كۇردەلى وبەكتىلەردى بولجاۋ مەن باسقارۋدىڭ ينتەللەكتۋالدى ساراپشى جۇيەلەرىن جاساۋدىڭ مودەلدەرىن, ادىستەرىن جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ; جەتىنشى, قازاق ءسوزىن سينتەزدەۋ جانە تانۋ ماسەلەلەرى; سەگىزىنشى, روبوت-تەحنيكالىق جۇيەلەر, تاعى دا باسقا سالالار بويىنشا ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋدا.
جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىنە توقتالساق: تەپە-تەڭدىك جاي-كۇيى جالعىز ەمەس ديناميكالىق جۇيەلەردىڭ قوزعالىس تۇراقتىلىعى تۇرعىسىنان جاھاندىق اسيمپتوتيكالىق ورنىقتىلىعىنا ارنالعان ماتەماتيكالىق مودەلدەرى زەرتتەلدى, بۇعان قوسا, فازالىق جۇيەلەردىڭ ماتەماتيكالىق مودەلدەرى ازىرلەندى جانە كۇردەلى ەلەكترەنەرگەتيكالىق جۇيەلەردىڭ ورنىقتىلىق, تۇراقتىلىق جانە باسقارۋشىلىق شارتتارى الىندى, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ماكروەكونوميكالىق مودەلدەرىنىڭ جيىنتىعىن قالىپتاستىرۋ ادىستەرى, ورنىقتىلىق جانە وزگەرمەلىلىك جاعدايلارى ونىڭ كورسەتكىشتەرىن باعالاۋ ادىستەرىنىڭ پارامەترلىك رەتتەۋ تەورياسى ۇسىنىلدى.
ينستيتۋتتا جاسالعان تەز ارەكەت ەتۋى مەن كريپتوتۇراقتىلىعى جاعىنان بالاماسى جوق ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبانى شيفرلاۋ مەن قالىپتاستىرۋدىڭ وتاندىق تۇپنۇسقا الگوريتمدەرىن جۇزەگە اسىراتىن اقپارات قورعاۋدىڭ بىرەگەي تەحنولوگياسى ازىرلەندى, وزگە دە تاقىرىپتار سارالاندى.
«روبوت-تەحنيكالىق جۇيەلەر جانە ماشينالىق باعدار» جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە روبوت-تەحنيكالىق كەشەن ازىرلەنىپ, قۇراستىرىلدى. ونىڭ ىشىندە: عىلىمي ماقساتتارعا ارنالعان ۇيالى پلاتفورما, كەدەرگىلەردى وراعىتىپ وتۋگە ارنالعان ارناۋلى ۇيالى روبوت, اسكەري جانە ارناۋلى ازاماتتىق قىزمەتتەرگە ارنالعان ماشينالىق باعدارعا نەگىزدەلگەن شىنجىر تاباندى ۇيالى پلاتفورما بار.
ينستيتۋتتا 9 عىلىمي زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, پروفەسسور م.ايدارحانوۆ اتىنداعى بەينەلەردى تانىپ ءبىلۋ جانە شەشىم قابىلداۋ, اقپاراتتىق جۇيەنىڭ ەرەكشەلىگى جانە تەوريالىق مودەلدەر, جۇيەنى ينتەللەكتۋالدى باسقارۋ جانە بولجاۋ, ماتەماتيكالىق كيبەرنەتيكا جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار, ماتەماتيكالىق جانە كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ, باسقا دا زەرتحانالار بار. قازىرگى تاڭدا سول زەرتحانالاردا ءوز سالاسىن جەتىك بىلەتىن پروفەسسورلار مەن اكادەميكتەر, عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارى تابىستى ەڭبەك ەتۋدە.
اەتي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ءناتيجەلەرى ەلىمىزدە لايىقتى ورنىن الىپ قانا قويماي, شەتەلدىكتەردىڭ دە نازارىن اۋدارۋدا. Lecture Notes in Engineering and Computer Science, Advances in Systems Science and Applications, Complex Variables and Elliptic Equations, International Journal of Speech Technology, International Journal of Mathematical Analysis, ت.ب. شەتەلدىك جانە رەسەيلىك رەيتينگتىك جۋرنالدارداعى جاريالانىمدار دالەل بولادى.
ينستيتۋت جىل سايىنعى حالىقارالىق ازيالىق «كۇردەلى جۇيەلەردى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى» اتتى سەميناردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
2008 جىلدان باستاپ جىل سايىن ينستيتۋت عالىمدارى رعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى س.كابانيحين, پروفەسسور م.احمەت, ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى, م.قاليمولداەۆ «بەيجەلىلىك جۇيەلەردى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ» اتتى قازاقستان-رەسەي-تۇركيا حالىقارالىق عىلىمي سەمينارىنا باستاماشى بولىپ كەلەدى.
عىلىمي جوبالار بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى ورىنداپ گرانتقا يە بولۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىرعان تۇستا عالىمدارعا ەسكى سۇرلەۋدەن شىعىپ, باسەكە باسىنە توتەپ بەرۋ قاجەت بولىپ تۇر. بۇل ىستە دە تولعاقتى ماسەلەلەر بارشىلىق. اتاپ ايتار بولساق, عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ەڭ تومەنگى جاعدايدا دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. جوبانى ورىنداۋعا بولىنگەن ۋاقىت تىم ازدىق ەتىپ جاتادى. كەيبىر جوبالاردىڭ اۋقىمدىلىعى بەلگىلەنگەن مەرزىمگە سايكەس كەلمەيدى. اسىعىستىق – شالالىققا ۇرىندىرادى. ونىڭ ۇستىنە جوبا بويىنشا جۇمىس اتقاراتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەر سانىنىڭ ازدىعى دا زەرتتەۋ جۇمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. ال عىلىمي جوبالارعا جەكە كاسىپكەرلەردى تارتۋ, ءىرى كومپانيالارمەن سەرىكتەس بولۋ جاعى دا كەمشىن سوعىپ جاتادى. سەبەبى, ولشەۋلى ۋاقىتتا ولارمەن جۇمىس ىستەۋدە وڭايعا سوقپايدى. ءتىپتى, تەكسەرۋگە بەرىلگەن جوبالار قىسقارقارىپ قالادى. بۇل عىلىمي ىزدەنىستەرگە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى.
ءيا, ينفورماتيكا مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيا ماڭىزى كۇن ساناپ ارتا تۇسۋدە. جەكەلەگەن ادامداردىڭ, سونداي-اق تۇتاس ۇيىمداردىڭ, ءتىپتى, مەملەكەتتىڭ قىزمەتى ولاردىڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋى مەن قولدا بار اقپاراتتى ءتيىمدى پايدالانۋ قابىلەتى دارەجەسىنە بايلانىستى. وسىعان وراي, زەرتتەۋ نىسانى اقپارات بولىپ تابىلاتىن عىلىمنىڭ وزەكتىلىگى بارعان سايىن ارتاتىن بولادى. سوڭعى جىلدار ىشىندە ينستيتۋتقا كوپتەگەن جاستار كەلدى. ءبىزدىڭ جاس عالىمدارىمىزدىڭ جارتىسىنان استامىنىڭ جاسى 35-كە تولماعان. ينستيتۋت جاس عالىمدارىنىڭ گرانت الۋ قىزمەتىن ارتتىرۋ بويىنشا جانە ولاردى كورنەكتى عالىمداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن ىسكە اسىرىلاتىن عىلىمي جوبالارعا تارتۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جاس عالىمدار وزدەرىنە لايىقتالعان عىلىمي كونكۋرستار مەن باعدارلامالارعا جۇيەلى تۇردە قاتىسۋدا. بىلىكتى كادرلار دايارلاۋمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسىپ كەلەمىز. مىسالى, ينستيتۋت بازاسىنداعى ماگيستراتۋرادا – 30, PhD دوكتورانتۋرادا – 23 ادام وقىسا, ولاردىڭ 5-ەۋى عىلىمي جۇمىستارىن ءساتتى قورعادى.
حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە 20 عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىمەن عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندە كەلىسىمشارتتار جاسالىپ, مەموراندۋمدارعا قول قويىلعانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز.
اقپاراتتىق ادىستەر عىلىمي قىزمەتتىڭ بارلىق سالاسىنا كەڭىنەن ەنگىزىلۋدە. كومپيۋتەرلىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى اقپاراتتاندىرۋ, كونۆەرگەنتسيالاۋ, قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق جۇيەلەردى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ سالالارىنا كەڭىنەن قولدانۋعا وتۋدە ءبىلىم الۋ مەن ونى جيناقتاپ قورىتۋدىڭ, ونى تاراتۋ مەن پايدالانۋدىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ لايىقتى جۇيەسىنسىز ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ ەشقايسىسىندا, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىندا پروگرەسكە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى زامانعى الەمدىك وركەنيەتتىك قوعامداستىق جاڭا ساپالى دەڭگەي – اقپاراتتىق قوعامداستىققا وتۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىندا ەكونوميكانى كوتەرۋ ماسەلەلەرىنە بارىنشا كوڭىل بولىنگەن. ولاردى شەشۋدىڭ تيىمدىلىگى رەسپۋبليكامىزدا اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋمەن دە, الەمدىك اقپاراتتىق قوعامداستىققا ەنۋىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى. مۇنداي جاعدايدا عىلىم مەن اقپاراتتىق كەڭىستىكتى ۇشتاستىرا وتىرىپ ىلگەرىلەتۋ قاجەتتىگىن ءومىر العا تارتىپ وتىر.
وركەن مامىرباەۆ,
اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار
ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى,
PhD دوكتورى