بەلگىلى دارىگەر ىسقاق ەسىرگەپوۆتى بىلەتىن جاندار ونى پىشاقتى جانىعان سايىن ۇگىلمەي, قاتايىپ, ۇشقىنداي تۇسەتىن كادىمگى تاس قايراققا تەڭەيدى. ونىڭ بويىنداعى ومىرگە قۇشتارلىق, شىنشىلدىق, ماماندىعىنا ادالدىق, بەت-جۇزىنە قاراماي كەسىپ تۇسەتىن وتكىرلىك, ينتەللەكتۋالدىق, رۋحاني ىشكى قۋات قايراقتان باسقا تەڭەۋ تاپتىرمايتىنداي كورىنەدى. ول مەديتسينانى جان-جۇرەگىمەن قالاۋدىڭ, گيپپوكراتقا بەرگەن انتىنا بەرىكتىك تانىتۋدىڭ ۇلگىسى ىسپەتتەس. ەرەكشە قابىلەتتى جاس الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ قابىرعاسىندا جۇرگەندە وپەراتسيا جاساي باستادى. ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ 48 جىل ءۇزىلىسسىز حيرۋرگ دارىگەر بولىپ قىزمەت ەتتى. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا قانشاما ادامدى اجال تىرناعىنان الىپ قالدى. ونىڭ ادام ءومىرى ءۇشىن اجالمەن الىسقان ساتتەرى ەل اۋزىندا جۇرەدى. اڭىز ەمەس, اقيقات وقيعانىڭ ءبىرى قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى سىرباي ماۋلەنوۆ پەن ونىڭ زايىبى كۇنجامال اپايدى ءولىم اۋزىنان امان الىپ قالۋى بولاتىن. سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا سىرباي ماۋلەنوۆ 70 جاسقا تولادى. ول ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان, ەسىكتەن قاراپ قالعان ءتىلىمىز دە, اياق استى بولعان ءدىنىمىز دە تورگە وزعان, ءبىر رۋحاني ورلەۋ ۋاقىتى ەدى. سىرباي اتامىزدىڭ تويى تورعايعا شىعا بەرىستەگى قامىستى اۋدانىنداعى بەستاۋ جەرىندە وتەدى. كۇندىز ەلىنىڭ, جۇرتىنىڭ اراسىندا بولىپ, ماۋقىن باسقان سىراعانى كۇنجامال اپايمەن سول اۋىلداعى اعايىننىڭ ۇيىنە دەمالۋعا اپارا جاتادى عوي. ايسىز قاراڭعى تۇندە ولار مىنگەن سۋ جاڭا جەڭىل كولىك كورشى اۋىلعا ءشوپ اپارا جاتقان تراكتور تىركەمەسىنىڭ استىنا كىرىپ كەتەدى. اۋىلدىڭ اڭعال مەحانيزاتورى تراكتوردىڭ ارتقى شامىن جاقپاعان ەكەن. تراكتور تىركەمەسىنىڭ تەمىرى قاتتى قارقىنمەن كەلگەن جەڭىل كولىكتىڭ توبەسىن پىشاقپەن تىلگەندەي كەسىپ تۇسەدى. جۇرگىزۋشى بۇعىپ قالادى دا, سىراعا دا, كۇنجامال اپاي دا, ءۇشىنشى جولاۋشى دا باسىنان جارالانادى. اسىرەسە, كۇنجامال اپاي قاتتى زارداپ شەگەدى. سول كەزدەگى وبلىس باسشىلارى قوستانايدان جەدەل-جاردەم, ۇشاقتى دەر ۋاقىتىندا شاقىرا المايدى, وعان ءدال قازىرگىدەي مۇمكىندىك تە جوق ەدى. ال ۋاقىت كۇتپەيدى, جاراقات العاندار قانسىراسا جاعدايدىڭ قيىندايتىنى بەلگىلى. ابىروي بولعاندا, سول تويدان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, بەلگىلى حيرۋرگ ىسقاق ناۋشا ۇلى تابىلادى.
– دەرەۋ ىسكە كىرىستىم. جاراقاتتى كورمەي جاتىپ, كەروسين اكەلىڭدەر دەدىم. ينفەكتسيا تۇسپەۋ ءۇشىن جاراقاتتى الدىمەن كەروسينمەن جۋىپ الۋ كەرەك بولدى, ەندى ول تابىلسايشى. اي تاستاي قاراڭعى. سىراعاما جاردەم كورسەتتىم, سوسىن اپايدىڭ جاراقاتىن شاڭنان, ءشوپ-شالامنان, اينەكتىڭ سىنىقتارىنان مۇقيات تازالادىم. اۋىلدىڭ فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتىندە دە جارىعان ەشتەڭە جوق ەكەن. ەڭ باستىسى, قاندى توقتاتتىم. ايتپەسە, ەگدە كىسىلەر قان جوعالتسا كوتەرە المايدى, – دەپ ەسكە الادى ىسقاق اعا بۇگىندە. ەرتەڭىنە وبلىس ورتالىعىنان كەلگەن سانيتارلىق ۇشاقپەن سىراعاڭ مەن كۇنجامال اپاي وبلىستىق اۋرۋحاناعا جەتكىزىلەدى. كۇنجامال اپاي كەيىن: «ىسقاق باۋىرىم, سەن بولماعاندا اعاڭ ەكەۋمىز سول اتاقونىستا قالاتىن ەدىك», دەپ العىسىن تالاي ايتىپتى. ول گيپپوكراتقا بەرگەن انتىنا جان-جۇرەگىمەن بەرىك بولدى. جيىرما ءتورت جاسىندا اۋليەكول اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا حيرۋرگ بولىپ كەلدى. ماسكەۋدەن ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلگەن بەتى. اۋرۋحانادا سوعىس ارداگەرى, اسكەري حيرۋرگ ۆلاديمير اندرەەۆيچ بوچەنكو دەگەن كىسى باس دارىگەر بولاتىن. ول پراكتيكاعا كەلگەن ستۋدەنت كەزىنەن-اق ءابجىل, قابىلەتتى جاس جىگىتتى بىردەن قولدادى. قىس ايلارىندا قار باسقان جولدا ماشينا جۇرە المايتىن اۋىلدارعا تالاي اتپەن بارىپ, اۋرۋدى امان الىپ قالدى. ءوزى وپەراتسيا جاساپ تۇرىپ, قانسىراعان اۋرۋعا تالاي قان بەردى.
1962 جىلى ادام ولتىرگەن بانديت ءۇشىن قان بەرگەنى دە ىسقاق اعانىڭ بۇگىنگىدەي ەسىندە. اۋليەكول اۋدانىندا ەلدى شۋلاتقان ۆيكتور زايتسەۆ دەگەن بۇزاقى بولدى. ءوزى ادامنىڭ الىبى, ءىرى. وگىزدى ەكى مۇيىزىنەن ۇستاتىپ قويىپ, ماڭدايىنا جۇدىرىقپەن ءبىر قويعاندا, گۇرس ەتىپ قۇلاعان جانۋار قايتىپ تۇرمايتىن. ءبىر توبەلەستە الگى بانديت ادام ولتىرەدى. ميليتسيالارعا باعىنباي, وزدەرىنە ۇمتىلعان سوڭ, ولار بۇزاقىنى ەكى رەت اتادى. ەكى وق الگىنىڭ ەكى وكپەسىنە تيەدى. سول بۇزاقىنى جاس حيرۋرگ ىسقاق ەسىركەپوۆ اجالعا بەرمەدى.
– الدىمەن قوس وكپەنىڭ قانىن توقتاتتىم. قانسىراپ قالعان ەكەن, باتشاعارعا بۇكىل اۋرۋحانا بولىپ قان تاپسىرعاندا ەكى ادامنىڭ عانا توبى سايكەس كەلدى. بۇل جەتىمسىز بولعان سوڭ, ءوزىم دە قان بەردىم. ءوزى كىسى قانىن موينىنا جۇكتەگەن جاندى وسىلاي اجالدان امان الىپ قالدىم. مەن گيپپوكراتقا بەرگەن انتىما ادالدىق تانىتتىم. زايتسەۆ ءتاۋىر بولعان سوڭ, سوت ونى ءبارىبىر اتۋ جازاسىنا كەستى, – دەيدى ىسقاق ناۋشا ۇلى. قىزىق اڭگىمەنىڭ جەلىسىنە اينالعان مۇنداي ارپالىستار دارىگەردىڭ جۇمىس تاجىريبەسىندە كوپ بولاتىن.
ول ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ءۇزىلىسسىز 48 جىل قىزمەت ەتتى. مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىنىڭ ارتۋىنا, حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارۋىنا قوسقان ۇلەسى قوماقتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ۇيىمداستىرۋدا دا ىسقاق اعانىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا جاتقان اۋدانداردا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن جولعا قويدى. تاجىريبەسىن ۇيرەتىپ, تاربيەلەگەن شاكىرتتەرى قانشاما! ەڭبەگى كەڭەس وداعى جىلدارى «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مەرەكەلىك مەدالدارمەن, العىس حاتتارمەن, گراموتالارمەن اتالىپ ءوتتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى. سول ماراپاتتاردىڭ اراسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك مەدال مەن 2012 جىلى العان ەلىمىزدەگى ۇلتتىق مەديتسينا قاۋىمداستىعىنىڭ «التىن دارىگەر» ءتوس بەلگىسى ىسقاق ناۋشا ۇلى ءۇشىن تىم ىستىق. «التىن دارىگەر» اتاعىن وبلىستا العان جالعىز دارىگەر دە ءازىرگە ءوزى. ونى اتاقتى كارديوحيرۋرگ يۋري پيامەن قاتار تۇرىپ العانىن دا لايىقتى ماقتانىش تۇتادى. الايدا, ىسقاق ناۋشا ۇلى قوستانايلىقتار ءۇشىن الدەقاشان-اق «التىن دارىگەر» اتانىپ كەتكەن ەدى.
ول تەك «التىن دارىگەر» عانا ەمەس, ازاماتتىق ۇستانىمى بيىك ازامات, قايراتكەر. 1990-1995 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءحىى جانە ءحىىى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. وسى شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتتار ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, كونستيتۋتسياسىن قابىلدادى, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ءرامىزدەرىن بەكىتتى. سول تاريحي جاۋاپتى ىستەردىڭ بارلىعىندا ىسقاق ناۋشا ۇلى بەلسەندى دەپۋتاتتار قاتارىندا ەدى. ول ەكى شاقىرىلىمدا دا ايەلدەر ءىسى جانە انا مەن بالانى قورعاۋ جونىندەگى, كەيىنگى شاقىرىلىمدا دەنساۋلىق ساقتاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. ءولارا شاقتا بۇل كوميتەتتىڭ اتقارعان ءىسى دە وراسان ەدى.
سەكسەنگە كەلسە دە قاجىماعان دارىگەردەن «ارمانىڭىز بار ما؟» دەپ سۇرادىق. اعامىز ويلانباستان «بار» دەپ جاۋاپ بەردى.
– مەن پەندەلىك ءومىرىمدى ويلاسام شۇكىر دەيمىن. بالالارىم, نەمەرەلەرىم ءوسىپ جاتىر, ومىرلىك سەرىگىم – ءمادينا قاسىمدا. ال ەلىمدى ويلاسام ارمانىم اسقاق, سونىڭ ورىندالعانىن كورسەم دەيمىن. ول – قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعى. حالقىمىز «ءبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق, ەكىنشى بايلىق اق جاۋلىق, ءۇشىنشى بايلىق – ون ساۋلىق» دەگەن. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكونوميكانى بىرىنەن ءبىرىن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بار, ونى مەن ايتپاي تۇرا المايمىن. قازىر فارماتسيا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ەكى بولەك. قانشا بىلىكتى وپەراتسيالار جاسالعانىمەن اۋرۋدى ودان كەيىن دارىمەن ەمدەۋ كەرەك ەمەس پە؟ تەك دارىمەن ەمدەلەتىن اۋرۋ تۇرلەرى قانشاما؟ ال فارماتسيا جەكەمەنشىككە بەرىلگەن سوڭ, ونىڭ باعاسى ەشكىمگە باعىنىپ تۇرعان جوق. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەن فارماتسيا ءبىر مينيسترلىككە قاراسا دەيمىن. مۇنى عۇمىرىمدى مەديتسيناعا ارناعان مەنىڭ ايتۋىما تولىق قۇقىم بار, – دەيدى ىسقاق ناۋشا ۇلى.
مەديتسيناداعى پەدياتريا سالاسى دا قارت دارىگەردىڭ جۇرەگىنە مازا بەرمەيتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى. ول جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى پەدياتريا فاكۋلتەتىنىڭ جابىلعانىن قولدامايدى.
– قازىر بالالار اۋرۋى, ءولىمى, مۇگەدەكتىگى دە از ەمەس. كورشى رەسەيدە 38 مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنى بار, سونىڭ ەشقايسىسىندا پەدياتريا فاكۋلتەتىن جاپقان جوق. ەلدىڭ ەرتەڭى كىمدەر؟ مىنە, مەن كوزىم جۇمىلعانشا وسى ءىستىڭ ورنىنا كەلگەنىن كورسەم ارمان جوق, – دەيدى شىندىقتى شىرىلداتىپ ايتاتىن ىسقاق اعا.
شىندىقتى ايتۋ, وزگەنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋ, بويىن دا, ارىن دا تازا ۇستاۋ – ىسقاق ناۋشا ۇلىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمى, اكە تاربيەسى سولاي بولدى. سوندىقتان, ول جاسقانۋ دەگەندى بىلمەي عۇمىر كەشىپ كەلەدى, ايتاتىنىن تىكە ايتادى. «تۋرا بيدە – تۋعان جوق» دەگەننىڭ جەڭىل ەمەس ەكەنىن تالاي سەزىندى دە.
– سۋۆوروۆتان «ءسىزدىڭ جەڭىستەرىڭىزدى نەمەن بايلانىستىرۋعا بولادى؟» دەپ سۇراپتى. سوندا اتاقتى قولباسشى «تارتىپپەن جانە ەرەجەمەن, ءسىرا» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. مىنە, بۇل دا مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىم, – دەيدى ىسقاق اعا. ول ەشقاشان جۇمىستان كەشىگىپ, سەبەپسىز قالىپ كورمەپتى. وقۋ, ىزدەنۋ, وتباسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ, دوسقا ادالدىقتان اينىماۋ – وسىنىڭ بارلىعى دا تارتىپكە, رەجىمگە باعىنعان ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. سەكسەنگە سەرگەك كەلىپ وتىرعان اقساقالدى مەديتسينادان باسقا ادەبيەت, ونەر, ۇلتتىق ەتنوگرافيا تاقىرىبىنىڭ قايسىسىنا سالساڭ دا, الدىنا جان سالمايدى. ءوزىن ءالى دە ەل قىزمەتىندەمىن دەپ بىلەدى. قايراق دەسە – قايراق.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي