وتكەن عاسىردىڭ باسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «...وقىتۋ ىسىنە كەرەك قۇرالدار قولايلى ءھام سايلى بولۋى» كەرەكتىگىن ايتىپ, «...قۇرال قانداي بولسا, ءىس تە سونداي بولماقشى...» دەگەن بولاتىن. شىنىندا, وقۋشىنىڭ قۇرالى قولىنداعى وي-ءورىسىن دامىتاتىن قۋاتتى قارۋى دەسەك جاراسار.
قازىر ەلىمىزدە ءتۇرلى وقۋ قۇرالدارى جازىلىپ, جارىق كورۋدە. ءبىراز جىل بالامالى وقۋلىقتار دەپ ءار مەكتەپ ءارتۇرلى كىتاپتارمەن ءبىلىم بەرىپ, ۇبت كەزىندەگى تالاپكەرلەردىڭ سۇراققا بەرگەن جاۋابى ءارتۇرلى شىعىپ, جەڭگەندەر مەن جەڭىلگەندەر بولىپ جاتتى. ەندى بازالىق وقۋلىققا كوشتىك. بۇل – قۇپتارلىق قۇبىلىس. قالاي دەسەك تە, وقۋلىق وڭباي, ءبىلىم ساپاسى كوتەرىلمەسى انىق.
سوڭعى كەزدەرى باستاۋىش سىنىپ بىلاي تۇرسىن, بالاباقشادان تاربيەلەنىپ جاتقان 5 جاستاعى بۇلدىرشىندەرگە دە ءتۇرلى قۇرالدار شىعارا باستادىق. ايتالىق, سونداي وقۋ قۇرالدارى جۇمىس داپتەرى دەگەن ايدارمەن جارىق كورۋدە.
مىسالى, «5+» دەگەن جۇمىس داپتەرلەرى تومەندەگىشە اتالادى: «قاراپايىم ماتەماتيكالىق تۇسىنىكتەردى قالىپتاستىرۋ», «كوركەم ادەبيەت», «سۋرەت سالۋ», «مۇسىندەۋ», «قورشاعان ورتامەن تانىستىرۋ», «قاۋىپسىز مىنەز-ق ۇلىق نەگىزدەرى. ۆالەولوگيا», «ەكولوگيا نەگىزدەرى», «ءتىل دامىتۋ. ساۋات اشۋ جانە جازۋ نەگىزدەرى», «قول ەڭبەگى».
اتام قازاق بەس جاستاعى بالانى ويىن بالاسى دەيدى. ولاردىڭ ىشىندە العىرلارى بولماسا, ءبارى بىردەي ءارىپتى دە تاني قويمايدى. سوندىقتان «كوركەم ادەبيەت دەگەن ءسوزدى, «مۇسىندەۋ» دەگەن ۇعىمدى جاپپاي تۇسىنەدى دەي الماساق كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, ءتىل جاعىنان كەمشىن سوعىپ جاتاتىن قالا بالالارى قينالارى حاق.
سول «كوركەم ادەبيەت» دەگەن جۇمىس ءداپتەرىندە سۋرەتتەرمەن قاتار تاقپاقتار دا بار. ءتىپتى, «شيديگەن ۇزىن سيراعى, تاستاي كەرەڭ قۇلاعى. ءسويتىپ ءجۇرىپ كوپ جەرگە, اسپالى تور قۇرادى», دەگەن جۇمباق تا بەرىلگەن. «قورشاعان ورتامەن تانىستىرۋ» دەگەن جۇمىس داپتەرى توڭىرەكتى ءبىلدىرۋ نيەتىندە جازىلعانى كورىنىپ تۇر. مۇندا دا الۋان ءتۇرلى سۋرەتتەر بار. ءتىپتى, «ونەركاسىپتەگى ادام ەڭبەگى» دەگەن توپتامانى دا كوز شالدى.
تاعى ءبىر جەرىندە «سەن ءوزىڭدى كولىك جۇرگىزۋشىمىن دەپ ويلا. پەداگوگتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا قالاي جۇرەتىنىڭدى كورسەت», دەگەن باعىتتامالار بار. بۇعان قوسا, ۇلى وتان سوعىسىنداعى قازاق باتىرلارىنىڭ سۋرەتىن بەرىپ, وسىلار تۋرالى اڭگىمەلەۋدى تاپسىرادى. بەس جاسار بالا مۇنى قالاي ۇعىپ, اڭگىمەلەي الار ەكەن؟
«قاراپايىم ماتەماتيكالىق تۇسىنىكتەردى قالىپتاستىرۋ» داپتەرىندە «ۇزىندىق», «سان مەن تسيفر», «تەكشە, شار, تسيليندر, كونۋس», «سانداردى سالىستىرۋ», «فيگۋرالاردى سانا جانە ءتيىستى تسيفردى قورشاپ سىز» – وسىنداي ۇعىمدار دا از كەزدەسپەيدى.
زامانعا قاراي جاڭارۋ قاجەت. بالالاردىڭ وي-ورىسىنە قاراي ىزدەنىس جاساۋ كەرەك. بىراق سول بالانىڭ ءبارى بىردەي تالانتتى ما؟ بالاباقشاعا بارعان بۇلدىرشىندەر وسى داپتەرلەردەن بىردەڭە ءتۇسىنىپ, كۇنى ەرتەڭ مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاي ما؟ ال بالاباقشانىڭ كەزەگىندە تۇرعان اتا-انالار نە ىستەمەك؟
ونىڭ ۇستىنە, ەلىمىزدەگى اۋىل مەن قالانىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ بارىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. اۋىل بالالارى وسى داپتەرلەردى پايدالانا الىپ ءجۇر مە؟ ءبىر قىزىعى, 40-50 بەتتەن تۇراتىن داپتەرلەردىڭ باعاسى قاراپايىم جۇرتتىڭ قالتاسىنا شاق كەلە بەرمەيتىن سەكىلدى. 700-800 تەڭگەدەن باستاپ 2000 تەڭگەدەن اساتىندارى دا بار. ماسەلەن, «قورشاعان ورتامەن تانىستىرۋ» داپتەرى 1500 تەڭگە تۇرادى.
بۇل جۇمىس داپتەرلەرىنىڭ ارنايى اۆتورلارى بار. «الماتىكىتاپ» باسپاسىنان جارىق كورگەن. وسى تاقىرىپتى قوزعاۋداعى باستى نيەتىمىز كەيبىر ۇعىمدار بويىنشا ءالى دە ويلانۋ كەرەك شىعار. بەس جاسار بالانىڭ وي-ورىسىنە لايىقتاپ, ۇلتتىق ءتىلدىڭ مايەگىمەن بەرسەك, ءجون بولاتىنى انىق. جاتتاۋعا قيىن تاقپاقتار, شەشۋگە قيىن جۇمباقتار, قۇرمالاس سويلەمدەر بالالاردى جالىقتىرۋى مۇمكىن. ءتىپتى, ولاردىڭ اراسىنان وي-ساناسى بيىك تالانتتىلار تابىلا قالسا, تاربيەشىلەرىنە نە ايتىپ تۇرسىز دەگەن سۇراقتاردى قويۋى دا عاجاپ ەمەس.
جالپى, 4-5 جاستاعى بالالارعا وسىنداي جۇمىس داپتەرلەرىن شۇبىرتىپ جاساي بەرۋ قاجەت پە, الدە ەڭ كەرەكتىلەرىن عانا بۇلدىرشىندەردىڭ قولىنا ۇستاتۋ ءتيىمدى مە؟ ولاردى وسىنشا جۇمىس داپتەرلەرىمەن وقىتىپ, تاربيەلەيمىز دەپ كۇنى ەرتەڭ بىلىمگە دەگەن ىنتاسىن جويىپ الىپ جۇرمەيمىز بە؟ وسىنشا دۇنيەنى ارقالاپ ءجۇرۋ بارماقتاي بالاعا اۋىرلىق كەلتىرمەي مە؟
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زامان تالابى دەگەندى جالاۋلاتىپ, زەرتتەپ, زەردەلەپ الماي, جاڭاشىلدىققا قۇلاش ۇرا بەرۋدەن, ياعني رەفورمالاردان وتاندىق ءبىلىم سالاسى كەي تۇستا ۇتىلىپ قالىپ جۇرگەنىن ەستەن شىعارماساق ەكەن. سوندا ۇرپاق الدىنداعى قارىز بەن پارىزدى وتەۋگە وڭ جاعىنان قادام باسقانىمىز بولىپ شىعاتىنى كۇمانسىز.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»