ورال وڭىرىندەگى مارقا قوزىنىڭ ەتىن وڭدەۋ جوباسى وسى ءتامسىلدى ەسكە تۇسىرەدى
ومىردە ءبىر نارسەگە ەكىنشى ءبىر كولدەنەڭ جايت اسەر ەتىپ جاتادى. بۇل ماتەريالدىڭ جازىلۋىنا قوزعاۋ سالعان گازەتىمىزدىڭ وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشىسىنىڭ اتىنا, ياعني وسى جولداردىڭ اۆتورىنا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارىس اۋدانىنداعى «قوستۇيىن» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ساعىنبەك جولبارىسحاننان ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى جىبەرىلگەن ىسكەرلىك سيپاتتاعى حاتى ەدى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتتەرىنەن ءسىزدىڭ ورال وڭىرىنەن جازعان ماتەريالدارىڭىزدى كوپتەن بەرى وقىپ كەلەمىز. سونىڭ ىشىندە سوڭعى ەكى-ءۇش جىل بەدەرىندە مارقا قوزىنىڭ ەتىن وڭدەۋ جوباسى جونىندە بىرنەشە دۇركىن جازعان ەدىڭىز. وسى كەشەن قازىر ىستەپ تۇر ما؟ ءبىز قوي ءوسىرىپ, ونى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتىپ وتىرعان ەلمىز. مارقا قوزىلارىمىز جەتەرلىك. سوندىقتان, وسى تۇرعىدا ءوزىڭىز جازىپ جۇرگەن جوبا يەلەرىمەن بايلانىستا بولعىمىز كەلەدى. الايدا, سوڭعى كەزدە بۇل جوبا جونىندە ەشتەڭە ەستي الماي ءجۇرمىز. سونىڭ ءبىر حابارىن بەرۋىڭىزدى وتىنەمىن.
ومىردە ءبىر نارسەگە ەكىنشى ءبىر كولدەنەڭ جايت اسەر ەتىپ جاتادى. بۇل ماتەريالدىڭ جازىلۋىنا قوزعاۋ سالعان گازەتىمىزدىڭ وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشىسىنىڭ اتىنا, ياعني وسى جولداردىڭ اۆتورىنا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارىس اۋدانىنداعى «قوستۇيىن» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ساعىنبەك جولبارىسحاننان ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى جىبەرىلگەن ىسكەرلىك سيپاتتاعى حاتى ەدى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتتەرىنەن ءسىزدىڭ ورال وڭىرىنەن جازعان ماتەريالدارىڭىزدى كوپتەن بەرى وقىپ كەلەمىز. سونىڭ ىشىندە سوڭعى ەكى-ءۇش جىل بەدەرىندە مارقا قوزىنىڭ ەتىن وڭدەۋ جوباسى جونىندە بىرنەشە دۇركىن جازعان ەدىڭىز. وسى كەشەن قازىر ىستەپ تۇر ما؟ ءبىز قوي ءوسىرىپ, ونى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتىپ وتىرعان ەلمىز. مارقا قوزىلارىمىز جەتەرلىك. سوندىقتان, وسى تۇرعىدا ءوزىڭىز جازىپ جۇرگەن جوبا يەلەرىمەن بايلانىستا بولعىمىز كەلەدى. الايدا, سوڭعى كەزدە بۇل جوبا جونىندە ەشتەڭە ەستي الماي ءجۇرمىز. سونىڭ ءبىر حابارىن بەرۋىڭىزدى وتىنەمىن.
مىنە, حاتتىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. البەتتە, الىستان سالەم جولداعان اعايىنعا جاۋاپ بەرۋ پارىز. سوندىقتان, باس قۇرىلتايشىسى راقىمجان يسماعامبەتوۆ بولىپ تابىلاتىن مارقا قوزىنىڭ ەتىن وڭدەۋگە باعىت ۇستاعان «باتىس مارقا لامب» جشس-نىڭ قازىرگى جاي-كۇيى جونىندە دەرەكتەر جيناقتاي باستادىق. حات يەسى جازعانداي, راسىندا دا وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن وبلىستا رەسپۋبليكا اۋماعىندا, ءتىپتى, تمد كەڭىستىگىندە ەشقانداي بالاماسى جوق جارقىن جوبانىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقاندىعى جونىندەگى اسپانعا شاپشىعان اقپاراتتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى اعىنداپ جاتاتىن. ونىڭ كەڭىنەن تارالۋىنا سول كەزدەگى وبلىستىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆتىڭ بارىنشا مۇددەلى بولعانى دا جاسىرىن ەمەس. ارينە, ءبىز مۇنى ول كىسىنى كىنالاۋ تۇرعىسىنان ايتىپ وتىرعان جوقپىز. كەرىسىنشە, ونىڭ وبلىستى ءوزى باسقارىپ تۇرعان تۇستا وسىنداي جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلۋىنە باستاماشى بولا بىلگەنىن اۋەزە ەتىپ ايتۋعا بولادى.
وسى ماقساتتا وبلىستاعى اقجايىق اۋدانىنىڭ ورتالىعى چاپاەۆ كەنتىنىڭ ماڭايىندا ورنالاسقان كەشەندى باق وكىلدەرىنە ارنايى اپارىپ تانىستىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار دۇركىن-دۇركىن ۇيىمداستىرىلدى. قىسقاسى, ولار كەشەن قۇرىلىسى اياقتالدى دەپ ءبىر شابىلدى. جوبا ىسكە قوسىلدى دەپ ەكى شابىلدى. ايتەۋىر مارقا قوزى جوباسى توڭىرەگىندە ءالى كۇنگە دەيىن ءسوز كوپ تە, ءىس از بولىپ كەلەدى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن بۇل ساۋالعا كەڭىرەك جاۋاپ بەرگەنىمىز ءجون. شىنىندا دا, ايتىلسا ايتىلعانداي, ونىڭ ەكسپورتقا باعىتتالعان مۇلدەم ەرەكشە جوبا ەكەندىگىنە ەشقانداي تالاس جوق. ءتىپتى, تازا برەند دەسە دە ارتىق ەمەس. مامانداندىرىلعان كەشەن تاۋلىگىنە 1400 باس ءبىر جاسقا دەيىنگى ەركەك مارقا قوزىنىڭ ەتىن وڭدەۋگە باعىتتالعان. كەشەن جاعرافيالىق تۇرعىدان العاندا وتە ۇتىمدى جەرگە قونىس تەپكەن. ويتكەنى, چاپاەۆ كەنتى كۇرە جولدىڭ بويى. توعىز جولدىڭ تورابى. وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندەگى مالدى وڭىرلەر وسى ەندىكتە. اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعى دا وسى ماڭايعا ءتيىپ تۇر. ارينە, بۇل جونىندە بۇعان دەيىن دە تالاي رەت ايتىلىپ, تالاي رەت جازىلدى. ەندى ونى تاعى دا قايتالاپ ايتىپ ودان ماي شىعارايىن دەپ وتىرعان جوقپىز.
ايتايىن دەگەنىمىز, وسىنداي شەتەلدىك وزىق تەحنولوگيا مەن زور قۋاتقا يە كەلىستى كەشەننىڭ بۇگىنگى كۇنى قاڭتارىلىپ بوس تۇرعانى. دەگەنمەن, بۇل ارادا قايتالاپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي تاعى ءبىر ماسەلە بار. بۇل جوبانىڭ 2 ميلليارد 600 مىڭ تەڭگەگە باعالانعان جوعارى قۇنى. وسى قوماقتى قاراجاتتىڭ 85 پايىزى «قازاگروقارجى» اق-تان بولىنسە, 15 پايىزى جوبا قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءوز قاراجاتى بولىپ تابىلادى.
قازىر سول قاراجاتتىڭ قايتارىمى قايدا؟ مارقا ەتىن وڭدەۋ جوباسى 2013 جىلى باستالىپ, 2014 جىلدىڭ اياعىندا اياقتالعان. 2015 جىلدىڭ باسىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن. سودان بەرى ءبىر جىل جەتى اي ۋاقىت وتكەنىن ەسەپتەپ شىعارۋ قيىن ەمەس. ارينە, وسى مەرزىم ارالىعىندا ءبىردە-ءبىر باس مارقا قوزىنىڭ ەتى وڭدەلمەدى دەسەك شىندىققا قيانات بولار. قازىرگى قولدا بار دەرەكتەر «باتىس مارقا لامب» ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 25 توننا قوزى ەتىن وڭدەگەنىن كورسەتەدى. پايىزدىق كورسەتكىشكە شاققاندا بۇل مۇلدەم جوققا ءتان كورسەتكىش ەكەنى دە انىق. ال بيىلعى مولشەر ءتورت مىڭ توننا ءتورت ءجۇز كيلوگرامدى قۇرايدى.
ءيا, جوعارىدا ايتىلعانداي, كۇنى كەشەگە دەيىن مارقا قوزى جوباسى جونىندە قيال-عاجايىپ ەرتەگىگە بەرگىسىز اسقاق سوزدەر ايتىلۋداي-اق ايتىلىپ كەلدى. ونىڭ ءتۇپ-توركىنى – تۇپتەي كەلگەندە, ەۋروپاعا سەرتيفيكاتتالعان ساپالى ءونىم ءجىبەرەتىن قالدىقسىز جوبا. بۇل جۇزدەگەن جاڭا جۇمىس ورىندارى. سونىمەن بىرگە, بۇل جۇزدەگەن وندىرىستىك باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن بىلىكتى ماماندار توبى دەگەنگە سايادى. وڭىردە مارقا قوزىلاردى زاۋىتقا جەتكىزەتىن جيناقتاۋشى الاڭدار قۇرىلىپ, ولار لوگيستيكالىق قوسىندار ءرولىن اتقاراتىن بولادى دەپ جەلپىنۋشىلەر دە از بولماعان سول تۇستا. بۇگىندە سول ەكپىننىڭ ءبارى باسىلىپ قالعانداي كوڭىل كۇيگە بولەنەرىڭىز انىق.
جوبا نەگە توقىراۋعا تاپ بولدى؟ تىعىرىققا نەگە تىرەلدى؟ جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر بارىسىندا ونىڭ بىرقاتار وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار ەكەنى انىقتالدى. بۇل ارادا بار كىنانى مامانداندىرىلعان كەشەننىڭ باس قۇرىلتايشىسى راقىمجان سماعۇل ۇلىنا اۋدارۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ بىلەمىز. كەرىسىنشە, ول جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن بۇعان دەيىن بەتتەسىپ كورمەگەن كاسىپكە باعىتتاۋ ءۇشىن رەسەي استاناسى ماسكەۋدەن ارنايى ماماندار اكەلگەن ەكەن. بۇل قولداۋعا تۇرارلىق قادام دەپ بىلەمىز. گاپ باسقادا. «باتىس مارقا لامب» جوباسىنىڭ ءوز ۋاقىتىندا باۋىرىن جازا الماي قالۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى – قارجىلىق داعدارىستىڭ سالقىنى دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز.
ەۋروپا ەلدەرىنە تازا ءونىم شىعارامىز دەپ وزەۋرەگەننەن ەشتەڭە وزگەرمەيدى. قالاي دەگەندە دە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن برەند-ءونىمنىڭ ءبىرىنشى تۇتىنۋشىسى باتىس قازاقستانمەن كورشىلەس رەسەيدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرى ەكەندىگى تالاس تۋعىزبايدى. اشىعىندا بۇل و باستان نەگىزىنەن رەسەيلىك تۇتىنۋشىلار ءۇشىن جاساقتالعان جوبا ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. الايدا, وسى جوبا ىسكە قوسىلار قارساڭدا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بەرگەن سانكتسياسىنىڭ سالدارىنان رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇنسىزدانۋى بۇل رىنوكتىڭ اياق-قولىن تۇساپ تاستادى. ءويتكەنى, ساپاسى جوعارى ءارى سىڭىمدىلىك قاسيەتى مول برەند-ءونىمدى سۋتەگىنگە وتكىزۋ ەشقانداي قيسىنعا سايكەس كەلمەيدى.
ەكىنشىدەن, جوبا قۇرىلتايشىلارىنا «قازاگروقارجى» اق تاراپىنان مارقا قوزى ساتىپ الۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن 60 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجاتتىڭ دەر كەزىندە جەتپەي, ءبىراز اۋرە-سارساڭ ورىن العانى دا ءونىم وندىرۋگە كەرى اسەرىن تيگىزگەنى اڭعارىلادى. جارايدى, وسىلايشا بۇعان دەيىنگى ءىستىڭ بولارى بولىپ, بوياۋى ءسىڭدى دەلىك. ەندىگى ءىستىڭ جاي-كۇيى نە بولماق؟ وڭىردەگى اگروسەكتور سالاسى وكىلدەرى بۇگىنگى كۇنى ءاپ, بالەم, وسى جولى ءبارىن دە ءوز جولىنا قوياتىن شىعارمىز دەپ الاقاندارىن ىسقىلاپ وتىرعان سىڭايلى.
كەز كەلگەن ءونىمدى وڭدەۋ ونى ءوندىرۋدەن باستالماي ما؟ كەشەندە تاۋلىگىنە 1400 باس مارقا قوزى سويىلۋى تاپتىرا بەرىلمەيتىن مۇمكىندىك. كۇن سايىن وسىنشاما قوزى زاۋىت كونۆەيەرىنە جەتكىزىلە الا ما؟ ماماندار مۇنداي مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەنىن ايتىپ وتىر. ءبىز ولاردىڭ مالىمدەمەسىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنەن الىنعان دەرەكتەرمەن سالىستىرا, قاراعاندا شاماعا كەلىپ قالاتىنىنا كوز جەتكىزگەندەي كۇي كەشتىك. وسى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وڭىردە قازىرگى كۇنى ءبىر ميلليون ەكى ءجۇز مىڭعا جۋىق قوي-ەشكى بار ەكەن.
وبلىستا بيىلعى 2016 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن 551 506 باس قوزى الىنىپتى. ونىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى ەركەك قوزى دەپ ەسەپتەگەننىڭ وزىندە زاۋىتقا تاپسىرىلاتىن مارقا قوزىنىڭ سانى 250 000-عا دەيىن جەتەدى دەپ بەلگىلەنگەن. «باتىس مارقا لامب» – وبلىسارالىق ماڭىزى بار كەشەن. بۇعان كورشىلەس اتىراۋ, اقتوبە جانە قىزىلوردا وبلىستارىنان, سونىمەن ءبىرگە رەسپۋبليكانىڭ وزگە دە وڭىرلەرىنەن ءتۇسەتىن شيكىزاتتىق ءونىمدى قوسا ەسەپتەگەندە زاۋىت بۇل ماسەلەدە تاپشىلىق كورە قويمايدى دەپ ءتۇيىن جاساۋعا تولىق نەگىز بار.
اڭگىمەمىزدى تۇيىندەي كەلە, ورال ءوڭىرىندەگى مارقا قوزىنىڭ ەتىن وڭدەيتىن مامانداندىرىلعان كەشەننىڭ ءىسى العا جىلجىماي ءارى ماندىماي قويۋىنىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم تاعى ءبىر سىرى – اينالىم قاراجاتىنىڭ تاپشىلىعى. ەگەر وسى كورىنىس الداعى ۋاقىتتا تاعى دا جالعاسا بەرەتىن بولسا, ۇلتتىق برەند دەپ ءجۇرگەن جوبانىڭ ورنىن سيپاپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس. سونداي-اق, سول تۇستا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر تاراپىنان ورىن العان كەرەعارلىقتار, بانك تولەماقىلارىنىڭ تۇرىپ قالعانى, بانك وپەراتسيالارىنىڭ جۇيەسىزدىگى مەن تۇراقسىزدىعى, ونى بىرەسە تەڭگەمەن, بىرەسە اقش دوللارىمەن تولەۋگە باعىت ۇستالعانى دا «باتىس مارقا لامب» توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەردى كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. دەگەنمەن, ءۇمىتسىز شايتان دەگەندەي, الداعى جاقىنداپ كەلە جاتقان تامىز ايى مارقا ەتىن وڭدەۋشىلەرگە ءبىر پايداسىن تيگىزەدى دەپ سەنگىمىز كەلەدى. ويتكەنى, ءدال وسى تامىزدا قوزى ەنەسىنەن ايىرىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەنەسىنەن ايىرىلعان ەركەك قوزى زاۋىتقا كەلىسىم باعاسى بويىنشا تاپسىرىلادى دەگەن ءسوز.
سولاي بولسا جاقسى عوي, ارينە. ال بۇلاي بولماسا شە؟ بۇعان قازىر ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ازىرگە بۇل تەك كوكەيدە جۇرگەن وي عانا. قىسقاسى, ورال ءوڭىرىندە بۇگىنگى كۇنى مارقا قوزىنىڭ ەتىن ءوڭدەپ ەۋروپا ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارۋ ءجونىندەگى اڭگىمەلەر تۋماعان تۋ سيىردىڭ سارى ۋىزىنان دامەتكەن اڭعال دا اڭقاۋ اعايىننىڭ تىرلىگىنە كوبىرەك ۇقسايدى. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە, مۇنداعى قازىرگى كورىنىس پەن ناقتى ايتىلار شىندىق – وسىنداي.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى