جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرۋ قاي كەزدە دە باستى ماسەلە بولىپ سانالعان دەسەك, بۇل رەتتە «استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى» اق-نىڭ بيوحيميا كافەدراسى عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارىنىڭ وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ۇشان-تەڭىز. بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانكۇل سەيتەمبەتوۆا ەسىمى قازاقستانداعى وتاندىق ءدارى-دارمەكتەر مەن پرەپاراتتار ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان سونداي تانىمال عالىمدار قاتارىندا.
ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرى مەن ورتالىق قازاقستان قويناۋى قاشاننان ەمدىك قاسيەتى مول ءشوپتەر مەن وسىمدىكتەرگە باي قۇنارلى مەكەن سانالادى. مىسالى, عالىم-مامانداردىڭ قاراعاندى «فيتوحيميا» حالىقارالىق عىلىمي-وندىرىستىك حولدينگى (ديرەكتورى ۇعا اكادەميگى سەرعازى ادەكەنوۆ) جەتەكشىلىگىمەن بىرلەسىپ شىعارعان ءدارى-دارمەكتەرىنىڭ دەنى وسى ايماقتارداعى وسىمدىكتەر سىعىندىلارىنان الىنعان. اتاپ ايتقاندا, استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى قاتىسۋىمەن قاتەرلى ىسىككە قارسى «ارگلابين», «سالسوكوللين», «ساۋسالين», سونىمەن قاتار, جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسى اۋرۋلارىنا قولدانىلاتىن «اتەروليد», «ەكديفيت» پرەپاراتتارى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. وتاندىق ءونىمدەردىڭ اتتارى قازىردىڭ وزىندە الىسقا ۇزاپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرى تاراپىنان جوعارى باعالانۋدا. «ارگلابيننىڭ» شيپالىق قاسيەتى گەرمانياداعى «لەونارديس كلينيك», اقش-تىڭ حيۋستون شتاتىنداعى «نيۋ ونكولودجي لابز», ماسكەۋدەگى ن.ن.بلوحين اتىنداعى رەسەي ونكولوگيالىق عىلىمي ورتالىقتارىندا ءدالەلدەنگەنى – قازاقستان فارماتسەۆتيكاسى ءۇشىن ءۇلكەن جەتىستىك.
«بۇگىنگە دەيىن ونىڭ كومەگىمەن 2500-دەن استام ادام ەمدەلىپ, كلينيكالىق قولدانىستا 76 پايىزدا وڭ تيىمدىلىك بەردى. قازىر تىقىر جۋسان وسىمدىگىنەن الىنعان سەسكۆيتەرپەندى لاكتون سۋبستانتسياسى نەگىزىندە تامىر جۇيەسى ارقىلى جىبەرۋگە ارنالعان ليوفيلدەنگەن ءتۇرى دە شىعارىلۋدا» دەيدى اقپارات دەرەكتەرى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, كوبىنە ءونىم وندىرۋشىلەر تۋرالى كوپ ماعلۇمات بەرىلگەنمەن, ەسەسىنە, عالىمدار ەڭبەگى تاسادا قالىپ قويىپ جاتاتىنى وكىنىشتى. سەبەبى, سىعىندىلار «فيتوحيميا» ءونىمدەرىنە اينالعانعا دەيىنگى ارالىقتا اتقارىلاتىن باسقا جۇمىستار تولىپ جاتىر. مىسال ءۇشىن ايتاتىن بولساق, ءبىر پرەپاراتتى جاساپ شىعارۋعا كوپتەگەن ماماندار قاتىستىرىلادى. العاشقى كەزەڭدە بوتانيك عالىمدار تاقىر جۋسان, تۇيمەداق, ت.س.س دالا ءوسىمدىكتەرىن جيناپ, سىعىندىلارىن ازىرلەيدى. ەكىنشى كەزەكتە بيوحيميا كافەدراسىنىڭ عالىمدارى لابوراتوريالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن, ياعني ولاردىڭ قۇرامىنداعى انتيوكسيدانتتىق قاسيەتتى انىقتاۋمەن اينالىسادى. عالىممەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, مۇنداي اسا اۋقىمدى ىزدەنىستەر ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتە ارنايى بيوحيميالىق زەرتحانا اشىلعانىن, الداعى ۋاقىتتا مۇنى اككرەديتاتسيادان وتكىزۋگە دايىندىق جۇمىستارى قولعا الىنعانىن ايتتى. ويتكەنى, بۇل كەلەشەكتە حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن, تاپسىرىستى ءمۇدىرىسسىز قابىلداۋعا, ناتيجەلەردى جاقسارتۋعا جانە عىلىمي جەتىستىكتەردى حالىقارالىق دەڭگەيدە كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى تىلگە تيەك ەتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا زەرتحانادا سپەكتروفوتومەتر, فوتوەلەكتروكالوريمەتر قۇرىلعىلارى مۇلتىكسىز قىزمەت ەتۋمەن قاتار, مۇنان كەيىن دە تەحنيكالىق جابدىقتار زاماناۋي تالاپقا ساي جاڭعىرتىلا بەرەتىنىن جەتكىزدى.
امانكۇل جاقايقىزىن الاڭداتاتىن تاعى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە – كەيبىر دەرەك كوزدەرى بويىنشا قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ونكولوگيالىق اۋرۋدىڭ ءارتۇرلى ەتيلوگياسىمەن ناۋقاستانعان 250 مىڭنان استام سىرقات تىركەلگەن ەكەن. وسى رەتتە كافەدرا ماماندارى ادام اعزاسىنداعى قارتايۋ, كۇيىك شالۋ پروتسەستەرىن, قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن توقتاتاتىن پرەپاراتتاردى ويلاپ تابۋمەن ۇزدىكسىز اينالىسا بەرەتىنىن العا تارتتى. ماسەلەن, «ارگلابينگە» سۇرانىس جىلىنا 5 ميلليون امپۋلانى قۇراۋى وتاندىق ءونىمنىڭ ساپالىق دەڭگەيى وسە تۇسكەنىن كورسەتەدى. بۇل ءدارى الەمنىڭ 11 ەلىندە پاتەنتتەلگەن ەكەن. دەمەك, قازاقستان عالىمدارىنىڭ جەتىستىگى الەمدىك باسەكەدە جوعارى باعاعا يە دەگەن ءسوز. بۇل ورايدا عىلىمي ىزدەنىستەر اۋقىمىنىڭ جىلدان جىلعا ۇلعايۋى قۋانتادى.
بۇگىندە 225-تەن استام عىلىمي ەڭبەكتەر مەن مونوگرافيانىڭ اۆتورى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, مەديتسينالىق جوو ستۋدەنتتەرى ءۇشىن 1994 جىلى قازاق تىلىندە جارىق كورگەن «بيوحيميا» وقۋ قۇرالىنا ايرىقشا توقتالۋدىڭ ءجونى بار. كەيىن 2007 جىلى بۇل ەڭبەك تولىقتىرىلىپ قايتا باسىلىپ شىقتى. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, 2006 جىلى مەملەكەتتىك ستاندارت قابىلدانعان كەزدە وقۋ قۇرالى تيپتىك باعدارلامادا قازاق تىلىندەگى نەگىزگى وقۋلىق بولىپ تابىلدى. مۇنان بولەك «بيوحيميا سۇراقتارى مەن جاۋاپتارى» وقۋ قۇرالى مەن ون شاقتى وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالدارىن شىعارعان عالىمنىڭ ماسكەۋلىك ارىپتەسى ە.س.سەۆەريننىڭ جوو ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان «بيوحيميا» كىتابىن قازاقشاعا اۋدارۋى ايتارلىقتاي ۇلكەن جۇمىس بولىپ تابىلادى. ا.جاقايقىزىنىڭ ورىس عالىمى ا.كيشكۋننىڭ «كلينيكالىق لابوراتوريالىق دياگنوستيكا» اتتى ەڭبەگىن ءتارجىمالاۋى دا قازاق ءتىلدى جاس مامانداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن باعا جەتپەس قۇندىلىق سانالادى. ادەتتە, مەديتسينا قىزمەتكەرى ءۇشىن ادامعا دۇرىس دياگنوز قويا ءبىلۋ ەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. ويتكەنى, ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى تىكەلەي وسىعان تاۋەلدى. عالىم سوندىقتان بۇل كىتاپ تەك جوو ستۋدەنتتەرى ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق جاس ماماندار مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە وتە پايدالى ەڭبەك دەپ باعالايدى.
ورتا مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن بىتىرگەننەن كەيىن قىزىلوردا قالاسىنداعى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, «حيميا جانە بيولوگيا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىرىپ شىققان سىر مايتالمانىنىڭ ودان كەيىنگى بۇكىل سانالى عۇمىرى قازاقستان عىلىمىن دامىتۋمەن ۇشتاسىپ جاتىر. اتاپ ايتساق, 1971جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى كسرو عا ەلەمەنتورگانيكالىق قوسىلىستار ينستيتۋتىنىڭ رەاكتسيالار مەحانيزمدەرى لابوراتورياسىنا ستاجەر-ىزدەنۋشى رەتىندە وقۋعا جىبەرىلسە, ال 1973 جىلدان باستاپ ينستيتۋتتىڭ «ەلەمەنتورگانيكالىق قوسىلىستار حيمياسى» ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋرادا ءبىلىم الدى. 1979 جىلى امانكۇل جاقايقىزى «ѴI ۆ توپتىڭ وتپەلى مەتالدارىنىڭ تسيكلوپەنتاديەنيليدتىك جانە پەنتافۋلۆەندىك ليگاندتارىمەن پ – كومپلەكستەرىن سينتەزدەۋ جانە ولاردىڭ قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ» تاقىرىبى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن كسرو عا ەلەمەنتورگانيكالىق قوسىلىستار ينستيتۋتىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق قورعاۋ عىلىمي كەڭەسىندە تابىستى قورعاپ شىقتى. عالىمنىڭ بىرقاتار ەڭبەكتەرى حالىقارالىق باسىلىمداردا جارىق كوردى. 2003 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان بىلىكتى ماماننىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن 4 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا (قۇلماعامبەتوۆا ە.ا., زەينۋلدينا ا.س., ياكوۆەنكو گ.ي., احمەدياروۆا ە.ا.), ونداعان ديپلوم جۇمىستارى قورعالدى. عالىم ەڭبەگى ەلەنىپ, «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى», «قۇرمەتتى ۇستاز» توسبەلگىلەرىمەن ماراپاتتالدى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى «ساڭلاق اۆتور» مەدالىنىڭ يەگەرى اتاندى. سونىمەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «ۇزدىك دارىسكەرى», «ۇزدىك تالىمگەر-2012» ديپلومدارىن يەلەنىپ, 2011-2012 وقۋ جىلدارىنداعى كاسىبي قىزمەتتەرىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا امانكۇل جاقايقىزى استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەورەتيكالىق كافەدرالارى اراسىندا «ۇزدىك تالىمگەر» اتالىمىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. قازىرگى كەزدە پروفەسسور ا. سەيتەمبەتوۆا 40 جىلعا جۋىق عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جالپى جانە بيولوگيالىق حيميا كافەدراسىندا جالعاستىرۋدا. ومىرلىك جارى تالعات سەيتەمبەتوۆ تە – حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى. وتباسى شاتتىعىنا بولەنگەن اياۋلى انانىڭ گۇلدەي قۇلپىرتىپ وسىرگەن قىزدارى دا ءبىر-ءبىر سالانىڭ بىلىكتى مامانى. ءاليا – ەكونوميست, ال ايناگۇل استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە كلينيكالىق ءبولىمنىڭ باسشىسى. ولار دا وتباسىن قۇرىپ, ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپقان. بىلايشا ايتقاندا, عىلىم مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرىپ جۇرگەن جاندار كوپ, ال ەندى عىلىم, ءبىلىم جانە سوعان قوسا وتباسى قۇندىلىقتارىن, قاسيەتتى ءۇش اربانى قاتار سۇيرەۋ وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. قازاق ايەلىنىڭ بويىنان وسى ءۇش قاسيەتتىڭ بىردەي تابىلۋى قانداي عانيبەت دەسەڭشى!
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتە: عالىم امانكۇل سەيتەمبەتوۆا