ادامدى ادامنىڭ ولتىرۋگە قاقى جوق. ءتىپتى, مەملەكەت تە جازا رەتىندە ادامدى ولتىرۋگە توقتاۋ سالىپ جاتادى. قاندى قول كانىگى قىلمىسكەردىڭ ءوزى بىرنەشە جىلدى ارقالاپ, تاس قاپاسقا قامالسا دا, ونىڭ ومىرىنە ەشكىم بالتا شابا المايدى. بىراق سولاي ەكەن دەپ, ادامدار ادام ولتىرۋدەن قالىس قالىپ جاتقان جوق. الىپ قاشادى, زورلايدى, ولتىرەدى, ايتەۋىر, ادامعا ادام دەگەنىن جاسايدى. ارتىنان بار بولعانى ءومىر باقي باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋعا سوتتالادى. ال بۇلاردىڭ اراسىندا كىم جوق دەيسىز, ناعىز باسكەسەرى دە, قوساق اراسىندا قوسا كەتكەنى دە كەزدەسەدى. ونداي جازىقسىز جانداردىڭ تاعدىرىن سىندىرۋعا كىم سەبەپكەر بولادى؟ سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە ايتىلاتىن ءبىر جايت, وعان ناعىز ادام ءولتىرۋشىنى ىزدەۋشى ادامداردىڭ وزدەرى كەيدە سەبەپكەر بولادى ەكەن. سوندىقتان ناعىز قىلمىسكەر مەن جازىقسىز جاندى ايىرا الۋ قاي زاماننىڭ بولماسىن كوكەيتەستى ماسەلەسى. دەمەك, قىلمىستىق ىستەردى سارالاۋ, زەردەلەۋ, دالەلدەمەلەردى تارازىعا تارتۋ, ادام ءولتىردى دەگەندى كىنالى نەمەسە كىناسىز دەپ تانۋ, ءومىر باقي كورەر جارىعىنان ايىرىپ, تار قاپاسقا توعىتۋ – ايتۋعا عانا وڭاي.
ءيا, قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ سول قىلمىستىڭ قالاي جاسالعانىن زەردەلەپ شىعۋ عانا ەمەس, ونىڭ اۋىرلىعىن سەزىنىپ, قاسىرەتىن جۇرەكتەن وتكىزۋ. سوندايدا ادامعا دەمەۋ بولار ادالدىق, ادىلدىك, شىندىق قاعيداتتارى عانا. شىنايى اقيقاتقا جەتكىزەر ءۇش نەگىز – وسى. داۋلاسا قالعان جاننىڭ الدان كۇتەر ءارى ارقا سۇيەر ءۇمىتى دە وسى ءۇش-اق نارسە. تاعدىرى تارازىعا تارتىلعاندا كوزدەگەنى وسى تالاپ اياسىنان تابىلىپ جاتسا, سوت مەنىڭ قۇقىعىمدى قورعادى دەپ جانى جاي تابادى. ال بۇل ورايدا ەكىنشى تاراپتىڭ, ياعني ەكىنشى جاقتىڭ تالابى تاسقا سوعىلىپ دەگەنى بولماي قالسا, سوت مەنىڭ قۇقىعىمدى قورعامادى, مەنىكى دۇرىس ەدى, بىراق ونى ەسكەرمەي بۇرا تارتتى دەيدى. قىلمىستىق ىستەگى مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىستەر كوپتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتەرى دە جاسىرىن ەمەس.
قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ قاتەسىن انىقتاۋدا سوت ورگاندارىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى زور. ادامعا قىسىم جاسالىپ سۇراۋ الىنعان تەكسەرىستەردىڭ سىرىن سوت قانا بىلە الادى. بۇل, بارشامىز جالىقپاي ايتاتىنداي, ادىلدىككە جەتۋدىڭ جالعىز عانا جولى. «مىنە, سول جۇرت اڭساعان ادىلدىكتى ورناتۋ ءۇشىن بۇگىندە ءبىز سوت جۇيەسىندە كوپتەگەن جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەردى العا تارتىپ وتىرمىز», دەيدى وسى ءبىر كوكەيتەستى تاقىرىپتا سوت جۇيەسىنىڭ جاڭا قىزمەتى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرگەن جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القاسىنىڭ توراعاسى اباي راحمەتۋلين. ايتسا ايتقانداي-اق, اعىمداعى جىلدان باستاپ, ەلىمىزدىڭ سوت سالاسى جاڭا جۇيە بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل وزگەرىس كوزى قاراقتى وقىرماندار مەن جاڭالىقتارعا جاقىن جۇرەتىن جاندارعا, ەتەنە تانىس ەكەنى ءسوزسىز. ويتكەنى ءبىزدىڭ حالقىمىز قاشان دا جاقسىلىققا جانى قۇمار عوي. جاقسىلىق ءبىزدى جاڭا جەتىستىكتەرگە, ويلاعان ىسىمىزگە, اڭساعان مۇرات-ماقساتتارىمىزعا جەتكىزەدى دەيمىز. مىنە, وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى, اسىرەسە سوت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە ورىنداۋ حالىققا – جاقسىلىق, سۋديالارعا – ابىروي اكەلمەك. ال وندا ۇلت جوسپارىنىڭ زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا 11 قادام تۇگەل سوت جۇيەسىنە ارنالىپ وتىر.
الەمدەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ تەك ەكونوميكاسى, ساياسي, مادەني جاعدايلارى عانا ەمەس, قۇقىقتىق سالاسى دامىپ, وسىعان ساي سوت جۇيەسى ايتارلىقتاي الدا بولۋى قاجەت. ويتكەنى, مۇنداي رەفورمالار نە ءۇشىن, قانداي ماقساتپەن شىعارىلادى؟ ارينە, ەڭ الدىمەن ول حالىققا ءتيىمدى بولۋى قاجەت. قانداي جاعدايدا بولماسىن ادامنىڭ قۇقىعى قورعالۋى ءتيىس. بۇل ورايدا اتالعان ۇلت جوسپارىندا ايتىلعانداي, ەندى ناقتى تالاپ القابيلەرگە دە قويىلىپ وتىر.
زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە باسىمدىق بەرىلگەن «100 ناقتى قادامنىڭ» 21-قادامىنا سايكەس, القابيلەر سوتى قولدانىلاتىن سالالار اياسى كەڭەيتىلدى. ەڭ ماڭىزدىسى, القابيلەر سوتى مىندەتتى تۇردە قاتىساتىن قىلمىستىق ىستەردىڭ ساناتتارى انىقتالدى. ەلباسى قول قويعان جاڭا زاڭعا ساي, القابيلەر قاتىساتىن سوتتاردىڭ قاراۋىنداعى ىستەردىڭ اياسى ۇلعايىپ, قوسىمشا ءتورت قۇراممەن تولىقتىرىلدى. جالپى, مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل بولىنگەن سايىن, بۇل جۇيە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, 2010-2014 جىلدارى القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن 133 ادامدى اقتاۋ تۋرالى ۇكىم شىعارىلدى. بۇل كورسەتكىش القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالعان قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتتالعان ادامداردىڭ 8,5 پايىزىن قۇرادى. ياعني, بۇل دەرەكتەر القابيلەر ءىستەردى قاراۋ پروتسەسى كەزىندەگى اقتاۋ ۇكىمىندە ۇلەس سالماعىنىڭ ەداۋىر باسىم بولعانىن راستايدى. ماسەلەن, بۇرىن ولاردىڭ الدىنا اتۋ جازاسىنا كەسۋ مەن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا تارتىلعانداردىڭ تاعدىرىن شەشۋ تالابى قويىلسا, ەندى ادام ۇرلاپ, اۋىر حالگە ۇشىراتۋ جانە ءجاسوسپىرىمدەردى زورلاۋ قىلمىسى بويىنشا قۇرام قوسىلدى. مۇنداي ىستەر اسا اۋىر قىلمىستىق ساناتتا بولعاندىقتان القابيلەر قاتىسۋىمەن قارالاتىن بولادى.
بىراق ايىپكەردىڭ ادامدى ۇرلاعانى نەمەسە ءجاسوسپىرىمدى زورلاعانى قۋدالاۋ ورگاندارى ارقىلى تەكسەرىلىپ, سوت الدىنا انىقتالىپ كەلىپ تۇرسا, وندا نەلىكتەن ونىڭ كىنالى, كىنالى ەمەستىگىنە باس اۋىرتۋدىڭ قاجەت بار دەيدى بىرەۋلەر. راسىندا, القابيلەرسىز-اق سۋديانىڭ ءوزى ونداي ادامدى سوتتاپ جىبەرمەي مە؟ سوتتاي المايدى. نەگە؟ ويتكەنى, سوت تەكسەرۋدىڭ زاڭدىلىعىنا كوز جەتكىزبەي, دالەلدەردىڭ ناقتىلىعىن زەردەلەمەي, قوس تاراپتىڭ ۋاجدەرىن ەلەپ-ەكشەمەي اقيقاتتى ايتا المايدى. ادامنىڭ ايىبى زاڭ جۇزىندە ايقىندالىپ تۇرسا عانا اقيقات ايتىلادى. ال ونى القابيلەر الدىندا انىقتاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىر تاراپتان قورعاۋشى, ەكىنشى جاقتان ايىپتاۋشى, ياعني پروكۋرور سايىسقا تۇسەدى. ولار ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, ۋاجدەرىن دالەلدەپ بەرەدى. مىنە, بۇلاردىڭ دالەلدەمەلەرىن تىڭداعان القابيلەر دە ونى ءىشتەرىنەن ساراپقا سالىپ, قورىتىندى شىعارىپ, بيۋللەتەنگە سوتتالۋشىنىڭ كىناسى بار ما, جوق پا دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدى بەلگىلەيدى. وسىلايشا حالىق مۇنداي ادامداردى القابيلەر ارقىلى وزدەرى سوتتايدى نەمەسە اقتايتىندىعىن ايتادى ا.راحمەتۋلين.
ارينە, القابيلەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋ بارىسىندا تالاي ايتىس-تارتىستىڭ بولعانى بەلگىلى. ءبىرقاتار ادامدار, ونىڭ ىشىندە ءتىپتى زاڭگەرلەردىڭ وزدەرى دە قالايشا كاسىپقوي سۋديا ەمەس, كەرىسىنشە قۇقىقتان ەشقانداي حابارى دا ءارى زاڭ ءبىلىمى دە جوق ادامدار ەڭ جوعارى قىلمىستىق جازانى تاعايىنداۋعا قاتىسا الادى دەپ, و باستا شۋ كوتەرگەنى بەلگىلى. ولار قالايشا كىنالى, كىنالى ەمەس دەپ ادام تاعدىرىن شەشە الادى دەپ تارتىس تۋعىزدى. بىراق القابيلەر العاش رەت قازاقستاندا عانا قولدانىسقا ەنبەگەنى راس, ول دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە باياعىدان بەرى بار. سوندىقتان ونىڭ قوعامعا بەرەر پايداسى زور ەكەنى ايقىندالىپ, سوناۋ 2007 جىلدان بەرى جۇمىسىن باستاپ, ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
القابيلەر ينستيتۋتى ەنگىزىلگەنىمەن ونىڭ قۇرامىن دايىنداۋ, العاشقىدا قيىندىققا سوقتىرعانى بەلگىلى. قوعام دايىن ەمەس پە, ءايتەۋىر, القابيلەردى ىرىكتەۋ بارىسى وراسان كەدەرگىلەرگە ۇلاسىپ وتىردى. ويتكەنى, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ازىرلەگەن ءتىزىمدى دايىنداپ, ودان سوڭ تەكسەرىلە كەلگەندە قاراسا, اراسىندا ءتىپتى جۇيكەسى سىر بەرگەندەر, بۇرىن سوتتالعاندار, شەتەلدىك ازاماتتار دا, ت.ب. ادامداردىڭ دا قوسىلىپ كەتەتىنى تالاي انىقتالدى. دەمەك, اكىمدىك ۇسىنعان القابيلەر ءتىزىمى اراسىندا نەبىر ادامدار بولادى دەگەن ءسوز. كەيدە ولارعا سەنىمسىزدىك ارتىلاتىنى دا سوندىقتان با دەيمىز.
بۇل جەردە كەيدە كوپشىلىك, نەلىكتەن اۋداندىق, وبلىستىق سوتتاردىڭ شىعارعان شەشىمدەرى ءوزگەرىسسىز قالىپ جاتادى دەيتىنى تاعى بار. ارينە, ەگەر زاڭ بويىنشا ول شەشىمدەر دۇرىس شىعارىلعان بولسا, ونى قالايشا دۇرىس ەمەس دەپ ايتۋعا بولادى, دەيدى ا.راحمەتۋلين. قىلمىستىق ىستەر ءجونىندەگى القا توراعاسىنىڭ پىكىرى بويىنشا, سوت جۇمىسىن ستاتيستيكامەن مۇلدە بايلانىستىرماۋ قاجەت. بىرەۋلەر سوتتاردا اقتاۋ ۇكىمدەرى از دەپ ايتادى نەمەسە كوپ دەيدى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ستاتيستيكا بويىنشا جاعىمدى اقپارات بەرۋ ءۇشىن اقتاۋ ۇكىمى وسىنشاما, ال وزگەرىسسىز قالدىرۋ وسىنشاما دەپ قولدان قۇراستىرىلۋ قاجەت پە؟ بۇل ادام تاعدىرى عوي. بۇل مۇمكىن ەمەس قوي.
ونىڭ ۇستىنە قازىرگى ۋاقىتتا قۋدالاۋ ورگانىنا دا ايرىقشا تالاپتار قويىلۋدا. ولاردىڭ دۇرىس تەكسەرىلمەي جىبەرىلگەن ىستەرى سوتتا شەشىمىن تاپپاسا, قايتا تەكسەرىلىپ, بۇزىلىپ جاتسا, وندا ولارعا دا سۇراۋ سالىنادى. شيكى ىستەرىنىڭ سوتتان وتپەيتىندىگىن تەرگەۋ ورگاندارى جاقسى بىلەدى. ال ەگەر تالاپقا ساي تەكسەرىلىپ, زاڭعا سايكەس, ءىس دالەلدەنىپ سوت الدىنا جەتكىزىلسە, تۇتاس زاڭ تالابىنا ساي جۇرگىزىلگەن بولسا, ونى قالايشا سوت دۇرىس ەمەس دەپ شەشىم قابىلداۋى ءتيىس؟ دەمەك, وسىنىڭ ءبارىن زەرتتەپ, زەردەلەپ وتىرۋمەن اينالىساتىن سوت قانا دۇرىستى دۇرىس دەپ تاني الادى.
ماسەلەن, القا توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى رەسپۋبليكا سوتتارىنا 49 215 قىلمىستىق ءىس تۇسكەن. ونىڭ 16 639-ى قىسقارتىلسا, سونىڭ ىشىندە تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋى بويىنشا 12 971 ءىس بولدى. جالپى, سول وتكەن جىلى 31 597 ادام سوتتالدى. بۇل از سان ەمەس. دەگەنمەن, سولاردىڭ ىشىندە 8 054 سوتتالعانعا نەمەسە 25,5 پايىزىنا ناقتى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تاعايىندالعان. سوندا 2014 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, ناقتى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعان ادامداردىڭ سانى 13,1 پايىزعا تومەندەگەن. بۇعان قوسا, سول وتكەن جىلى العاشقى رەت سوتتارمەن تاعايىندالعان جازالاردىڭ تەڭدىگى وزگەرگەنىن باسا ايتۋ كەرەك.
ءيا, راسىندا 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا, بالامالى جازا شارالارىنىڭ اراسىنان ايىپپۇلدى قولدانۋ 7,8 ەسەگە, ال قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ بويىنشا 5,5 ەسەگە وسكەن. بۇل كەلتىرىلگەن ءمالىمەتتەر جازالاردىڭ بالامالى باس بوستاندىعىنان ايىرۋىن قولدانۋ بويىنشا جاڭا قىلمىستىق زاڭنىڭ نەعۇرلىم جوعارى الەۋەتىن اڭعارتادى. 2015 جىلى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتارمەن 9 001 سوتتالعان جازانى وتەۋدەن مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوساتىلعان, 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا, (7 979 سوتتالعان) 11, 4 پايىزعا ارتقان. 2015 جىلى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتارمەن 5 520 سوتتالعانعا جازانىڭ وتەلمەگەن بولىگى نەعۇرلىم جەڭىل جازا تۇرىنە اۋىستىرىلعان, ياعني 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا, كورسەتكىش 3 ەسەگە اسقان. قورىتىندىلاي كەلە, ەگەر 2014 جىلى كولونيالاردان بوساتىلعان سوتتالعانداردىڭ سانى 6,5 مىڭنان ارتپاعان بولسا, وتكەن جىلى ول 2 ەسەگە جوعارىلاعان جانە 11,6 مىڭدى قۇراپتى.
قۋدالاۋ ورگاندارى تەرگەپ, تەكسەرىپ, سوت الدىنا جىبەرگەن ىستەردەگى كەمشىلىكتەردى, زاڭسىزدىقتاردى تابۋ – سوتتىڭ مىندەتى. ال بۇل مىندەتتى ورىنداۋ بارىسىندا ءار سۋدياعا ۇلكەن تالاپ جۇكتەلەدى. ۋاقىت وتكەن سايىن بىلىكتىلىك تە جەتىلدىرىلىپ وتىرۋعا ءتيىس. وسى ورايدا سوت جۇيەسىندە جاڭادان سوت ءجيۋريى قۇرىلعانى بەلگىلى. ۇلت جوسپارىنا سايكەس, سوت ءجيۋريىنىڭ جاڭا قۇرامى بەكىتىلدى. ول كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىن نەعۇرلىم ايقىنداي تۇسەدى, ءارى ونىڭ شەشىمدەرىنە دەگەن سۋديالاردىڭ سەنىمىن ارتتىرادى. بۇل قۇرىلىم قازىرگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعا بەرەدى. سونىمەن قاتار, سۋديانىڭ ورنىنان ءتۇسۋ قۇقىعىن راستاۋ, ونى توقتاتۋ ءماسەلەلەرىن جانە ولارعا قاتىستى ءتارتىپتىك ىستەردى قارايدى. تاراتىپ ايتقاندا, سوت ءجيۋريىنىڭ قۇرامى بىلىكتىلىك جانە تارتىپتىك كوميسسيالاردان تۇرادى. ولار جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديانىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعا بەرەدى. بىلىكتىلىك كوميسسياسى 7 سۋديادان تۇرادى, ولاردىڭ قۇرامىندا وبلىستىق سوتتاردىڭ ەكى سۋدياسى, جوعارعى سوتتىڭ ەكى سۋدياسى جانە وتستاۆكاداعى ءۇش سۋديا قىزمەت ەتەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا وسى كوميسسيالار ايماقتارعا شىعىپ, ءبىرنەشە جىل جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن تەكسەرۋدە. ولاردىڭ ءبىلىمى, كاسىبيلىگى قازىرگى زامان تالابىنا ساي ناقتى زەردەلەنەدى. راسى كەرەك, مۇنداي تالاپ دەڭگەيىنەن وتە الماي قالعان سۋديالار دا تابىلىپ وتىرعاندىعىن قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القا توراعاسى جاسىرمايدى. ويتكەنى تالاپ قاتاڭ. بۇل ارادا ولاردىڭ تەك بىلىمدەرى, تاجىريبەلەرى عانا ەمەس, ناقتى جۇمىس, ياعني قاراعان ىستەرى, شىعارعان شەشىمدەر بارىسى, ءىس-ارەكەتتەرىنە شاعىمدار, سوت ەتيكاسىن جانە جۇمىس ءتارتىبىن ساقتاۋ – ءبارى ەسكەرىلەدى. دەمەك, ءىستى قاراۋدا ساپا ءبىرىنشى تۇرۋى قاجەت دەگەن ءسوز. كورسەتىلگەن تەكسەرىس تەك سوت ءجيۋريىنىڭ باقىلاۋىندا بولۋ ەمەس, ول سۋديانىڭ ءوزىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ جونىندە ۇنەمى جۇمىس جاساۋدى بىلدىرەدى.
ەندى ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسىندەگى باستى ماقسات – سوت ساتىلارىن مەيلىنشە ازايتۋ ارقىلى ازاماتتاردى اۋرە-سارساڭعا سالماي, سوت ادىلدىگىنە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. ءىس بويىنشا سوت شەشىمىنىڭ جەدەل قابىلدانۋىنا قولجەتكىزۋگە نەگىز قالايدى. ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى ەۋروپانىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىندە قالىپتاسقان ءۇردىس. قازىر سوتقا ءتۇسكەن ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ساتىداعى, ياعني اۋداندىق, وبلىستىق جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن سوتتاردا ءوزىنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. بۇرىن وبلىستىق سوتتا اپەللياتسيا مەن كاسساتسيا قاتار جۇمىس ىستەگەن. ەندى تەك اپەللياتسيالىق ساتى وبلىستىق سوتتا قالىپ, ال كاسساتسيالىق ساتى جوعارعى سوتتىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى. مۇنىڭ پايداسى, سوت شەشىمدەرىنىڭ جەدەل ءارى ساپالى قابىلدانۋىنا جانە ورىندالۋىنا مول مۇمكىندىك تۋدىرادى», دەيدى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القا توراعاسى.
ارينە, بۇگىنگى تاڭدا سوڭعى رەفورمالارعا بايلانىستى ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسىنەن باسقا دا ۇلكەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سۋديالار وتە بىلىكتى دە جاۋاپتى بولۋلارى كەرەك. سوندىقتان بولاشاق جانە بۇگىنگى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالارعا تالاپ كۇشەيتىلدى. بۇرىن سۋديالىققا ۇمىتكەرلەر ءتيىستى بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرىپ, تاعىلىمدامادان وتكەننەن كەيىن سۋديالىق قىزمەتكە تاعايىندالاتىن. ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپ بويىنشا بۇرىن ەڭبەك ءوتىلى ەكى جىل بولسا, ەندى بەس جىل مەرزىم بولىپ بەلگىلەندى.
قازىرگى تاڭدا سۋديالىققا ىرىكتەۋ تالاپتارىن قاتايتۋ ماقساتىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. مىسالى, جوعارى زاڭگەرلىك ءبىلىمى بار, مورالدىق-ادامگەرشىلىك ۇستانىمى بەرىك, كەمىندە بەس جىل سوت وتىرىسىنىڭ حاتشىسى بولعان, سۋديانىڭ كونسۋلتانتى (كومەكشىسى), پروكۋرور, ادۆوكات رەتىندە كەمىندە بەس جىل جۇمىس ءوتىلى نەمەسە زاڭگەرلىك ماماندىعى بويىنشا كەمىندە ون جىل جۇمىس ءوتىلى بار ۇمىتكەرلەر سۋديالىق قىزمەتكە تاڭدالىپ الىنادى.
بۇلارعا قوسا, تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت, ۇلت جوسپارىنىڭ 22-قادامىندا ادامنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن شەكتەيتىن بارلىق تەرگەۋ قىزمەتى جونىندەگى وكىلەتتىكتى تەرگەۋ سۋدياسىنا بىرتىندەپ بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. وسى ارقىلى سوتتا ايىپتالۋشى مەن قورعاۋشى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ مىندەتى جۇكتەلگەن, ياعني تەرگەۋ سۋدياسىنا قوسىمشا ءتورت پروتسەسسۋالدىق ارەكەتكە رۇقسات ەتىلگەن. بۇدان بۇلاي تەرگەۋ سۋدياسىنا قوسىمشا بەرىلگەن قۇزىرەتتەرى بويىنشا تەكسەرۋ, ءتىنتۋ, الۋ جانە جەكە ادامدى ءتىنتۋ ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىلى. قازىرگى ۋاقىتتا تەرگەۋ سۋدياسى ءناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزۋدە. اتاپ ايتقاندا, ءبىرىنشى ساتىداعى سوت سۋدياسى رەتىندە ايقىندالعان تەرگەۋ سۋدياسى, نەگىزىنەن, پروكۋرورلارمەن بىرگە ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قاداعالايدى. ول كۇزەتپەن ۇستاۋعا سانكتسيا بەرۋ, ۇيقاماققا وتىرعىزۋ, مەديتسينالىق مەكەمەگە كۇشپەن قاماۋ جانە تاعى باسقا شارالاردىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرەدى. جانە دە ونىڭ وكىلەتتىگىنە اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىستاردان بولەك ىستەر بويىنشا كەپىلزاتتىڭ كولەمىن انىقتاۋ مىندەتى جاتادى.
«قىسقاشا ايتقاندا, تەرگەۋ پروتسەسى كەزىندەگى زاڭدىق نەگىزدەر مەن قۇقىقتاردىڭ ساقتالۋىن جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. جالپى العاندا, تەرگەۋ سۋدياسى ءبىرىنشى ساتىداعى سوت سۋديالارىنىڭ اراسىنان تاعايىندالادى. سوت الدىنا بارعاندا كەيبىرەۋلەردىڭ بۇعان دەيىن بەرگەن جاۋابىنان باس تارتاتىن وقيعالار ومىردە ءجيى كەزدەسىپ قالادى. وسىنداي دالەلسىز دەرەكتەردى ازايتىپ, ءىستىڭ سوتقا بۇلتارتپاس ايعاقتار نەگىزىندە بارۋىن قامتاماسىز ەتۋ – تەرگەۋ سۋديالارىنىڭ باستى مىندەتى دەۋ كەرەك. تەرگەۋ سۋديالارىنىڭ ينستيتۋتى قىزمەت ەتۋ كەزىندە تانىلدى جانە ءوزىن اقتاپ شىقتى. 2015 جىلى تەرگەۋ سۋديالارىنىڭ قاراۋىنا جالپى العاندا, بارلىعى 25 مىڭ ءوتىنىش, شاعىمدار, ۇسىنىستار كەلىپ ءتۇستى. قىلمىستىق ىزگە ءتۇسۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگى) جانە پروكۋروردىڭ شەشىمىنە تۇسكەن شاعىمداردىڭ قارالعاندارىنىڭ ىشىندە ءۇش بولىگى دەرلىك تولىق نەمەسە ءىشىنارا قاناعاتتاندىرىلعان. وسىلايشا, قىلمىستىق پروتسەسكە قاتىسۋشى تۇلعالار تەرگەۋ سۋديالارىنا ءوتىنىش جولداۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن بەلسەندى قورعاپ كەلەدى», – دەيدى اباي راحمەتۋلين.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»