جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىنداعى قاربالاس تا شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بارلىق مەكتەپتەرى قوڭىر كۇزدىڭ العاشقى ارايلى تاڭىن العاشقى قوڭىراۋ ۇنىمەن تەربەتەدى. بيىلعى وقۋ جىلىندا ءبىلىم بەرۋ جاڭا مەملەكەتتىك ستاندارت بويىنشا جۇرگىزىلەدى. جاڭا وقۋ جىلىنداعى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – بيىل مىندەتتى مەكتەپ فورماسى ەنگىزىلدى.
جىل باسىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن وقۋشىلار اراسىنداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن باسقا دا ەرەكشەلەنۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا مەكتەپ فورماسىن ەنگىزۋ تالابى قويىلدى. بۇل تالاپ بويىنشا, مەكتەپ فورماسى زايىرلىق سيپاتتا, كلاسسيكالىق ۇلگىدە, بىرىڭعاي ءتۇستى بولۋى كەرەك. ءۇش تۇستەن ارتىق جانە تىم اشىق تۇستەردىڭ بولماۋى قاجەت. مەكتەپ فورماسى كۇندەلىكتى, مەرەكەلىك جانە سپورتتىق بولىپ بولىنەدى.
ءجون-اق. بۇل رەفورمالاۋدان كوز اشپاعان ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى سوڭعى جىلدارى قابىلدانعان دۇرىس شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولدى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كەيبىرەۋلەرى ۇلدە مەن بۇلدەگە بولەنىپ, قولى قىسقالار قاراپايىمدىلىقتى قاناعات تۇتىپ, بالالار اراسىندا دا تەڭسىزدىكتىڭ اششى كورىنىسىن كولبەڭدەتكەن كەزەڭدى دە كوردىك. ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتپەگەن بالالاردىڭ قالتالى اتا-انالارىنىڭ ارقاسىندا الىنعان باعالى كيىم, قىمبات بۇيىمدارمەن بولەكتەنبەي, ءبىلىم, قابىلەت جانە ەڭبەكقورلىعىمەن ەرەكشەلەنگەنى دۇرىس قوي. مىنە, ەلىمىزدىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە بىرىڭعاي مىندەتتى مەكتەپ فورماسىنىڭ ەنگىزىلۋى وسىنداي ىزگى نيەتتىڭ باستاۋى بولعاي.
وكىنىشكە قاراي, ءىس جۇزىندە وسى يگى باستاماعا ءبىرىنشى كۇننەن كولەڭكە تۇسىرە باستادىق. بىركەلكى مەكتەپ فورماسىنىڭ باعاسىنداعى ايىرماشىلىقتى جەر-جەردە ءجۇز قۇبىلتىپ, يگى باستامانى دا بيزنەسكە اينالدىردىق. ءاربىر مەكتەپ «بارماق باستى كوز قىستىمەن» وزدەرىنىڭ جەكە تىگىن شەبەرحانالارى مەن ساۋدا نۇكتەلەرىن بەلگىلەپ, بىرىڭعاي باستامانى جەكە-جەكە بولشەكتەپ اكەتتى.
«باۋىر ەتى – بالاسى» ءۇشىن جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندىق بارىسىندا ايانىپ قالار اتا-انا جوق. بىراق تابىس تاقىرلانىپ, باعا باقىلاۋسىز كەتكەن بۇگىنگى تاڭدا بالالارى مەكتەپكە باراتىن وتباسىلارىنا جەڭىل بولماي تۇر. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, بىركەلكى مەكتەپ فورماسى كۇندەلىكتى, مەرەكەلىك جانە سپورتتىق بولىپ بولىنەدى. ەر بالالاردىڭ مەكتەپ فورماسىنىڭ توپتاماسىنا كوستيۋم (بەشپەت), جاكەت, شالبار, مەرەكەلىك جانە كۇندەلىكتى جەيدە (قىسقى ماۋسىمدا: توقىما جاكەت پەن جىلى جەيدە) كىرەدى. قىز بالالار ءۇشىن بەشپەت, جاكەت, بەلدەمشە (يۋبكا), كلاسسيكالىق جەيدە (قىسقى ماۋسىمدا: توقىما جيلەت, جىلى جەيدە, سارافان) جانە كەڭ ءارى توبىقتى جاباتىن شالبار كىرەدى. سونىمەن بىرگە مەكتەپ فورماسىنا سپورتتىق كيىمدەردى (اياق كيىم, فۋتبولكا, سپورتتىق كوستيۋم) قوسىڭىز. ءار مەكتەپتىڭ قالاۋى بويىنشا مەكتەپ فورماسىنا ەمبلەما نەمەسە جاپسىرمالار تاعۋعا, گالستۋككە رۇقسات ەتىلەدى. بۇل كيىمدەردىڭ بارلىعى جەكە-جەكە ساتىلادى, ارقايسىسىنىڭ باعاسى ءارتۇرلى. ورتا ەسەپپەن ءبىر بالاعا مەكتەپ فورماسى 30-40 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى. وعان وقۋعا قاجەتتى داپتەرلەر مەن كانتسەلياريا تاۋارلارىن قوسساڭىز, ءاربىر بالانىڭ جاڭا وقۋ جىلىنا ازىرلىگى 50-60 مىڭ تەڭگەدەن كەم تۇسپەيدى. وتباسىلاردىڭ تابىسى كۇرت تومەندەگەن قازىرگى جاعدايدا اتا-انالار ءۇشىن ەكى-ءۇش بالانى مەكتەپكە ازىرلەۋ ۇلكەن اۋىرتپالىق اكەلەدى. ال كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ مەملەكەت كومەگىنسىز بۇل تىعىرىقتان شىعا المايتىندىعى انىق.
تاعى ءبىر كوڭىلدى كۇپتى قىلاتىن ماسەلە, جاڭا مەكتەپ فورماسىنىڭ ساپاسى باعاسىنا ساي ما؟ بۇل رەتتە دە كوڭىلدە كۇدىك كوپ. «بارلىق جاقسى – بالاعا» دەگەندە, الدىعا جان سالمايمىز. ال ەندى وسى مەكتەپ فورماسىنىڭ بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەندىگىن ەستەن شىعارىپ الدىق. جاڭا مەكتەپ فورماسىن تىگەتىن «جەرتولەلەردەگى» سانسىز شەبەرحانالاردى كىم تەكسەردى؟ مەكتەپ فورماسىن تىگەتىن ماتالار بەلگىلەنگەن ستاندارتقا ساي ما؟ جالپى, وسى بالالارعا ارنالعان كيىمدەر قانداي ماتادان تىگىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىن تەكسەرەتىن, قاداعالايتىن مەملەكەتتىك ورگاندار نەمەن اينالىسادى؟ كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى بالالار تاۋارلارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە مەكتەپ فورماسى تىگىلەتىن ماتالاردىڭ ستاندارتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بەلگىلەيتىن. مەكتەپ فورمالارى تازا ماقتادان جاسالعان ماتادان عانا تىگىلەتىن.
اقيقاتىن ايتقاندا, قازىر بۇل ماسەلە باقىلاۋدان سىرت قالعان. اككىلەنىپ العان الىپساتارلار كوپشىلىك «قىتايدىڭ ءونىمى» دەسە شوشيتىنىن ءتۇسىنىپ, «تۇرىكتىڭ ماتاسى» دەگەن جەلەۋمەن مەكتەپ فورمالارىن قىل ۇستىنەن ساتىپ جاتىر. مەيلى تۇرىكتىكى بولسىن, مەيلى قىتايدىكى بولسىن حيميالىق تالشىقتاردان جاسالعان بۇل ماتالاردان تىگىلگەن كەيبىر مەكتەپ فورمالارى بالالار دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋدە. زياندى قوسپالارى بار ماتادان تىگىلگەن ارزانقول كيىمدەر بالالاردىڭ اللەرگيا, قىشىما سىرقاتتارىنا ۇشىراۋىنا جول بەرۋدە.
بالالاردىڭ بويىندا ءوزارا تەڭ بىركەلكىلىك سەزىمدەرىن باۋلۋ ماقساتىندا بىرىڭعاي مەكتەپ فورماسىن ەنگىزۋ جونىندەگى يگى باستامانى جەرىنە جەتكىزۋ ءۇشىن تاعى ءبىر كەلەلى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. بىرىڭعاي مەكتەپ فورماسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تولىعىمەن مەملەكەت قۇزىرىنا بەرىلۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, مەكتەپ فورمالارى مەملەكەتتىك شەبەرحانالاردا تازا ماتادان حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي تىگىلۋى قاجەت. ارنايى اشىلعان ساۋدا ورىندارىندا مەملەكەتتىك تالاپتارعا ساي بەلگىلەنگەن ورتاق باعامەن ساتىلۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, بۇل – ەل ەرتەڭى – وسكەلەڭ ۇرپاق مۇددەسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»