70 جىلعا جۋىق ءومىر سۇرگەن كەڭەستىك بيلىك ماركسيزمدى تاريحتى تۋرا ءتۇسىنۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرالى دەپ يلاندىرۋعا كوپ كۇش جۇمسادى. ولاردىڭ تۇجىرىمىندا ادامزات تاريحى ءار الۋان, ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىن, سان قىرلى قۇبىلىستارعا تولى, ال جەكە تۇلعالاردىڭ, الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى ودان دا كۇردەلى. مىنە وسىلاردى ءبىر نەگىزگە كەلتىرۋ ارقىلى ماركسيزم ءىلىمىن ناسيحاتتاۋشىلار ادامزات دامۋىنىڭ ورتاق زاڭدىلىعىن اشتىق دەپ مالىمدەدى. ول نەگىز ەكونوميكالىق قاتىناستار جانە قوعامنىڭ دامۋ كوزى – وندىرىستىك كۇشتەر مەن ءوندىرىستىك قاتىناستار اراسىنان تۋىندايتىن قاراما-قايشىلىقتار دەپ سانالدى. سول بازالىق نەگىز ارقىلى ادامزات تاريحى الەۋمەتتىك فورماتسيالارعا جىكتەلىپ قاراستىرىلدى. بۇل تۇجىرىمدامانىڭ وزەگى – تاپ ارالىق كۇرەس, تاپتاردىڭ ومىرگە كەلۋى مەن ولاردىڭ جويىلۋ زاڭدىلىقتارى. سونىڭ اياسىندا ۇلتتاردىڭ الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق, مادەني, رۋحاني تەڭدىگى شەشىمىن تاپپاق.
بىراق ماركسيزمنىڭ تاپتىق كوزقاراستى نەگىزگە الىپ قالىپتاستىرعان تۇجىرىمداماسى ۋاقىت تەزىنەن وتە المادى, ونىڭ ءبىرجاقتىلىق سيپاتىن ادامزات تاجىريبەسى كورسەتىپ بەردى. دەگەنمەن, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە سول يدەولوگيالىق تۇرعىدان جازىلعان توم-توم تاريحي ەڭبەكتەر ءالى دە كىتاپ سورەلەرىنەن كەتە قويعان جوق, ولار بەلگىلى دارەجەدە ءوز قىزمەتىن جالعاستىرىپ جاتىر. ءويتكەنى, زامان سۇرانىسىنا لايىق ءتاسىلدەمەلىك ءادىس-قۇرالدار ارقىلى جازىلعان جۇيەلى تاريحي ەڭبەكتەر باسىمدىلىق الا الماي وتىر.
وسى رەتتە اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان ۇيىمداستىرىلعان «ايتىلعان تاريح» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور مامبەت قويگەلدىنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن سوڭعى ون جىل ءتوڭىرەگىندە جارىق كورگەن ەلىمىزدەگى تاريح عىلىمى ءۇشىن جاڭا تۇجىرىمدامالى باعىت بولىپ تابىلاتىن بىرقاتار ەڭبەككە كوڭىل اۋدارعان ءجون.
ەندى سول تاريحي ەڭبەكتەردىڭ وتكەندى جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان تانۋداعى بايىپتاماسىن قاراستىرايىق. بۇل رەتتە, تاريح عىلىمىنىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزدەرىنە توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. 2000 جىلى ماسكەۋدە «فيلوسوفيا سوتسيالنىح ي گۋمانيتارنىح ناۋك» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. وندا «تاريح عىلىمدارىنىڭ فيلوسوفياسى» دەگەن ءبولىم بار. كىتاپ تاريحي فاكتىلەردى كوپ ۆاريانتتى ءتۇسىندىرۋدىڭ ونتولوگيالىق, دەرەككوزدىك, دۇنيەتانىمدىق جانە ار-وجداندىق نەگىزدەرىن نانىمدى باياندايدى. تاريحي فاكتىنىڭ ونتولوگيالىق نەگىزدەرى تاريحي بولمىستىڭ كوپقىرلىلىعى مەن قايشىلىقتىعىندا, ال ولار ءوز رەتىندە ونىڭ دەرەككوزدەرىندە, ماتىندەرى مەن تەوريالىق پايىمداۋىندا كورىنىس تابادى. ماسەلەن, 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى ءتۇرلى ماعىنادا جازۋعا بولادى: بىرەۋلەر ساياسي جانە اسكەري باسشىلىق تاراپىنان جىبەرىلگەن كوپتەگەن قاتەلىكتەر سالدارىنان ميلليونداعان ادامداردىڭ قىرىلعانىنا, ەندى بىرەۋلەر شەكتەن تىس اسكەري شىعىندار بولعاندىعىنا, ءۇشىنشى بىرەۋلەر كەرەمەت جەڭىستەر مەن ستراتەگيالىق وپەراتسيالارعا باسىمدىلىق بەرەدى.
سونىمەن قاتار, تاريحي وقيعالاردى ءتۇسىندىرۋ ناقتى ءبىر مادەني, ۇلتتىق, رۋحاني, ساياسي ۇستانىمدار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. تاريحي مەكتەپتەر مەن تاريحي تۇجىرىمدامالار تەك قانا تازا عىلىمي مۇددەلەر تۇرعىسىنان قالىپتاسپايدى, ونىڭ ومىرگە كەلۋىنە سونداي-اق قوعامدىق, يدەولوگيالىق جانە رۋحاني ۇستانىمدار ىقپال جاسايدى.
ال وسى «ايتىلعان تاريح» ورتالىعى جاريالاعان ەڭبەكتەردىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟
تاريح اۆانستسەناسىنا بۇرىن ەسكەرۋسىز قالىپ كەلگەن الەۋمەتتىك كۇش – كىشكەنتاي ادام, قاتارداعى ەڭبەك تۇلعاسى كوتەرىلدى. ياعني, تاريحتى تۇسىنۋدە جانە تۇسىندىرۋدە جەكە ادامنىڭ پىكىرىنە, ءتىپتى كوڭىل كۇيىنە دە نازار اۋدارىلعان. سول سەبەپتەن, قوعامداعى جەكە ادامنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ءومىر كورگەن, ايتارى بار ەڭبەك ادامىنىڭ پىكىرى, كوزقاراسى, ۇستانىمى مامانعا بەرگەن سۇحباتى ارقىلى تاريحي فاكتىگە اينالىپ وتىر. كەشەگى تاريحقا اينالعان سوتسياليستىك قوعامداعى ءومىر تۋرالى زەرتتەۋلەر ەندىگى ۋاقىتتا تەك رەسمي قۇجاتتارعا عانا سۇيەنبەي, سونىمەن بىرگە, عىلىمي اينالىمعا تارتىلعان جەكە قوعام مۇشەسىنىڭ پىكىرىنە دە سۇيەنەتىن بولادى. بۇل – زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ فاكتىلىك بازاسى پرينتسيپتى وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى دەگەن ءسوز.
عالىمدار العان سۇحباتتىق ماتەريالداردىڭ دەربەس تانىمدىق ماڭىزىنا ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولمايدى. رياسىز, تولىققاندى سۇحباتتىڭ وزىنە تيەسىلى ىشكى قۋاتى بار. سەبەبى, سۇحبات بەرۋشىلەر – كەشەگى سوتسياليستىك قوعام مۇشەلەرى, بۇگىن ولار يدەولوگيالىق قىسىمنىڭ, شىرماۋدىڭ جوق ەكەندىگىن بىلەدى, ەركىن ويدىڭ قادىر-پارقىن ىشتەي بولسا دا باعالايدى.
بۇل كەلتىرىلگەن تۇجىرىمدار تاريح باعىتىنىڭ تەك قازاقستان اۋقىمىندا عانا ەمەس, جالپى ءححى عاسىرداعى اقپاراتتىق زاماندا وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. شىنىندا, قازىرگى اقپاراتتىق زاماندا ادامداردىڭ ءوز باسىنان وتكىزگەن تاجىريبەلەرىنىڭ قۇنى مەن سالماعى ارتا تۇسۋدە. سونىمەن بىرگە, قازىرگى تاڭدا اقپارات ارقىلى ءتۇرلى مانيپۋلياتسيا جاساۋ تىم جەڭىل, ال ونداعى شىندىقتى ايىرىپ الۋ ءتاجىريبەلى زەرتتەۋشىنىڭ عانا قولىنان كەلەدى.
«جامبىل وبلىسى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا» اتتى كىتاپتا 1918 جىلى تۋعان, سۆەردلوۆ (قازىرگى بايزاق) اۋدانى, قوستوبە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ءمارزيا يبراگيموۆا ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا: «اكەم 20-جىلداردىڭ سوڭىندا تاركىلەنىپ, باي بولعانى ءۇشىن تۇتقىندالدى. قايدا قاماپ قويعانىن دا, قاشان قازا تاپقانىن دا بىلمەيمىز. انام, ىنىلەرىم, اعالارىم 32-جىلعى اشارشىلىقتان وپات بولدى. وتباسىمداعى 15 بالانىڭ ىشىنەن جالعىز امان قالىپپىن», – دەيدى. ول بۇدان ءارى ءتىلشىنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرە كەلىپ, بىلاي دەيدى: «سول كەزدە ساعات جوق, سوندىقتان, ۋاقىتتىڭ قانشا ەكەنى بەلگىسىز. ايتەۋىر, كۇن شىقپاي جۇمىسقا بارامىز, ال كۇن شىعىپ كەتسە, «پروگۋل» بولاتىنىن بىلەمىز. قىزىلشانى سۋارامىز, ونىڭ ارام ءشوبىن ج ۇلىپ كۇتەمىز. اياعىمىزدا تۇك جوق, كۇنى بويى جالاڭ اياق سۋارىپ جۇرەتىنبىز, سوندىقتان اياق-قولىمىز ءتىلىم-ءتىلىم بولىپ كەتەدى, وعان سوليدول جاعىپ قويامىز. ءسويتىپ, ءوزىمىز ەم جاسايتىنبىز, قىزىلشا جۇيەسىندەگى سۋدى لايىن داكەمەن ءسۇزىپ ىشە سالۋشى ەدىك. قىزىلشا پىسكەن سوڭ ونى قولمەن قازىپ الامىز, قولمەن ماشيناعا سالىپ جينايمىز. ءبىر جولى جالعىز ءوزىم 4 توننالىق ماشيناعا قىزىلشا ارتىپ, ءبىر كۇندە ءتورت رەت اپارىپ وتكىزگەنىم بار. قىزىلشانى قويماعا جەتكىزگەن سوڭ, ءوزىمىز ءتۇسىرەمىز. سوندا جالعىز ءوزىم بارامىن عوي».
«ايتىلعان تاريح» سەرياسى بويىنشا جارىق كورگەن ەڭبەكتەردە بەرىلىپ, قۇجاتتاندىرىلعان سۇحباتتار ماتىندەرىنەن ولاردى بەرگەن ادامداردىڭ تراگەدياعا تولى ءومىر جولى تۋرالى زاماننىڭ شىنايى بەت پەردەسىن, ىشكى ومىرلىك ۇستانعان قۇندىلىقتارىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك الاسىڭ, ءويتكەنى, ءاربىر باياندالعان عۇمىرناما سەنىڭ جان سەزىمىڭە, جۇرەگىڭە ءتيىپ, ساناڭا قوزعاۋ سالادى.
قازىرگى جاستاردىڭ ءتۇرلى ءدىني سەكتالارعا, ەكسترەميستىك اعىمدارعا ىقىلاستارىنىڭ اۋىپ جاتقاندىعىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبىن فيلوسوفيا, الەۋمەتتانۋ, مادەنيەتتانۋ, ساياساتتانۋ, تاريح, ياعني الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق پاندەر بويىنشا جازىلعان وقۋلىقتاردىڭ جۇتاڭدىعىنان, تولىپ جاتقان وقۋ قۇرالدارىنىڭ السىزدىگىنەن, وقىتۋشىلاردىڭ نەمقۇرايدى جانسىز اڭگىمەلەرىنەن ىزدەگەن ءجون سياقتى.
سونىڭ ىشىندە تاريح پانىنەن دايارلانعان وقۋلىقتار مەن وتكىزىلەتىن ساباقتار شىنايى ومىردەن, ونىڭ كۇندەلىكتى سۇرانىستارىنان الىس ەكەندىگى ايتىلىپ-اق كەلەدى. تاريح ءپانى – تانىمدىق مىندەتىمەن بىرگە, يدەولوگيالىق جۇگى بار ءپان. بارلىق قوعامدار مەن زامانداردا سولاي بولعان, سولاي بولا بەرەدى. تاريح ءپانىنىڭ يدەيالىق جۇگى ونىڭ شىنايىلىعىندا. شىندىققا جۇگىنىلىپ جازىلعان تاريح قانا كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا قىزمەت جاساي الادى. كوزقاراس ەشۋاقىتتا تاريحي فاكتىلەر مەن داتالاردى جاتتاپ الۋ جولىمەن ەمەس, تاريحي فاكتىلەر مەن ۇدەرىستەردى ەركىن قورىتۋ, قورىتىلعان ماڭىزدى فاكتىلەر مەن تۇجىرىمداردى وي الەمىنە ءسىڭىرۋ ارقىلى عانا قالىپتاسادى.
بۇل ەڭبەكتەردىڭ كەلەسى ەرەكشەلىگى سۇحبات بەرگەن ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى مەن ءتىرشىلىگى تىنىمسىز قوزعالىستا جانە وزگەرىستە بولاتىن ۋاقىت اراسىندا كورىنۋى, ياعني, ولاردىڭ كيگەن كيىمى, قولداناتىن ءسوزدەرى مەن ءسوز ساپتاۋلارى, ىشكەن استارى, تۇرمىس جاعدايى, وتباسى شارۋاشىلىعى وزدەرىنىڭ بايانداۋلارى ارقىلى وقىرمانعا جەتىپ, ونىڭ تانىمى مەن تالعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي ىقپال جاساي الاتىنىندا بولسا كەرەك. ياعني, «ايتىلعان تاريح» ماتەريالدارى ارقىلى ءوزىن تاريحي پروتسەسس اراسىندا سەزىنىپ, وتكەن بۋىنداردىڭ قاجىرلى دا ماقساتتى ەڭبەگى مەن كۇرەسى ارقىلى بۇگىنگى جاعدايىنا جەتكەندىگىن, ءومىر كوشى نەگىزىندە ۇرپاقارالىق تاريحي ساباقتاستىقتىڭ جاتقاندىعىن ۇعىنۋ ءمۇمكىندىگىن الادى.
وسى رەتتە كەڭەستىك تاريحنامانىڭ ۇمىتىلمايتىن ءبىر كەمشىلىگى ەسكە ورالادى. وندا قاراستىرىلاتىن وقيعا مەن پروتسەستىڭ قانداي ناتيجەمەن اياقتالاتىندىعى الدىن الا بەلگىلەنگەن, سوندىقتان تاريحي ماتەريالدىڭ وقۋشىنىڭ سانا-سەزىمىنە ىقپالى تومەن. بۇل جاعداي ماتەماتيكادا بەرىلگەن ەسەپتى شىعارماي جاتىپ-اق ونىڭ كىتاپتىڭ سوڭىندا بەرىلگەن جاۋابىن كوشىرىپ جازعان وقۋشىنى ەسكە سالادى.
سۇحباتتار بەرگەن رەسپوندەنتتەر ءتورت بۋىن وكىلدەرى بولعاندىقتان, تاريحي پروتسەستى سول بۋىنداردىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان قاراستىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ولاردى مىنانداي حرونولوگيالىق تۇرعىدان 1918-1930, 1931-1940, 1941-1950 جانە 1951 جىلدان كەيىنگى ءتورت بۋىنعا ءبولىپ, قاراستىرۋعا بولادى. سۇحبات بەرگەندەردىڭ قىزمەتتەرىنە, تۇرعان قونىس جايىنا, ايماعىنا قاراماستان, ءبارىنە بىردەي ورتاق جاعداي – ولاردىڭ كەڭەستىك قوعامدا ءومىر سۇرگەندىگى. مەيلى ول عالىم بولسىن, ۇجىم باسشىسى, كولحوزشى, سوۆحوز جۇمىسشىسى, ءۇي شارۋاسىنداعى ادام بولسىن, ءبارى بىردەي سول قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتكەن. ماسەلەن, 1918-1930 جىلدارعا ءتان بۋىن وكىلدەرى كەڭەستىك سوتسياليستىك جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنان باستاپ, ازامات سوعىسى, ءتاركىلەۋ, اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس جىلدارىنداعى قاسىرەتتى كوزىمەن كورىپ, جانىمەن سەزىنگەن, ولاردىڭ سۇحباتتارى سونى بايقاتادى.
سونىمەن بىرگە, بۇل جازىلعان ەڭبەكتەر – پانارالىق تاسىلدەمەلىك ۇستانىمنىڭ جەمىستى بولعاندىعىنىڭ ايعاعى. مۇندا تاريح عىلىمىندا قالىپتاسقان ءادىس-تاسىلدەرمەن قاتار, عىلىمنىڭ الەۋمەتتانۋ, پسيحولوگيا, فيلوسوفيا سياقتى سالالارىنا تيەسىلى تاسىلدەمەلىك قۇرالداردىڭ كەڭ قولدانىسقا تۇسكەنىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان دا, جوعارىدا اتالعان ەڭبەكتەر وسى پاندەر ارقىلى وقۋ ۇدەرىسىنە جانە عىلىمي اينالىمعا تارتىلعانى ءجون.
تاريحشى مامبەت قويگەلدى تاريحتى زەرتتەۋدەگى جاڭا كونتسەپتۋالدى باعىت تۋرالى بىلاي دەپ تۇجىرىمدايدى: «كۇندەلىكتى تاريح پەن ايتىلعان تاريحتى عىلىمي تاريحنامانىڭ مۇلدەم جاڭا باعىتى جانە ساتىسى رەتىندە قاراستىرۋ اعاتتىق بولار ەدى. اتالعان ەكى باعىت تا تاريحي زەرتتەۋلەردى الەۋمەتتەندىرە (سوتسياليزاتسيا) ءتۇسۋ ءۇردىسىنىڭ كەزەكتى كەزەڭدەگى كورىنىسى رەتىندە باعالانعانى ءجون».
قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك تاريح جاڭا مازمۇنعا يە بولىپ, ەندىگى ۋاقىتتا تاپتار, ءىرى الەۋمەتتىك قۇرىلىم جانە ينستيتۋتتارمەن قاتار وتباسى, اۋلەت, شاعىن قاۋىم سياقتى الەۋمەتتىك ميكروقۇرىلىمدار تاريحى دا زەرتتەۋ نىساناسىنا اينالماق.
ىلياس ايتىمبەت,
سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى
الماتى